Người Việt chào nhau theo tuổi và vai: người nhỏ tuổi, cấp dưới hoặc khách đến sau chào trước; người lớn tuổi đáp lại. Lời chào gắn với đại từ xưng hô (chào anh, cháu chào bà, em chào chị), thường kèm cái gật đầu hay cúi nhẹ, còn bắt tay chủ yếu dùng giữa nam giới hoặc trong công việc. Ngoài câu "xin chào", người Việt rất hay chào bằng câu hỏi như "đi đâu đấy", "ăn cơm chưa" — đó là lời chào, không phải câu hỏi cần trả lời chi tiết.
Chào hỏi là chỗ người mới đến Việt Nam dễ lúng túng nhất, vì cùng một lời chào lại thay đổi theo người đối diện. Bài này giải thích thứ tự chào, cử chỉ đi kèm, khi nào bắt tay và bắt tay thế nào, các câu chào kiểu hỏi han, cùng cách chào trong vài bối cảnh cụ thể như công sở, khu phố và đám đông. Hệ thống xưng hô anh, chị, em, cô, chú được bàn kỹ ở chuyên mục tiếng Việt; ở đây chỉ dùng nó như công cụ để chào cho đúng.
Vì sao người Việt chào theo tuổi và vai
Tiếng Việt không có một đại từ trung tính như "you" trong tiếng Anh. Mỗi lời chào buộc người nói xác định mình đứng ở đâu so với người kia: nhỏ hơn hay lớn hơn, thân hay sơ, trong công việc hay ngoài đời. Vì vậy chào hỏi không chỉ là phép lịch sự mà là việc xếp vai cho cả cuộc nói chuyện sau đó. Chào sai vai, chẳng hạn gọi người lớn hơn mình hai mươi tuổi là "bạn", sẽ khiến người kia khó chịu dù bạn không có ý gì.
Từ đó ra quy tắc thứ tự: người nhỏ chào người lớn trước, người đến sau chào người đã có mặt, người vào phòng chào người đang ngồi. Trong gia đình, con cháu đi học về chào ông bà cha mẹ; ra khỏi nhà cũng chào. Ở nhiều vùng, nhất là nông thôn, trẻ con gặp người lớn trong xóm vẫn khoanh tay chào. Người lớn tuổi không chào trước không phải vì kiêu mà vì vai của họ là đáp lại.
Với người nước ngoài và Việt kiều về nước, người Việt thường dễ dãi hơn nhiều, không ai trách khi bạn chào sai. Nhưng chào đúng thứ tự, đặc biệt chủ động chào người lớn tuổi, là cách nhanh nhất để được coi là người "biết điều".
Câu chào và cử chỉ theo người đối diện
Bảng dưới gom các trường hợp thường gặp. Đại từ trong câu chào chỉ là mặc định gần đúng; khi biết tuổi cụ thể thì điều chỉnh.
| Người đối diện | Câu chào thường dùng | Cử chỉ đi kèm |
|---|---|---|
| Ông bà, người cao tuổi | "Cháu chào ông", "con chào bà ạ" | Cúi đầu rõ, có thể khoanh tay nếu là trẻ nhỏ |
| Người lớn hơn cỡ tuổi cha mẹ | "Cháu chào cô", "em chào chú ạ" (miền Nam hay dùng "con") | Gật đầu, cúi nhẹ |
| Người lớn hơn vài tuổi | "Em chào anh", "chào chị" | Gật đầu, mỉm cười |
| Bạn đồng trang lứa | "Chào bạn", gọi tên, "hế lô" | Vẫy tay, bắt tay giữa nam giới |
| Cấp trên, khách hàng | "Em chào anh/chị", "chào sếp" (thân mật) | Bắt tay nếu người kia đưa tay trước |
| Người nhỏ tuổi hơn | Gọi tên hoặc "em", "cháu", đáp lại lời chào | Gật đầu, mỉm cười |
Chữ "ạ" ở cuối câu tăng độ kính trọng, nên dùng với người lớn tuổi và trong tình huống trang trọng. Bỏ "ạ" khi nói với người ngang hàng hay nhỏ hơn không có gì sai. Thói quen "dạ" khi đáp lời người lớn cũng nằm trong cùng hệ thống ấy.
Bắt tay: khi nào, với ai và bắt thế nào
Bắt tay vào Việt Nam theo đường giao tiếp phương Tây và nay phổ biến trong công việc, nhưng vẫn mang sắc thái riêng. Giữa hai người đàn ông, bắt tay là chuyện bình thường ở mọi bối cảnh. Giữa nam và nữ, nhất là với phụ nữ lớn tuổi hay ở nông thôn, người đàn ông nên đợi phụ nữ đưa tay trước; nếu không thấy đưa tay thì gật đầu chào là đủ. Với người lớn tuổi, người nhỏ thường đợi người lớn chủ động.
Cách bắt tay kính trọng kiểu Việt là dùng cả hai tay: tay phải bắt, tay trái đỡ nhẹ phía dưới hoặc đặt lên mu bàn tay người kia, người hơi cúi về phía trước. Kiểu này hay gặp khi gặp cấp trên, khách quan trọng, người cao tuổi. Bắt tay quá mạnh, lắc lâu hay nhìn thẳng chằm chằm vào mắt người lớn tuổi có thể bị cảm thấy hơi lấn lướt, dù ở phương Tây đó là dấu hiệu tự tin.
Trong buổi họp hay buổi gặp nhiều người, bắt tay theo thứ tự từ người có vai cao nhất, thường là người được giới thiệu đầu tiên. Ôm và hôn má khi chào gần như không có trong giao tiếp truyền thống; giữa người trẻ ở thành phố thì có, nhưng chỉ với bạn rất thân. Với người mới quen, ôm có thể khiến người kia lúng túng.
"Ăn cơm chưa?", "đi đâu đấy?": câu chào kiểu hỏi han
Đây là lời chào, không phải câu hỏi điều tra. Hàng xóm gặp nhau ở đầu ngõ hỏi "đi đâu đấy" hay "ăn cơm chưa" là đang chào, giống như người Anh nói "how are you" mà không chờ nghe bệnh án. Trả lời ngắn và vui: "dạ cháu đi chợ", "em ăn rồi, chị ăn chưa" là đủ.
Không muốn nói đi đâu thì trả lời chung. "Dạ cháu đi có chút việc", "đi loanh quanh thôi" là câu trả lời hoàn toàn bình thường. Người hỏi không chờ chi tiết và sẽ không thấy bị né tránh.
Câu hỏi han phản ánh nếp sống làng xóm. Trong cộng đồng nhỏ, ai cũng biết ai, quan tâm đến việc của nhau là cách giữ quan hệ. Câu "ăn cơm chưa" có gốc từ thời thiếu ăn, khi hỏi chuyện no đói là hỏi thăm thật lòng. Ngày nay nghĩa đen mờ đi, chỉ còn là lời chào thân mật.
Ở công sở và thành phố lớn, lời chào ngắn hơn. Đồng nghiệp trẻ chào nhau bằng "chào anh", "hi chị", gật đầu, hoặc không cần chào khi đã gặp trong ngày. Nhưng chào người lớn tuổi, chào bảo vệ, chào cô lao công trong toà nhà vẫn được để ý và quý.
Chào hỏi trong vài bối cảnh cụ thể
Mỗi bối cảnh có mức chào khác nhau. Những gợi ý dưới đây là mức mà người Việt trung bình thấy là vừa phải, không thiếu, không thừa.
- Vào văn phòng buổi sáng: chào chung một câu khi vào phòng, chào riêng trưởng phòng hay người lớn tuổi nếu đi ngang. Không cần bắt tay từng người mỗi ngày.
- Gặp đối tác lần đầu: bắt tay, đưa danh thiếp bằng hai tay, nói tên và chức vụ. Đợi họ giới thiệu người trong đoàn theo thứ tự rồi chào từng người.
- Trong thang máy chung cư: gật đầu, mỉm cười với hàng xóm; nói "cháu chào bà" nếu có người cao tuổi. Ở nhiều chung cư, lời chào trong thang máy là cách duy nhất để hàng xóm biết mặt nhau.
- Gọi người phục vụ ở quán: gọi "em ơi", "anh ơi", "chị ơi" tuỳ tuổi, kèm cái giơ tay nhẹ. Vỗ tay hay huýt sáo để gọi bị coi là thô.
- Vào cửa hàng nhỏ, tiệm tạp hoá: chào chủ tiệm một câu ngắn trước khi hỏi mua, nhất là khi chủ tiệm lớn tuổi. Với tiệm quen, câu chào mở đầu cho cả việc hỏi han, mặc cả.
- Gặp người quen ở chỗ đông: gật đầu, gọi tên từ xa là đủ; không nhất thiết phải đến bắt tay nếu người kia đang bận.
Những lỗi chào hỏi người mới đến hay mắc
Lỗi phổ biến nhất là chào chung chung không kèm đại từ, kiểu chỉ nói "xin chào" với tất cả mọi người. "Xin chào" đúng ngữ pháp nhưng nghe như sách giáo khoa hay biển quảng cáo; người Việt hiếm khi nói vậy với nhau. Chỉ cần thêm đại từ, "chào anh", "cháu chào bác", là lời chào đã tự nhiên hơn nhiều.
Lỗi thứ hai là chào người trẻ hơn trước người lớn tuổi khi vào một nhóm, chỉ vì người trẻ là người quen. Người lớn tuổi sẽ không nói ra, nhưng người xung quanh để ý. Lỗi thứ ba là gọi người lớn bằng tên không kèm từ xưng hô, kiểu gọi một người phụ nữ năm mươi tuổi là "Lan" thay vì "chị Lan" hay "cô Lan". Trong môi trường quốc tế có khi chấp nhận được, nhưng với đồng nghiệp người Việt thì vẫn nên kèm.
Ngược lại, có người lo quá mà chào quá trang trọng với người ngang tuổi, như thêm "ạ" vào mọi câu với bạn bè. Điều này không sai nhưng tạo khoảng cách. Khi người kia đề nghị "cứ gọi anh là được" hay "mình bằng tuổi, xưng bạn đi", hãy đổi theo; đó là lời mời thân hơn.
Chào hỏi ba miền: khác ở chữ, giống ở nếp
Cùng một nếp chào theo vai, mỗi miền có cách dùng chữ riêng mà người chuyển vùng dễ nhận ra. Ở phía Bắc, người trẻ chào người lớn hay thêm "ạ" và dùng "cháu", "em" khá chặt; ở phía Nam, người ta hay xưng "con" với người cỡ tuổi cha mẹ, kể cả người không phải họ hàng, và câu chào thường kèm từ "nha", "nhé" nghe mềm hơn. Ở miền Trung, nhiều vùng dùng "dạ", "vâng" xen kẽ, đáp lời người lớn bằng "dạ" rất rõ.
Những khác biệt này là chữ, không phải mức lễ phép. Người miền nào cũng coi trọng việc người nhỏ chào người lớn trước. Người mới đến một vùng không cần bắt chước giọng hay từ địa phương; dùng cách chào quen của mình, đúng vai, là đủ. Khi nghe người địa phương xưng hô khác mình, chẳng hạn được gọi là "con" dù đã ngoài ba mươi, đó là thân mật chứ không phải coi thường. Cách xưng hô theo từng miền được giải thích kỹ hơn ở chuyên mục tiếng Việt và cách xưng hô.
Chào tạm biệt cũng quan trọng như chào gặp
Nhiều người để ý lời chào khi gặp nhưng quên chào khi về. Trong văn hoá Việt, rời khỏi một nơi mà không chào, nhất là rời bữa cơm, cuộc họp hay nhà người khác, dễ bị coi là thiếu lễ. Câu "em xin phép về trước" ở văn phòng, "cháu chào bà cháu về" ở nhà người quen là lời chào ra về thông dụng. Chữ "xin phép" làm lời chào mềm và trang trọng hơn.
Ở văn phòng, về trước sếp thì chào sếp; về sau thì chào những người còn lại nếu đi ngang. Khi rời một bữa tiệc đông người, không cần chào từng người, nhưng nên chào chủ tiệc và những người lớn tuổi trong bàn. Người Việt thường tiễn khách khá xa, ra tận thang máy, ra tận cổng; đáp lại bằng việc quay lại vẫy chào hoặc nói "anh chị vào đi ạ" để họ khỏi đứng lâu.
Qua điện thoại và tin nhắn, lời chào cũng theo vai: nhắn cho người lớn tuổi nên mở bằng "cháu chào bác ạ" và kết bằng "cháu cảm ơn bác ạ", thay vì nhắn thẳng vào việc như với bạn bè.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài nên chào người Việt bằng tiếng Việt hay tiếng Anh?
Tiếng Việt luôn được đón nhận tốt hơn, dù chỉ là "xin chào" hay "chào anh". Ở thành phố lớn, nhiều người trẻ nói tiếng Anh, nhưng với người lớn tuổi, bảo vệ, người bán hàng, một lời chào tiếng Việt kèm nụ cười mở cửa nhanh hơn nhiều so với tiếng Anh trôi chảy.
Không biết tuổi người đối diện thì chào thế nào?
Ước lượng và chọn đại từ cao hơn một bậc cho an toàn: thấy người có vẻ lớn hơn mình thì gọi anh, chị; thấy người cỡ tuổi cha mẹ thì gọi cô, chú. Người kia sẽ tự điều chỉnh nếu muốn. Gọi người ta già hơn tuổi thật hơi ngại nhưng ít mất lòng hơn gọi trẻ quá.
Phụ nữ có nên chủ động bắt tay đàn ông Việt không?
Trong công việc thì hoàn toàn bình thường và được đón nhận. Với người lớn tuổi hoặc ở nông thôn, gật đầu chào là lựa chọn an toàn hơn. Nếu người đàn ông lớn tuổi đưa tay trước thì bắt tay lại, có thể dùng cả hai tay để thể hiện kính trọng.
Có cần chào bảo vệ, lao công trong toà nhà không?
Không bắt buộc, nhưng chào họ là thói quen được quý, và người Việt để ý cách bạn đối xử với người làm công việc phục vụ. Một cái gật đầu, câu "cháu chào chú" mỗi sáng còn giúp ích thực tế: họ nhớ mặt bạn, giữ đồ hộ, báo cho bạn khi có việc.
Chào bằng cách khoanh tay có còn dùng không?
Khoanh tay cúi đầu chào là cách trẻ em, học sinh tiểu học được dạy để chào người lớn, vẫn thấy nhiều ở nông thôn và trong gia đình. Người lớn chào nhau thì không khoanh tay. Người nước ngoài không cần làm vậy, cúi đầu nhẹ là đủ trang trọng.
Gặp người quen nhiều lần trong ngày có phải chào mỗi lần không?
Không. Chào đầy đủ lần gặp đầu tiên, những lần sau gật đầu hay mỉm cười là đủ. Riêng người lớn tuổi trong nhà hay cấp trên, khi họ về hoặc bạn đi ra ngoài thì nên chào lại, vì đó là lời chào đi và về chứ không phải chào gặp.