Khi đến nhà người Việt chơi, phần lớn phép lịch sự gói trong năm việc: báo trước giờ đến, cởi giày dép ở cửa nếu thấy chủ nhà để giày bên ngoài, chào người lớn tuổi nhất trong nhà trước rồi mới tới những người khác, mang theo một món quà nhỏ như trái cây hay bánh, và khi ra về thì chào lại cả nhà chứ không chỉ người đã mời mình. Làm đủ năm việc ấy, dù vụng về chuyện khác, chủ nhà vẫn thấy bạn là khách biết ý.
Những phép này không được viết ra ở đâu, người Việt học chúng từ nhỏ qua việc theo cha mẹ đi thăm họ hàng. Người mới chuyển vùng, Việt kiều lâu năm ở nước ngoài và người nước ngoài thường không sai vì thiếu thiện chí mà vì không ai nói trước. Bài này đi theo đúng trình tự một buổi đến chơi, từ lúc nhận lời mời tới lúc dắt xe ra cổng, và giải thích vì sao người Việt làm vậy để bạn tự xử lý được những tình huống bài không kể hết.
Trước khi đến: lời mời thật, lời mời xã giao và chuyện báo trước
Câu "hôm nào rảnh ghé nhà chơi" trong tiếng Việt nhiều khi chỉ là lời chào thân thiện, giống như "hẹn gặp lại". Lời mời thật thường đi kèm thời điểm cụ thể: "tối thứ bảy này qua nhà ăn cơm nhé", hoặc người mời hỏi lại vài hôm sau. Nếu chưa chắc, cách an toàn là đáp vui vẻ rồi hỏi một câu nhẹ để chốt, chẳng hạn "cuối tuần này nhà mình có ai ở nhà không, em ghé được không". Người mời thật sẽ hẹn giờ ngay; người mời xã giao sẽ nói vòng và bạn cũng không mất lòng ai.
Ở thành phố, đến nhà người khác mà không báo trước bị coi là đường đột, kể cả với người quen. Một tin nhắn trước vài giờ hoặc từ hôm trước là đủ. Ở quê, nếp hàng xóm sang chơi không hẹn vẫn còn, nhưng với khách từ xa về thì báo trước vẫn tốt hơn vì nhà còn chuẩn bị cơm nước. Tránh đến vào giờ nghỉ trưa, thường khoảng từ mười hai giờ đến hai giờ chiều, vì nhiều gia đình Việt vẫn giữ thói quen ngủ trưa. Buổi tối nên đến trước tám giờ và không ở quá khuya khi hôm sau là ngày đi làm.
Nếu được mời ăn cơm, hãy hỏi giờ ăn và đến đúng hoặc sớm hơn vài phút. Đến muộn khi cả nhà đang chờ cơm là điều chủ nhà nhớ lâu hơn bất kỳ món quà nào.
Ở cửa: giày dép, cổng và lời chào đầu tiên
Nhìn trước cửa để biết có cởi giày không. Phần lớn nhà ở Việt Nam, nhất là nhà lát gạch men và căn hộ, có thói quen để giày dép ở ngoài cửa hoặc trên kệ ngay lối vào. Thấy dãy dép xếp ở bậc thềm thì cứ cởi giày, kể cả khi chủ nhà xua tay bảo "thôi cứ đi vào". Câu đó thường là lời khách sáo; cởi giày vẫn là lựa chọn được đánh giá cao. Nên mang tất sạch, không thủng, vì đây là chi tiết người Việt để ý.
Một số nhà đưa dép đi trong nhà. Nếu chủ nhà đưa đôi dép riêng thì dùng, và nhớ cởi ra khi vào phòng ngủ hay phòng thờ nếu thấy người nhà cũng làm vậy. Dép đi nhà vệ sinh thường là đôi riêng để ngay cửa, không mang ra phòng khách.
Cổng và xe máy. Nhà phố thường có khoảng sân hay lối đi nhỏ để xe. Nên hỏi chủ nhà dựng xe ở đâu thay vì tự dắt vào, vì xe dựng chắn lối hay dựng trên vỉa hè trước nhà hàng xóm sẽ gây phiền cho chủ nhà sau khi bạn về.
Lời chào đầu tiên dành cho người lớn tuổi nhất. Dù người mời là bạn đồng nghiệp, khi bước vào và thấy cha mẹ của bạn ấy ngồi ở phòng khách, hãy chào ông bà, cô chú trước, hơi cúi đầu, rồi mới quay sang người bạn. Chào đủ từng người lớn có mặt, trẻ con thì xoa đầu hay vẫy tay là được.
Ngồi ở đâu, uống gì và những câu chuyện đầu tiên
Phòng khách nhà Việt thường có bộ bàn ghế đặt đối diện hoặc gần bàn thờ gia tiên. Đợi chủ nhà mời ngồi rồi mới ngồi, và nếu có chỗ rõ ràng là ghế chính thì để người lớn tuổi ngồi. Không tự ý đi xem các phòng, không sờ vào đồ trên bàn thờ, không đặt túi xách hay mũ bảo hiểm lên bàn thờ hay lên bàn uống nước. Nếu cần để đồ thì hỏi chủ nhà.
Chủ nhà gần như luôn mời nước: trà, nước lọc, nước ngọt, đôi khi là đĩa trái cây đã gọt. Nhận bằng hai tay khi người đưa lớn tuổi hơn, và uống một chút dù không khát, vì từ chối thẳng có thể bị hiểu là ngại nhà người ta. Nếu thật sự không uống được trà, cứ nói nhẹ nhàng "dạ cho cháu xin cốc nước lọc", không ai phật lòng.
Chuyện đầu tiên thường là hỏi han sức khoẻ, công việc, con cái, đường đi có đông không. Người lớn tuổi có thể hỏi tuổi bạn để biết cách xưng hô, đó không phải tò mò khó chịu mà là cách xác định vai trong cuộc nói chuyện. Khen nhà cửa, khen cây cảnh, khen con cháu ngoan là đề tài an toàn. Tránh hỏi giá nhà, giá đồ đạc, và tránh bình luận chuyện tiền bạc của gia đình khi chưa thân.
Mang gì theo khi đến chơi nhà
Người Việt hiếm khi đến nhà người khác tay không, nhất là lần đầu. Món quà không cần đắt; điều quan trọng là có, và hợp với hoàn cảnh. Bảng dưới gom các lựa chọn thường gặp.
| Hoàn cảnh | Món hay mang | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ăn cơm tối nhà bạn bè, đồng nghiệp | Trái cây, bánh, một chai nước ngọt hay chai rượu vang nếu biết nhà có uống | Đưa cho chủ nhà hoặc người lớn, nói một câu như "chút quà cho cả nhà" |
| Thăm nhà có ông bà lớn tuổi | Trái cây mềm, sữa, bánh ít ngọt | Tránh đồ cứng, quá ngọt nếu biết người già kiêng |
| Nhà có trẻ nhỏ | Bánh kẹo, sách tranh, đồ chơi nhỏ | Hỏi cha mẹ trước nếu định cho kẹo, nhiều nhà hạn chế đồ ngọt |
| Thăm người ốm | Trái cây, sữa, đồ ăn nhẹ | Đến ngắn, không ở lâu, không hỏi kỹ bệnh nếu người nhà không kể |
| Nhà mới chuyển đến | Đồ dùng trong nhà, cây cảnh nhỏ, trái cây | Chọn món dùng được, tránh đồ quá cá nhân |
Chuyện quà cáp sâu hơn, như quà công việc hay quà dịp lễ, có quy ước riêng và được bàn trong một bài khác của chuyên mục. Ở đây chỉ cần nhớ: khi chủ nhà nói "đến chơi thôi, mang gì cho mất công", đó là phép lịch sự; món quà nhỏ vẫn được quý.
Ngồi vào mâm cơm nhà người Việt
Bữa cơm gia đình Việt thường dọn chung: các món đặt giữa bàn hoặc giữa mâm, mỗi người một bát cơm, một đôi đũa, đôi khi thêm thìa. Trước khi ăn, người nhỏ tuổi thường "mời" người lớn, kiểu "cháu mời ông bà, mời cô chú ăn cơm". Khách không bắt buộc phải mời từng người, nhưng một câu "con xin phép mời cả nhà ăn cơm" khiến ông bà rất vui. Đợi người lớn nhất cầm đũa rồi mới bắt đầu.
Chủ nhà sẽ gắp thức ăn vào bát bạn, có khi nhiều hơn bạn ăn được. Đây là cách thể hiện quý khách, không phải ép. Cứ cảm ơn và ăn phần đã gắp; nếu no thì để lại một ít trong bát và nói "dạ con no rồi, cơm ngon quá". Ở nhiều nhà, ăn hết sạch bát được hiểu là còn đói và sẽ được xới thêm.
Vài điều nên tránh: cắm đũa thẳng đứng vào bát cơm (gợi hình ảnh bát cơm cúng người đã khuất), dùng đũa khua tìm miếng ngon trong đĩa chung, gắp thẳng từ đĩa chung đưa lên miệng mà không qua bát mình. Nhiều nhà có đũa riêng để gắp chung; thấy vậy thì dùng theo. Nếu có rượu bia, người lớn tuổi thường là người mời trước, khách nâng ly theo. Không uống được thì nói từ đầu, lời từ chối sớm dễ được chấp nhận hơn lời từ chối giữa chừng.
Lúc ra về: chào lại cả nhà, đừng biến mất lặng lẽ
Kết thúc một buổi đến chơi là lúc dễ quên phép nhất. Người Việt không quen kiểu ra về chỉ chào người đã mời mình rồi đi. Hãy chào lại từng người lớn trong nhà, kể cả người đang ở dưới bếp, kèm một câu cảm ơn bữa cơm. Với ông bà, câu "con xin phép ông bà con về ạ" là đủ trang trọng. Chủ nhà thường tiễn ra tận cổng, có khi đứng chờ đến khi bạn nổ máy xe; quay lại vẫy chào một lần trước khi đi.
Đừng ở quá lâu sau bữa ăn nếu chủ nhà còn phải dọn dẹp và hôm sau đi làm. Dấu hiệu nên về là khi câu chuyện bắt đầu thưa, chủ nhà hỏi bạn đi đường có xa không, hoặc trẻ con đã đến giờ ngủ. Ngược lại, đứng dậy về ngay khi vừa buông đũa cũng bị coi là vội, nên ngồi thêm một lúc uống trà rồi mới xin phép.
Khi về đến nhà, một tin nhắn ngắn cảm ơn và báo đã về an toàn là thói quen được nhiều người Việt trẻ quý. Với người lớn tuổi, lần sau gặp lại nhắc đến món ăn hôm đó là cách tốt để giữ quan hệ.
Những tình huống khó và cách xử lý
Có những lúc bạn sẽ không biết làm gì cho đúng. Nguyên tắc chung là quan sát người nhà làm gì rồi làm theo, và khi không quan sát được thì hỏi nhỏ người đã mời mình.
- Đến đúng lúc nhà có giỗ hoặc có khách khác. Chào hỏi như thường, ngồi ít hơn dự định, và nếu chủ nhà mời ở lại ăn thì nhận lời nhẹ nhàng, không tranh phần việc.
- Không ăn được món chủ nhà gắp. Nói thật nhưng mềm: dị ứng, ăn chay, kiêng vì sức khoẻ đều là lý do mọi người chấp nhận. Nói sớm, trước khi chủ nhà gắp, thì đỡ ngại hơn.
- Chủ nhà nhất quyết đưa đồ mang về. Nhiều gia đình Việt gói thức ăn thừa, trái cây hay đặc sản quê cho khách mang về. Từ chối một lần là đủ lịch sự; lần thứ hai họ vẫn đưa thì nhận và cảm ơn.
- Muốn phụ dọn dẹp. Đề nghị một lần. Nhiều nhà sẽ không để khách rửa bát, nhất là lần đầu đến; cứ nghe theo, đừng giành.
- Đi cùng trẻ nhỏ. Giữ con không chạy vào phòng riêng, không động vào bàn thờ, không mở tủ lạnh nhà người ta. Người Việt dễ tính với trẻ con, nhưng cha mẹ để con nghịch quá vẫn bị đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải cởi giày khi vào nhà người Việt không?
Không có quy định, nhưng phần lớn nhà ở Việt Nam để giày dép ngoài cửa, nhất là căn hộ và nhà lát gạch. Thấy dép xếp ở cửa thì nên cởi theo, kể cả khi chủ nhà khách sáo bảo cứ đi vào. Nhà có sân đất hay quán xá kết hợp nhà ở thì có khi không cần.
Đến nhà người Việt lần đầu mà không mang quà có sao không?
Không phải lỗi lớn, nhưng lần đầu đến nhà thì mang một món nhỏ như túi trái cây hay hộp bánh sẽ được đánh giá cao. Món quà không cần đắt, điều người Việt để ý là sự chu đáo. Nếu lỡ quên, lần sau đến bù cũng được.
Chủ nhà gắp quá nhiều thức ăn thì làm sao để từ chối mà không mất lòng?
Cảm ơn và ăn phần đã gắp trước, rồi khi được gắp thêm thì đặt tay nhẹ trên miệng bát, nói đã no và khen món ăn. Để lại một ít trong bát cũng là tín hiệu đã đủ. Nói thẳng là mình ăn ít từ đầu bữa cũng giúp chủ nhà bớt gắp.
Người nước ngoài có cần chào hỏi bằng tiếng Việt khi đến nhà không?
Không bắt buộc, nhưng một câu "xin chào" hay "cháu chào ông bà" phát âm chưa chuẩn vẫn khiến người lớn tuổi rất vui. Phần còn lại có thể để người bạn Việt dịch. Cúi đầu nhẹ khi chào người lớn có tác dụng không kém lời nói.
Nên ở lại nhà người Việt bao lâu sau bữa cơm?
Thường ngồi thêm khoảng nửa giờ đến một giờ để uống trà, nói chuyện rồi xin phép về. Về ngay khi vừa ăn xong bị coi là vội, còn ở quá khuya vào ngày thường dễ làm phiền chủ nhà. Theo dõi nhịp câu chuyện và giờ ngủ của trẻ con trong nhà để chọn lúc.
Có nên đề nghị chia tiền chợ khi được mời ăn cơm nhà không?
Không nên. Bữa cơm ở nhà là chủ nhà đãi, đề nghị góp tiền dễ bị hiểu là sòng phẳng quá mức hoặc chê nhà người ta. Cách đáp lễ hợp hơn là mang quà khi đến và mời lại gia đình đó một bữa vào dịp khác.