Phần lớn con em Việt kiều lớn lên ở nước ngoài hiểu được tiếng Việt khi cha mẹ, ông bà nói, nhưng trả lời bằng tiếng nước sở tại; khoảng cách giữa "nghe hiểu" và "dám nói" này là bình thường và lấp được. Cách hiệu quả nhất là tạo những tình huống mà con cần tiếng Việt thật sự để làm một việc con thích, như nói chuyện với ông bà, nấu một món ăn, chơi với anh chị em họ, chứ không phải ép con học như một môn học.
Bài này dành cho cha mẹ Việt kiều đang nuôi con ở nước ngoài, gia đình đang chuẩn bị đưa con về Việt Nam sống, và gia đình có cha hoặc mẹ là người nước ngoài muốn con giữ được tiếng Việt. Các gợi ý dựa trên kinh nghiệm phổ biến của nhiều gia đình song ngữ và quan sát chung của giới giáo dục về trẻ học hai thứ tiếng; mỗi đứa trẻ một khác, không có công thức chắc chắn.
Vì sao con hiểu mà không chịu nói
Trẻ lớn lên ở nước ngoài dùng tiếng nước sở tại ở trường, với bạn bè, trên phim ảnh, trong mọi việc thú vị. Tiếng Việt chỉ còn lại trong vài câu ở bữa cơm, thường là câu nhắc nhở. Theo thời gian, đầu óc trẻ chọn ngôn ngữ nào nhanh hơn để diễn đạt, và đó là tiếng nước sở tại. Trẻ vẫn nghe hiểu vì nghe hằng ngày, nhưng vốn từ để nói quá ít so với những điều trẻ muốn kể.
Thêm vào đó là nỗi ngại. Khi trẻ nói tiếng Việt sai thanh, dùng từ lạ, người lớn thường cười hoặc sửa ngay, đôi khi nói "nói vậy nghe kỳ quá". Với một đứa trẻ, chỉ vài lần như thế là đủ để chọn im lặng hoặc trả lời bằng thứ tiếng an toàn hơn. Ở tuổi thiếu niên, trẻ còn có thể ngại vì muốn giống bạn bè, không muốn bị coi là khác.
Hiểu được nguyên nhân giúp cha mẹ bớt lo. Trẻ đã nghe hiểu là đã có nền móng lớn: hệ âm, thanh điệu, cấu trúc câu đã nằm trong đầu. Việc còn lại là cho trẻ nhiều lý do để nói và một môi trường nói sai mà không bị chê. Nhiều gia đình kể lại rằng chỉ sau một mùa hè về quê ở với ông bà, đứa trẻ từng im lặng bắt đầu nói tiếng Việt cả câu dài.
Giữ tiếng Việt trong nhà: những cách nhiều gia đình đã làm
Đặt một thời gian, một nơi chỉ nói tiếng Việt. Nhiều gia đình chọn bữa tối, chuyến xe đưa đón hay giờ đi ngủ là lúc cả nhà nói tiếng Việt. Một quy ước rõ ràng và nhất quán dễ giữ hơn là cố nói tiếng Việt mọi lúc rồi bỏ dở.
Mỗi người lớn giữ một thứ tiếng. Trong gia đình có cha hoặc mẹ là người nước ngoài, một cách phổ biến là người Việt luôn nói tiếng Việt với con, người kia nói tiếng của mình. Trẻ quen gắn mỗi người với một ngôn ngữ và chuyển qua lại tự nhiên.
Gọi điện cho ông bà thường xuyên. Ông bà ở Việt Nam là lý do mạnh nhất để trẻ nói tiếng Việt, vì ông bà thường không nói được tiếng nước ngoài. Một cuộc gọi video ngắn mỗi tuần, trẻ kể ông bà nghe chuyện ở trường, là một buổi học không cần sách.
Đọc truyện và nghe nhạc tiếng Việt. Truyện tranh, truyện cổ tích, bài hát thiếu nhi tiếng Việt giúp trẻ có vốn từ ngoài những câu nhắc nhở trong nhà. Đọc cho con nghe mỗi tối vài trang, chỉ vào tranh hỏi "con gì đây?", là cách nhiều gia đình làm từ khi con còn nhỏ.
Nấu ăn và làm việc nhà bằng tiếng Việt. Rủ con cùng gói bánh, nhặt rau, nấu một món Việt và gọi tên mọi thứ bằng tiếng Việt. Từ vựng gắn với hoạt động và mùi vị dễ nhớ hơn từ trong sách.
Lớp tiếng Việt cuối tuần. Ở nhiều thành phố có cộng đồng người Việt, các hội đoàn, chùa, nhà thờ hoặc trung tâm cộng đồng tổ chức lớp tiếng Việt cuối tuần. Giá trị lớn nhất của các lớp này thường là trẻ gặp bạn cùng hoàn cảnh, thấy nói tiếng Việt là bình thường.
Đọc và viết: bắt đầu khi nào, học thế nào
Nhiều gia đình chỉ tập trung cho con nói, đến khi con lớn mới thấy đọc viết là khoảng trống lớn. Chữ Quốc ngữ dùng bảng chữ cái Latinh nên trẻ đã biết đọc tiếng Anh, tiếng Pháp hay tiếng Đức thường làm quen khá nhanh; phần cần thời gian là các dấu thanh và những vần như "ương", "uyên", "oai". Thời điểm hợp lý thường là khi con đã đọc vững thứ tiếng ở trường, để hai hệ chữ không chồng lên nhau gây rối.
Cách học nhẹ nhàng là bắt đầu từ những chữ có ý nghĩa với con: tên của con, tên ông bà, tên món ăn con thích, chữ trên thiệp chúc Tết. Viết thiệp sinh nhật, thiệp Tết gửi ông bà là bài tập viết có người đọc thật, trẻ thấy có lý do để viết đúng. Khi con đã quen, cho con nhắn tin tiếng Việt có dấu với ông bà hoặc anh chị em họ ở Việt Nam.
Với trẻ chuẩn bị về Việt Nam đi học, đọc viết là việc cần làm sớm hơn, vì ở trường Việt Nam mọi môn học đều qua chữ. Một số gia đình thuê giáo viên dạy kèm trực tuyến vài buổi mỗi tuần trong nửa năm trước khi về, tập trung vào đọc trôi chảy và viết chính tả cơ bản.
Những câu nói làm con thôi muốn nói tiếng Việt
Có những phản ứng rất tự nhiên của người lớn nhưng lại khiến trẻ ngại. Đứng đầu là cười khi trẻ nói sai, kể cả cười vì thấy dễ thương. Thứ hai là sửa từng lỗi ngay giữa câu, khiến trẻ quên mất mình đang định kể gì. Thứ ba là so sánh: "con nhà cô kia về nước nói giỏi lắm", "nói tiếng Việt mà như người nước ngoài". Thứ tư là chỉ dùng tiếng Việt để la mắng, khiến tiếng Việt trở thành ngôn ngữ của lúc bị phạt.
Cách sửa lỗi nhẹ nhàng hơn là nhắc lại câu của con bằng tiếng Việt đúng, như một lời đáp tự nhiên. Ví dụ con nói "hôm nay con đi trường chơi bóng", cha mẹ đáp "à, hôm nay con đi học rồi chơi bóng ở trường à, vui không?". Trẻ nghe được câu đúng mà không cảm thấy bị chấm lỗi.
Khi trẻ chen từ nước ngoài vào câu tiếng Việt, đừng vội cấm. Đó là cách trẻ song ngữ lấp chỗ thiếu từ, người lớn song ngữ cũng làm vậy. Cha mẹ chỉ cần nói lại từ đó bằng tiếng Việt trong câu trả lời, lâu dần trẻ sẽ dùng theo.
Chuẩn bị khi đưa con về Việt Nam sống
Với gia đình dự định về Việt Nam lâu dài, việc lớn nhất là chọn trường cho con. Có ba hướng chính: trường công lập học chương trình Việt Nam, trường tư thục học chương trình Việt Nam có tăng cường ngoại ngữ, và trường quốc tế hoặc song ngữ học chương trình nước ngoài. Trẻ nghe hiểu tốt nhưng đọc viết tiếng Việt yếu có thể gặp khó ở trường học hoàn toàn bằng tiếng Việt trong năm đầu, nhất là ở các môn nhiều chữ như tiếng Việt, ngữ văn, lịch sử. Hỏi trường về việc xếp lớp, kiểm tra đầu vào và hỗ trợ cho học sinh từ nước ngoài về.
Thủ tục nhập học cho trẻ từng học ở nước ngoài thường cần hồ sơ học tập ở trường cũ, có khi phải dịch và chứng thực; quy định cụ thể do sở giáo dục và trường tiếp nhận hướng dẫn, nên hỏi trực tiếp trước khi về vài tháng. Chuẩn bị sớm giúp con không bị gián đoạn năm học.
Vài tháng trước khi về, có thể tăng dần thời lượng tiếng Việt ở nhà, cho con học đọc viết chữ Quốc ngữ cơ bản, xem phim hoạt hình tiếng Việt. Khi đã về, cho con một giai đoạn thích nghi: trẻ có thể mệt và cáu vì phải nghe tiếng Việt cả ngày. Đó là phản ứng bình thường, thường giảm dần sau vài tháng nếu trẻ có bạn bè và thấy mình hiểu được mọi người.
Giọng, từ ngữ và chuyện "nói tiếng Việt kiểu Việt kiều"
Nhiều trẻ Việt kiều nói tiếng Việt theo giọng và vốn từ của cha mẹ, đôi khi là cách nói của thế hệ trước khi cha mẹ rời Việt Nam. Khi về nước, trẻ có thể dùng từ người trong nước ít dùng, hoặc thiếu những từ mới phổ biến. Điều này không sai, chỉ là khác; trẻ sẽ cập nhật nhanh khi sống cùng bạn bè.
Một số trẻ bị trêu vì giọng lơ lớ hoặc vì nói lẫn tiếng nước ngoài. Cha mẹ nên chuẩn bị cho con câu trả lời đơn giản như "mình lớn lên ở nước ngoài nên đang học thêm", và nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm nếu việc trêu chọc kéo dài. Giúp trẻ thấy việc biết hai thứ tiếng là một lợi thế, không phải điểm yếu.
Với người lớn trong họ hàng ở Việt Nam, cha mẹ có thể nhẹ nhàng nhờ: "cả nhà cứ nói chuyện với cháu bình thường, cháu nói sai thì đừng cười nhé". Ông bà, cô dì chú bác thường rất thương và sẽ làm theo; đôi khi họ chỉ không biết rằng một tiếng cười có thể làm trẻ im lặng cả buổi.
Đặt mục tiêu vừa sức theo từng độ tuổi
Không phải đứa trẻ nào cũng cần nói tiếng Việt như người lớn lên trong nước. Với nhiều gia đình ở nước ngoài, mục tiêu thực tế là con nói chuyện được với ông bà, hiểu được văn hoá gia đình, và có nền để học tiếp khi muốn. Đặt mục tiêu vừa sức giúp cả cha mẹ và con bớt áp lực.
Với trẻ dưới sáu tuổi, ưu tiên nghe và nói qua chơi, hát, đọc truyện. Với trẻ tiểu học, có thể thêm đọc viết chữ Quốc ngữ cơ bản, viết thiệp cho ông bà, nhắn tin ngắn. Với thiếu niên, động lực thường đến từ sở thích: phim, nhạc, món ăn, chuyến về quê, hay muốn hiểu chuyện gia đình. Cha mẹ nên tìm điểm chạm đó thay vì giao bài tập.
Cuối cùng, hãy nhớ rằng ngôn ngữ có thể ngủ quên rồi trở lại. Nhiều người Việt lớn lên ở nước ngoài gần như không nói tiếng Việt suốt tuổi thiếu niên, rồi đến tuổi đi làm lại quay về học, và tiến bộ nhanh hơn hẳn người học từ đầu nhờ những gì đã nghe hồi nhỏ. Những gì cha mẹ gieo hôm nay không mất đi.
Câu hỏi thường gặp
Con hiểu tiếng Việt nhưng chỉ trả lời bằng tiếng nước ngoài, có đáng lo không?
Đây là hiện tượng rất phổ biến ở trẻ lớn lên ngoài Việt Nam. Trẻ đã nghe hiểu nghĩa là đã có nền tảng. Cha mẹ nên tạo nhiều tình huống con cần nói tiếng Việt, như gọi cho ông bà, và tránh cười hay chê khi con nói sai.
Nói hai thứ tiếng có làm con chậm nói không?
Theo hiểu biết phổ biến của giới giáo dục, trẻ song ngữ có thể pha trộn từ hai thứ tiếng ở giai đoạn đầu, nhưng đó là bình thường. Nếu lo về sự phát triển ngôn ngữ của con, nên trao đổi với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu thay vì bỏ hẳn một thứ tiếng.
Nên cho con học trường Việt Nam hay trường quốc tế khi về nước?
Tuỳ trình độ tiếng Việt của con, dự định ở lâu dài hay không và điều kiện gia đình. Trẻ đọc viết tiếng Việt yếu có thể gặp khó ở trường học hoàn toàn bằng tiếng Việt năm đầu. Hỏi kỹ từng trường về xếp lớp và hỗ trợ cho học sinh từ nước ngoài về.
Sửa lỗi tiếng Việt cho con thế nào để con không ngại?
Thay vì chỉ ra lỗi, hãy nhắc lại câu của con bằng tiếng Việt đúng như một lời đáp tự nhiên. Tránh cười, so sánh với trẻ khác hoặc chỉ dùng tiếng Việt khi la mắng. Khen con khi con cố gắng nói, kể cả khi còn sai.
Ở nước ngoài có lớp tiếng Việt cho trẻ không?
Ở nhiều thành phố có cộng đồng người Việt, các hội đoàn, chùa, nhà thờ hoặc trung tâm cộng đồng có lớp tiếng Việt cuối tuần cho trẻ. Hỏi trong cộng đồng người Việt nơi bạn sống. Ngoài ra còn có lớp trực tuyến với giáo viên ở Việt Nam.
Con lớn rồi mới học lại tiếng Việt có muộn không?
Không muộn. Nhiều người lớn lên ở nước ngoài quay lại học tiếng Việt khi đã trưởng thành và tiến bộ nhanh nhờ vốn nghe từ nhỏ. Những gì cha mẹ cho con tiếp xúc từ sớm vẫn còn đó, chỉ cần có lý do và môi trường để dùng lại.