Việt kiều về nước dùng một trong ba đường: còn quốc tịch Việt Nam và có hộ chiếu Việt Nam còn hạn thì nhập cảnh như công dân, không cần thị thực; dùng hộ chiếu nước ngoài thì xin thị thực hoặc giấy miễn thị thực dành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài, có thời hạn tối đa năm năm; hoặc vào theo diện miễn thị thực của nước mình mang quốc tịch nếu nước đó được miễn. Đường nào quyết định luôn những việc sau đó: có làm được căn cước và VNeID không, đăng ký cư trú hay khai báo tạm trú, mở tài khoản bằng giấy gì.
Nhiều gia đình lẫn lộn giữa "còn quốc tịch" và "có giấy tờ chứng minh còn quốc tịch". Người rời Việt Nam từ lâu có thể vẫn còn quốc tịch theo luật nhưng không còn hộ chiếu, căn cước hay sổ hộ khẩu nào. Bài này đi theo trình tự một chuyến về: trước khi bay, lúc nhập cảnh, mấy ngày đầu và khi định ở lâu. Thủ tục quốc tịch, định cư lâu dài thuộc lĩnh vực chuyên sâu nên chỉ được nhắc ở mức đủ để bạn biết hỏi ai. Thông tin cập nhật nằm ở Cục Quản lý xuất nhập cảnh, Cục Lãnh sự và cơ quan đại diện Việt Nam nơi bạn sống.
Ba đường nhập cảnh và hệ quả
Bảng dưới tóm lược. Một người có thể đủ điều kiện nhiều đường; chọn đường nào nên tính tới việc định làm ở Việt Nam.
| Đường nhập cảnh | Giấy tờ chính | Ở Việt Nam được coi là | Hệ quả thực tế |
|---|---|---|---|
| Hộ chiếu Việt Nam còn hạn | Hộ chiếu Việt Nam | Công dân Việt Nam | Đăng ký cư trú như công dân, làm căn cước và VNeID nếu đủ thông tin |
| Hộ chiếu nước ngoài kèm giấy miễn thị thực | Hộ chiếu nước ngoài, giấy miễn thị thực | Người nước ngoài gốc Việt | Khai báo tạm trú, mỗi lần nhập cảnh ở trong thời hạn quy định |
| Hộ chiếu nước ngoài kèm thị thực hoặc diện miễn thị thực | Hộ chiếu nước ngoài, thị thực điện tử hoặc dấu miễn thị thực | Người nước ngoài | Thời hạn ngắn hơn, theo loại thị thực |
Người hai quốc tịch nhập cảnh bằng hộ chiếu nào thì được đối xử theo giấy tờ đó trong chuyến đi ấy. Vào bằng hộ chiếu nước ngoài rồi đi làm căn cước như công dân thường gặp vướng, vì hệ thống xuất nhập cảnh ghi nhận bạn là người nước ngoài trong lần nhập cảnh này.
Giấy miễn thị thực: ai được cấp, dùng thế nào
Giấy miễn thị thực là giấy riêng, không dán vào hộ chiếu như thị thực, cấp cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài đang mang hộ chiếu nước ngoài, và cho vợ, chồng, con của họ hoặc của công dân Việt Nam. Theo quy định hiện hành, giấy có thời hạn tối đa năm năm và phải ngắn hơn thời hạn còn lại của hộ chiếu. Mỗi lần nhập cảnh bằng giấy này, bạn được tạm trú trong một thời hạn giới hạn; ở lâu hơn thì phải làm thủ tục gia hạn tạm trú.
Để được cấp, bạn cần giấy tờ chứng minh là người gốc Việt Nam hoặc có quan hệ gia đình với người Việt: giấy khai sinh cũ, hộ chiếu Việt Nam cũ dù đã hết hạn, quyết định cho thôi quốc tịch, giấy đăng ký kết hôn với công dân Việt Nam. Người không còn giấy nào có thể xin xác nhận là người gốc Việt Nam qua cơ quan đại diện, thường cần thêm giấy tờ của cha mẹ hoặc người làm chứng. Nộp hồ sơ ở cơ quan đại diện Việt Nam nơi sống hoặc tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh khi đang ở Việt Nam.
Giấy miễn thị thực hợp với người về thường xuyên: thăm gia đình nhiều lần trong năm, có việc kinh doanh nhỏ, có nhà ở Việt Nam. Người chỉ về một lần ngắn ngày có thể thấy thị thực điện tử hay diện miễn thị thực của nước mình tiện hơn. Lưu ý giấy miễn thị thực không cho phép đi làm có lương; làm việc vẫn cần giấy phép lao động theo diện tương ứng.
Còn quốc tịch Việt Nam: chứng minh thế nào và làm căn cước ra sao
Còn quốc tịch hay không là câu hỏi pháp lý. Theo Luật Quốc tịch Việt Nam, người đã có quốc tịch Việt Nam mà chưa được cho thôi hoặc chưa bị tước quốc tịch thì về nguyên tắc vẫn còn quốc tịch, kể cả khi đã nhập quốc tịch nước khác, trừ một số trường hợp đặc biệt. Muốn chắc, hỏi cơ quan đại diện về thủ tục xác nhận có quốc tịch Việt Nam.
Hộ chiếu Việt Nam là giấy dễ dùng nhất. Người còn quốc tịch có thể xin cấp hộ chiếu Việt Nam tại cơ quan đại diện ở nước ngoài. Có hộ chiếu Việt Nam còn hạn, bạn nhập cảnh như công dân và làm các thủ tục trong nước thuận lợi hơn nhiều.
Làm căn cước cần thông tin trong cơ sở dữ liệu dân cư. Người đã xoá đăng ký thường trú khi định cư nước ngoài thường phải đăng ký thường trú hoặc tạm trú lại, bổ sung thông tin nhân thân, rồi mới làm căn cước. Hỏi công an cấp xã nơi định ở về hồ sơ cụ thể.
Con sinh ở nước ngoài. Trẻ có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam, sinh ở nước ngoài, có thể được ghi chú khai sinh vào sổ hộ tịch Việt Nam và xác định quốc tịch theo thoả thuận của cha mẹ, theo quy định. Có giấy này, việc học hành, làm giấy tờ cho con ở Việt Nam đơn giản hơn.
Mấy ngày đầu về nước: bộ giấy cho việc hằng ngày
Dù vào bằng đường nào, những việc đầu tiên thường giống nhau. Chuẩn bị trước giúp bạn không phải chạy đi chạy lại:
- Khai báo tạm trú hoặc thông báo lưu trú: người nhà nơi bạn ở làm, theo diện người nước ngoài hay công dân tuỳ giấy bạn dùng khi nhập cảnh.
- Mua SIM đứng tên mình bằng hộ chiếu hoặc căn cước. Số điện thoại Việt Nam chính chủ cần cho ngân hàng, gọi xe, giao đồ ăn.
- Mở tài khoản ngân hàng nếu ở lâu: mang hộ chiếu, giấy miễn thị thực hoặc thị thực còn hạn, có khi cần địa chỉ cư trú. Mỗi ngân hàng có danh sách giấy riêng cho người nước ngoài; hỏi trước.
- Đổi ngoại tệ ở ngân hàng hoặc điểm được cấp phép, giữ chứng từ.
- Lập bản quét hộ chiếu, giấy miễn thị thực, căn cước nếu có, lưu ở nơi an toàn ngoài điện thoại.
- Nếu định lái xe, kiểm tra bằng lái nước ngoài có dùng được hay phải đổi; chuyên mục đi lại có bài riêng về chuyện này.
Người về chăm cha mẹ già hay lo việc gia đình nên mang thêm bản sao giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn, giấy tờ chứng minh quan hệ với người thân. Những thủ tục như thừa kế, đứng tên giúp, uỷ quyền đều cần chứng minh quan hệ, và xin lại các giấy này khi đã ở Việt Nam mất nhiều thời gian hơn mang sẵn từ nhà.
Về ở lâu: đăng ký cư trú và những giấy đi kèm
Người còn quốc tịch Việt Nam về sống hẳn hoặc ở nhiều tháng nên đăng ký cư trú như mọi công dân: thường trú nếu có chỗ ở hợp pháp và đủ điều kiện, tạm trú nếu ở nhà thuê hay ở nhờ người thân. Có đăng ký cư trú, bạn mới làm được căn cước, tài khoản VNeID mức 2, và nhiều thủ tục khác như cho con đi học, tham gia bảo hiểm y tế theo hộ gia đình. Hồ sơ cụ thể do công an cấp xã nơi ở hướng dẫn.
Người dùng hộ chiếu nước ngoài thì không đăng ký cư trú như công dân mà được khai báo tạm trú theo diện người nước ngoài, do chủ nhà hoặc cơ sở lưu trú thực hiện. Muốn ở lâu dài hơn thời hạn mỗi lần nhập cảnh, bạn tìm hiểu thẻ tạm trú theo diện phù hợp, chẳng hạn diện thân nhân nếu có vợ hoặc chồng là công dân Việt Nam, hoặc thủ tục xin trở lại quốc tịch Việt Nam. Hai việc sau thuộc lĩnh vực cư trú dài hạn và quốc tịch, nên hỏi cơ quan chuyên trách hoặc luật sư.
Nhà đất, thừa kế: những giấy dễ bị quên
Pháp luật đất đai và nhà ở hiện hành cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài còn quốc tịch Việt Nam có quyền như công dân trong nước, và người gốc Việt có quốc tịch nước ngoài được sở hữu nhà ở gắn với quyền sử dụng đất trong phạm vi luật cho phép. Muốn thực hiện quyền này, bạn phải chứng minh được tình trạng của mình: hộ chiếu Việt Nam hoặc giấy tờ chứng minh còn quốc tịch, hoặc giấy tờ chứng minh là người gốc Việt Nam.
Khi nhận thừa kế, giấy tờ quan trọng nhất là chứng minh quan hệ với người để lại tài sản: giấy khai sinh của chính bạn, giấy chứng tử, giấy khai sinh của anh chị em nếu có nhiều người thừa kế. Nhiều gia đình tản mát ở nhiều nước, giấy khai sinh cũ thất lạc, tên viết khác nhau qua các thời kỳ. Đây là lúc bạn cần trích lục hộ tịch tại nơi đã đăng ký, và giấy tờ nước ngoài phải hợp pháp hoá rồi dịch có chứng thực.
Giấy uỷ quyền lập ở nước ngoài để người nhà ở Việt Nam làm thủ tục thay cần được lập đúng hình thức, thường là tại cơ quan đại diện Việt Nam hoặc công chứng ở nước sở tại rồi hợp pháp hoá. Gửi về giấy uỷ quyền tự viết tay kèm chữ ký là cách nhanh nhất để bị từ chối ở văn phòng công chứng.
Những nhầm lẫn hay gặp
"Có giấy miễn thị thực thì là công dân." Không. Người mang hộ chiếu nước ngoài kèm giấy miễn thị thực vẫn được đối xử như người nước ngoài trong thủ tục cư trú, chỉ được ưu đãi về thị thực.
"Hộ chiếu Việt Nam hết hạn thì mất quốc tịch." Hộ chiếu hết hạn không làm mất quốc tịch. Nó chỉ không dùng để xuất nhập cảnh được nữa. Bạn có thể xin cấp hộ chiếu mới nếu còn quốc tịch.
"Về nước bằng hộ chiếu nào cũng được, ra bằng hộ chiếu khác." Nên xuất cảnh bằng chính hộ chiếu đã dùng để nhập cảnh, vì hệ thống ghi nhận theo giấy tờ đó. Đổi giấy giữa chừng dễ bị hỏi ở cửa khẩu.
"Giấy miễn thị thực cho phép ở bao lâu cũng được." Giấy có thời hạn tối đa, và mỗi lần nhập cảnh cũng có thời hạn tạm trú riêng. Muốn ở lâu hơn phải gia hạn theo thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều có hai quốc tịch nên nhập cảnh bằng hộ chiếu nào?
Nếu định làm thủ tục như công dân, như đăng ký cư trú, làm căn cước, nhận thừa kế với tư cách công dân, thì nhập cảnh bằng hộ chiếu Việt Nam còn hạn sẽ thuận lợi hơn. Nếu chỉ về thăm ngắn, dùng hộ chiếu nước ngoài kèm giấy miễn thị thực cũng được. Nên dùng cùng hộ chiếu khi nhập và xuất cảnh.
Giấy miễn thị thực có thời hạn bao lâu?
Theo quy định hiện hành, giấy miễn thị thực có thời hạn tối đa năm năm và phải ngắn hơn thời hạn còn lại của hộ chiếu. Mỗi lần nhập cảnh, thời gian tạm trú được giới hạn theo quy định; muốn ở thêm, bạn làm thủ tục gia hạn tạm trú tại cơ quan quản lý xuất nhập cảnh.
Không còn giấy tờ Việt Nam nào thì chứng minh gốc Việt bằng gì?
Bạn có thể xin xác nhận là người gốc Việt Nam qua cơ quan đại diện, dựa trên giấy tờ của cha mẹ, ông bà, giấy tờ có ghi nơi sinh ở Việt Nam, hoặc lời xác nhận của người biết rõ. Mỗi hồ sơ được xem xét riêng, nên chuẩn bị nhiều chứng cứ nhất có thể.
Việt kiều có mở được tài khoản ngân hàng ở Việt Nam không?
Được. Người còn quốc tịch có căn cước thì mở như công dân. Người dùng hộ chiếu nước ngoài mở tài khoản cho người không cư trú hoặc người cư trú tuỳ thời gian ở, với hộ chiếu và giấy tờ nhập cảnh còn hạn. Danh sách giấy cụ thể theo quy định của từng ngân hàng.
Con sinh ở nước ngoài có được học trường công ở Việt Nam không?
Trẻ có quốc tịch Việt Nam, đã ghi chú khai sinh, thì đăng ký học như trẻ em khác theo nơi cư trú. Trẻ chỉ có quốc tịch nước ngoài có thể học theo quy định riêng về người nước ngoài học tập tại Việt Nam. Hỏi phòng giáo dục hoặc trường dự định cho con học để biết hồ sơ cần nộp.
Người nhà ở Việt Nam có thể làm giấy miễn thị thực thay không?
Hồ sơ giấy miễn thị thực do chính người xin nộp tại cơ quan đại diện hoặc cơ quan quản lý xuất nhập cảnh; một số trường hợp có thể nộp trực tuyến hoặc nhờ người khác nộp theo quy định. Hỏi trước cơ quan tiếp nhận về hình thức nộp được chấp nhận, tránh dùng dịch vụ hứa hẹn bao đậu.