Tặng quà cho người Việt, phép quan trọng nhất là cách trao: đưa bằng hai tay, nói một câu khiêm tốn kiểu "chút quà nhỏ", và đưa cho người lớn tuổi nhất hoặc chủ nhà. Người nhận cũng nhận bằng hai tay, cảm ơn, và thường để quà sang một bên chứ không mở ngay trước mặt người tặng, trừ khi người tặng mời mở. Một số món như dao kéo, khăn tay hay đồ gợi chuyện tang có người kiêng, nên tránh khi chưa biết rõ người nhận.
Quà trong đời sống người Việt xuất hiện dày hơn nhiều nơi khác: đến chơi nhà, đi xa về, thăm người ốm, cảm ơn người giúp, ra mắt, gặp đối tác. Bài này bàn phép tặng và nhận quà trong sinh hoạt thường ngày và công việc. Quà Tết, quà biếu dịp lễ và tiền mừng hiếu hỉ có quy ước riêng, thuộc chuyên mục phong tục, lễ Tết.
Vì sao người Việt coi trọng quà, kể cả quà nhỏ
Với người Việt, quà là ngôn ngữ của quan hệ hơn là giá trị vật chất. Một túi trái cây khi đến chơi nhà, một hộp bánh đặc sản khi đi công tác về, một chai nước mắm quê gửi cho đồng nghiệp đều mang thông điệp "mình nhớ đến bạn". Câu "của ít lòng nhiều" được dùng để nói đúng điều đó: món quà nhỏ nhưng tấm lòng lớn.
Vì vậy, đến tay không trong những dịp người Việt chờ đợi có quà, như lần đầu đến nhà hay đi xa về, dễ bị để ý hơn là tặng một món không hợp. Ngược lại, quà quá đắt so với mức quan hệ có thể làm người nhận khó xử, vì họ thấy mình mắc nợ và phải đáp lễ tương xứng. Quà vừa phải, đúng dịp, hợp người nhận là thứ được quý nhất.
Thói quen mang quà khi đi xa về đặc biệt mạnh. Người đi công tác, du lịch, về quê lên thường mang đặc sản nơi đó về chia cho đồng nghiệp, hàng xóm. Việt kiều về nước hay được người thân chờ quà từ nước ngoài; món không cần đắt, nhưng có quà cho từng người lớn trong họ là điều nhiều gia đình để ý.
Đưa quà thế nào cho phải phép
Đưa bằng hai tay. Cầm quà bằng hai tay, người hơi nghiêng về phía trước, nhất là khi đưa cho người lớn tuổi hoặc cấp trên. Đưa bằng một tay, nhất là tay trái, bị coi là thiếu trang trọng.
Đưa cho đúng người. Đến nhà thì đưa cho chủ nhà hoặc người lớn nhất, không đưa cho trẻ con hay để lặng lẽ ở góc nhà. Quà cho cả văn phòng thì đưa cho trưởng phòng hoặc đặt ở chỗ chung kèm lời nói cho cả phòng biết.
Nói một câu khiêm tốn. Câu thường dùng là "chút quà nhỏ biếu bác", "em có chút quà quê", "cháu biếu ông bà ít trái cây". Khen quà của mình đắt hay hiếm là điều người Việt không làm; nói nhỏ đi giá trị món quà là lịch sự.
Gói quà gọn gàng. Quà gói giấy hoặc đựng túi đẹp là đủ. Nhiều người tránh gói giấy toàn màu trắng hoặc đen vì liên tưởng chuyện tang; màu đỏ, vàng, màu tươi được ưa hơn. Trái cây đựng giỏ hay túi lưới không cần gói.
Không đưa quà lúc người nhận đang bận. Đợi lúc chào hỏi xong, ngồi xuống rồi đưa, thay vì dúi vào tay khi người ta đang mở cổng, dắt xe. Với quà công việc, đưa ở cuối buổi gặp hoặc gửi kèm lời nhắn.
Nhận quà: hai tay, cảm ơn, và chuyện có mở ngay không
Khi được tặng, nhận bằng hai tay và cảm ơn, có thể thêm câu khách sáo quen thuộc "đến chơi được rồi, còn quà cáp làm gì". Câu này không phải từ chối mà là phép lịch sự, người tặng hiểu vậy. Từ chối nhận thật sự, đẩy quà trả lại, là điều nặng nề, chỉ làm khi có lý do rõ như quy định công việc.
Về chuyện mở quà: theo nếp truyền thống, người Việt thường không mở quà ngay trước mặt người tặng. Lý do là tránh để người tặng ngượng nếu món quà nhỏ, và tránh để người nhận lộ cảm xúc nếu không thích. Quà được cất đi, mở sau khi khách về. Người tặng không cần thấy phản ứng tại chỗ.
Thói quen này đang thay đổi ở người trẻ và trong những dịp vui như sinh nhật, nơi mở quà trước mặt mọi người là một phần cuộc vui. Cách an toàn: nếu người tặng nói "mở ra xem đi", hãy mở và khen; nếu không, cảm ơn và để đó. Với người nước ngoài quen mở quà ngay, có thể hỏi "mình mở ra xem được không" thay vì tự mở.
Sau khi nhận, một tin nhắn cảm ơn ngắn khi đã dùng món quà, kiểu "bánh hôm trước cả nhà ăn ngon lắm", là cách đáp lời rất được quý, nhất là với người lớn tuổi.
Những món một số người kiêng tặng
Không phải ai cũng kiêng, người trẻ ở thành phố thường không để ý. Nhưng khi tặng người lớn tuổi, người chưa thân hay trong dịp quan trọng, tránh những món dưới đây giúp bạn khỏi phải đoán.
| Món | Vì sao một số người kiêng | Thay bằng |
|---|---|---|
| Dao, kéo, vật sắc nhọn | Gợi ý "cắt đứt" quan hệ | Đồ dùng nhà bếp không có lưỡi cắt |
| Khăn tay | Liên tưởng lau nước mắt, chia ly | Khăn quàng, khăn tắm bộ đẹp |
| Giày dép tặng người yêu | Có người cho rằng người nhận sẽ "đi mất" | Phụ kiện, quần áo |
| Hoa cúc trắng, vòng hoa | Thường dùng trong tang lễ | Hoa màu tươi, hoa theo mùa |
| Gương soi | Có người cho là dễ vỡ, gợi điềm xấu | Đồ trang trí khác |
| Đồ màu trắng, đen toàn bộ | Màu gắn với tang | Màu đỏ, vàng, màu ấm |
Những kiêng kỵ này là nếp dân gian, không phải ai cũng giữ và mức độ khác nhau giữa các gia đình. Khi không chắc, trái cây, bánh, trà, đồ ăn đặc sản là lựa chọn gần như không bao giờ sai. Ý nghĩa các kiêng kỵ ở mức sâu hơn được bàn ở chuyên mục phong tục.
Quà trong công việc: đồng nghiệp, đối tác, người có chức vụ
Ở công sở, quà phổ biến nhất là đặc sản mang về sau chuyến đi, bánh trái cho cả phòng, quà nhỏ khi có người sinh nhật hoặc nghỉ việc. Quà chung cho cả phòng tốt hơn quà riêng cho từng người, nhất là khi bạn mới vào, để không ai thấy bị bỏ sót. Quà riêng cho sếp có thể bị đồng nghiệp hiểu là lấy lòng; nếu muốn cảm ơn sếp, quà nhỏ trong dịp chung hoặc góp cùng cả nhóm là cách tự nhiên.
Với đối tác, quà thường được trao ở lần gặp đầu hoặc khi kết thúc một đợt làm việc: đặc sản địa phương, sản phẩm của công ty mình, đồ thủ công có ý nghĩa. Bao bì đẹp và tấm thiệp ghi lời cảm ơn được đánh giá cao. Không tặng tiền mặt trong quan hệ đối tác.
Với cán bộ, công chức và người có chức vụ trong cơ quan nhà nước, có quy định về việc tặng và nhận quà nhằm phòng chống tham nhũng. Người nước ngoài và doanh nghiệp nên tìm hiểu quy định hiện hành và chính sách tuân thủ của chính công ty mình trước khi tặng bất cứ thứ gì. Cảm ơn bằng lời, bằng thư, hoặc quà mang tính biểu trưng giá trị thấp là cách an toàn; quà có giá trị lớn có thể đặt cả hai bên vào thế khó.
Quà đi xa về: đặc sản cho cả phòng, cả xóm
Thói quen mang quà sau chuyến đi là một trong những nét rõ nhất của đời sống công sở Việt. Người đi công tác Đà Lạt về mang mứt, người về quê miền Tây mang bánh pía, người đi Huế về mang mè xửng, người đi nước ngoài về mang bánh kẹo, sô cô la. Món quà thường để ở bàn chung, kèm câu nói trong nhóm chat "mọi người ăn bánh nhé, quà em đi Hà Giang về". Không ai mong đợi món đắt, chỉ mong có.
Người mới đến nên biết rằng sau kỳ nghỉ dài như Tết hay khi về thăm nhà ở nước ngoài, đồng nghiệp người Việt có thể chờ một món nhỏ từ quê hương bạn. Đó là cơ hội tốt để kể về nơi mình sống, và món quà mang dấu ấn nước ngoài thường được hỏi han, bàn tán vui vẻ cả buổi.
Quà cho hàng xóm cũng theo nếp này, nhất là ở khu phố, chung cư có quan hệ láng giềng gần gũi. Một túi trái cây, vài gói đặc sản biếu nhà hàng xóm hay trông nhà hộ, nhận đồ hộ là cách cảm ơn rất tự nhiên. Ở nông thôn, nhà có hoa trái vườn chín thường biếu hàng xóm một ít, và đến lượt nhà kia có gì lại biếu lại.
Cảm ơn người đã giúp mình: khi nào quà, khi nào lời
Người Việt hay muốn cảm ơn người đã giúp mình bằng quà, từ người hàng xóm chỉ đường, người đồng nghiệp làm hộ việc, đến thầy cô của con hay nhân viên y tế đã chăm sóc người nhà. Ranh giới giữa quà cảm ơn và quà nhờ vả nhiều khi mỏng, nên cần cân nhắc.
Với người quen, bạn bè, đồng nghiệp, quà nhỏ sau khi đã được giúp là bình thường và được quý. Với những người làm công việc có tính phục vụ công như giáo viên trường công, nhân viên y tế, cán bộ tiếp dân, nhiều cơ quan, trường học, bệnh viện có quy định riêng về nhận quà, và không ít người từ chối thẳng. Lời cảm ơn trực tiếp, tấm thiệp do con tự làm cho cô giáo, thư cảm ơn gửi khoa, phòng là những cách được trân trọng mà không đặt ai vào thế khó.
Nguyên tắc dễ nhớ: quà tặng sau khi việc đã xong, giá trị nhỏ, không kèm lời nhờ vả thì là cảm ơn. Quà tặng trước khi cần người ta làm gì, hoặc có giá trị lớn, thì người nhận sẽ hiểu theo nghĩa khác, dù bạn không có ý đó.
Đáp lễ: nhận quà rồi thì làm gì
Quà trong văn hoá Việt đi theo chiều qua lại. Nhận mà không bao giờ đáp lại sẽ khiến quan hệ lệch dần. Những cách đáp lễ phổ biến:
- Lần sau đến nhà người đó, mang một món quà tương đương hoặc nhỏ hơn một chút, không cần ngay lập tức.
- Khi đi xa về, nhớ mang quà cho người đã tặng quà mình trước đó.
- Với người lớn tuổi, đáp lễ bằng việc thăm hỏi, giúp việc vặt cũng có giá trị như quà.
- Với đồng nghiệp đã mang đặc sản quê, lần bạn về quê hay đi chơi, mang lại một món cho cả phòng.
- Không đáp lễ bằng tiền mặt cho quà của bạn bè, người quen; điều đó biến quan hệ thành trao đổi.
- Không tặng lại chính món quà vừa nhận cho người khác trong cùng nhóm quen; nếu bị phát hiện thì rất ngượng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mở quà ngay khi người Việt tặng không?
Theo nếp truyền thống thì không, quà thường được cất đi và mở sau. Nếu người tặng nói "mở ra xem đi" thì mở và khen. Ở các buổi sinh nhật, tiệc của người trẻ, mở quà trước mặt là bình thường. Khi không chắc, có thể hỏi người tặng.
Đến thăm nhà người Việt thì quà gì an toàn nhất?
Trái cây, bánh, trà, đồ ăn đặc sản là lựa chọn gần như luôn hợp. Với nhà có người già thì chọn đồ mềm, ít ngọt; nhà có trẻ nhỏ thì thêm sách tranh hay đồ chơi nhỏ. Tránh những món một số người kiêng như dao kéo hay hoa trắng.
Việt kiều về nước nên mang quà gì cho họ hàng?
Đồ ăn, mỹ phẩm, thuốc bổ thông dụng, quần áo từ nơi mình sống thường được quý vì mang dấu ấn chuyến về. Quan trọng là có phần cho từng người lớn trong họ, kể cả món nhỏ. Kiểm tra quy định hải quan về hàng mang theo trước khi đóng gói.
Từ chối nhận quà thế nào mà không mất lòng?
Nếu có quy định công việc, nói rõ và nhẹ nhàng rằng công ty không cho phép, kèm lời cảm ơn tấm lòng. Lý do khách quan giúp người tặng không mất mặt. Ngoài trường hợp đó, từ chối thẳng một món quà nhỏ dễ bị hiểu là chê hoặc không muốn thân.
Tặng quà cho sếp người Việt có bị coi là nịnh không?
Quà riêng, đắt tiền dễ bị đồng nghiệp hiểu như vậy. Quà nhỏ nhân dịp chung, quà đặc sản mang về chia cả phòng có phần sếp, hay góp cùng cả nhóm tặng vào sinh nhật sếp thì tự nhiên và không ai đánh giá.
Có cần viết thiệp kèm quà không?
Không bắt buộc với quà đến chơi nhà hay đặc sản mang về. Với quà đối tác, quà cảm ơn, quà sinh nhật, một tấm thiệp ngắn ghi lời cảm ơn hoặc lời chúc làm món quà trang trọng hơn. Viết tay được quý hơn in sẵn.