Chất lượng không khí ở các đô thị lớn của Việt Nam thay đổi mạnh theo mùa: Hà Nội và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ thường ô nhiễm nặng nhất vào mùa khô lạnh, khoảng từ tháng mười đến tháng ba năm sau, khi có hiện tượng nghịch nhiệt giữ bụi sát mặt đất; TP.HCM nhìn chung đỡ hơn nhưng vẫn có những đợt bụi mịn tăng vào mùa khô. Thước đo dễ dùng nhất là chỉ số AQI, trong đó bụi mịn PM2.5 thường là thành phần quyết định. Khi AQI ở mức kém trở lên, người nhạy cảm nên hạn chế vận động ngoài trời, đeo khẩu trang lọc bụi mịn đúng chuẩn và đóng cửa, chạy máy lọc trong phòng ngủ.
Nhiều người mới đến Hà Nội vào tháng mười hai ngạc nhiên khi buổi sáng nhìn từ ban công không thấy toà nhà cách vài trăm mét, và điện thoại báo chỉ số màu tím. Ngược lại, có những ngày sau mưa gió mùa, trời trong vắt và chỉ số xanh. Bài này giúp bạn đọc các con số cho đúng, hiểu vì sao chúng lên xuống, và chọn những biện pháp thật sự có tác dụng thay vì những thứ chỉ để yên tâm.
Đọc chỉ số AQI theo thang Việt Nam
Việt Nam dùng chỉ số chất lượng không khí VN_AQI theo hướng dẫn kỹ thuật của cơ quan quản lý môi trường ban hành năm 2019. Mỗi khoảng chỉ số có một màu và một lời khuyên. Bảng dưới tóm tắt thang này; lời khuyên là mức chung, người có bệnh hô hấp, tim mạch nên theo hướng dẫn của bác sĩ.
| Khoảng AQI | Mức và màu | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| 0 – 50 | Tốt, màu xanh lá | Mọi người hoạt động ngoài trời bình thường |
| 51 – 100 | Trung bình, màu vàng | Phần lớn người khoẻ bình thường; người rất nhạy cảm nên để ý triệu chứng |
| 101 – 150 | Kém, màu da cam | Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh hô hấp, tim mạch nên giảm vận động mạnh ngoài trời |
| 151 – 200 | Xấu, màu đỏ | Mọi người nên hạn chế ở ngoài lâu; nhóm nhạy cảm tránh vận động ngoài trời |
| 201 – 300 | Rất xấu, màu tím | Hạn chế tối đa ra ngoài, đeo khẩu trang lọc bụi mịn khi buộc phải đi, đóng cửa và lọc khí trong nhà |
| Trên 300 | Nguy hại, màu nâu | Ở trong nhà nếu có thể, theo khuyến cáo của chính quyền địa phương |
Một điều gây bối rối là các ứng dụng phổ biến trên điện thoại thường dùng thang AQI của Mỹ, còn trạm quan trắc nhà nước dùng thang Việt Nam. Hai thang có cách tính khác nhau một chút, nên cùng một thời điểm có thể ra hai con số và đôi khi hai màu khác nhau. Đừng so số của hai nguồn với nhau; hãy theo dõi một nguồn cố định để thấy xu hướng tăng giảm trong ngày và theo mùa.
Vì sao Hà Nội ô nhiễm nhất vào mùa đông
Nguồn bụi ở Hà Nội không thay đổi nhiều trong năm: khí thải giao thông, công trình xây dựng, sản xuất công nghiệp ở các tỉnh lân cận, đốt rác và đốt rơm rạ sau thu hoạch ở vùng ven. Cái thay đổi là khả năng của bầu khí quyển trong việc phát tán bụi. Mùa hè, không khí nóng bốc lên cao, gió và mưa rửa sạch bụi; mùa đông khô, những ngày lặng gió thường xảy ra hiện tượng nghịch nhiệt, khi một lớp không khí ấm hơn nằm phía trên lớp không khí lạnh sát mặt đất như một nắp đậy, giữ bụi ở tầng thấp.
Vì vậy chỉ số thường cao vào sáng sớm và đêm muộn, khi lớp nghịch nhiệt rõ nhất, và giảm phần nào vào giữa trưa chiều khi mặt đất ấm lên. Những đợt gió mùa đông bắc mạnh kèm mưa có thể làm không khí sạch hẳn trong vài ngày, rồi bụi tích tụ trở lại khi gió yếu đi. Thời điểm thu hoạch lúa, khi nhiều nơi còn đốt rơm, cũng là lúc chỉ số dễ tăng đột biến vào chiều tối.
TP.HCM có địa hình thoáng hơn, gần biển và không có mùa đông lạnh nên ít nghịch nhiệt kéo dài, chất lượng không khí trung bình tốt hơn Hà Nội. Tuy vậy, mùa khô từ khoảng tháng mười hai đến tháng tư vẫn có những ngày bụi mịn tăng, nhất là khu vực giao thông đông và công trình lớn.
PM2.5 là gì và vì sao người ta lo về nó
PM2.5 là bụi có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc nhiều lần. Kích thước nhỏ giúp nó đi sâu vào phổi, một phần có thể vào máu. Tổ chức Y tế Thế giới coi ô nhiễm không khí, đặc biệt bụi mịn, là một yếu tố nguy cơ lớn đối với bệnh hô hấp, tim mạch và đột quỵ khi tiếp xúc lâu dài, và đã hạ mức khuyến nghị về nồng độ PM2.5 trong hướng dẫn cập nhật năm 2021.
Tác động ngắn hạn mà nhiều người cảm nhận được trong những ngày ô nhiễm nặng là ho, rát họng, cay mắt, người có hen hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính dễ lên cơn. Tác động dài hạn khó cảm nhận hơn vì tích luỹ theo năm tháng. Điều đó không có nghĩa là bạn phải hoảng sợ mỗi khi ra đường, mà là nên giảm mức tiếp xúc ở những nơi và những lúc bụi cao nhất, nhất là với trẻ nhỏ và người có bệnh nền.
Một hiểu lầm phổ biến là "không thấy khói bụi thì không khí sạch". Bụi mịn không nhìn thấy được ở nồng độ trung bình; ngược lại, sương mù buổi sáng do hơi nước cũng làm trời mờ dù chỉ số không cao. Đọc số đo, đừng đọc bằng mắt.
Cũng nên nhớ rằng không khí trong nhà không tự động sạch hơn ngoài đường. Nhà sát mặt phố, cửa hở, có người hút thuốc, đun nấu bằng than hay thắp hương thường xuyên có thể có mức bụi trong nhà gần bằng hoặc cao hơn bên ngoài. Một máy đo bụi cầm tay loại phổ thông không chính xác như trạm quan trắc, nhưng đủ để bạn thấy phòng nào bụi hơn, lúc nào nên đóng cửa, và máy lọc có thật sự làm số giảm xuống hay không.
Khẩu trang và máy lọc: cái nào có tác dụng
Thị trường có rất nhiều sản phẩm chống ô nhiễm, từ khẩu trang vải in hình đến máy lọc không khí nhiều chức năng. Nguyên tắc chọn là xem sản phẩm có lọc được hạt nhỏ hay không và có kín không, chứ không phải giá hay quảng cáo.
- Khẩu trang vải, khẩu trang y tế thông thường: cản được bụi thô, giọt bắn, nhưng lọc bụi mịn kém và hở nhiều ở hai bên. Đủ để che nắng, che bụi đường, không đủ cho ngày AQI tím.
- Khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn như loại N95, KN95, FFP2: lọc được phần lớn hạt nhỏ nếu đeo khít. Râu, đeo lệch, gọng kính đẩy hở làm giảm hiệu quả. Loại dùng một lần không nên dùng lại nhiều ngày.
- Máy lọc không khí có màng HEPA: có tác dụng rõ trong phòng kín. Chọn công suất hợp diện tích phòng, đóng cửa khi chạy, thay màng lọc đúng hạn. Chức năng tạo ion, toả hương không thay được màng lọc.
- Cây xanh trong nhà: tốt cho tinh thần nhưng không lọc được lượng bụi đáng kể để thay máy lọc.
- Đóng cửa sổ những ngày ô nhiễm: giảm bụi vào nhà; mở cửa thông gió vào lúc chỉ số thấp, thường sau mưa hoặc giữa buổi chiều.
- Không đốt trong nhà: hương, nến, bếp than tổ ong trong phòng kín làm không khí trong nhà có khi còn tệ hơn ngoài đường.
Một ngày ô nhiễm nặng: sắp xếp sinh hoạt thế nào
Bạn không thể thay đổi bầu không khí của cả thành phố, nhưng có thể giảm đáng kể lượng bụi mình hít vào bằng cách sắp xếp lại một ngày. Trình tự dưới đây hợp với gia đình ở Hà Nội vào giữa mùa đông.
- Sáng dậy xem chỉ số ở một nguồn cố định trước khi mở cửa sổ; nếu ở mức xấu trở lên, giữ cửa đóng, chạy máy lọc ở phòng ngủ và phòng khách.
- Đổi giờ chạy bộ, tập thể dục ngoài trời sang trong nhà hoặc dời sang lúc chỉ số thấp hơn; tránh tập gần đường lớn giờ cao điểm.
- Đi xe máy đeo khẩu trang lọc bụi mịn, chọn đường ít xe hơn nếu có thể; ô tô bật chế độ lấy gió trong.
- Trẻ nhỏ đi học: trao đổi với trường về việc hạn chế hoạt động ngoài trời những ngày chỉ số cao, nhiều trường đã có quy định riêng.
- Người có hen, bệnh phổi: mang theo thuốc cắt cơn theo đơn bác sĩ, theo dõi triệu chứng và đi khám khi khó thở tăng.
- Buổi tối, lau sàn bằng khăn ẩm thay vì quét khô để bụi không bay lên lại.
Gia đình có thể chủ động hơn nữa trong dài hạn: chọn nhà xa trục đường lớn, phòng ngủ ở phía ít bụi, và lên kế hoạch đi xa vài ngày vào những tuần ô nhiễm nhất nếu công việc cho phép.
Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh hô hấp
Trẻ em hít nhiều không khí hơn so với cân nặng. Trẻ thở nhanh hơn người lớn, hay chạy nhảy ngoài trời và chiều cao gần mặt đường, nơi khói xe tập trung. Hạn chế cho trẻ chơi ngoài trời vào ngày chỉ số xấu, và nhớ rằng khẩu trang người lớn không vừa mặt trẻ; chọn loại có cỡ dành cho trẻ em và không ép trẻ quá nhỏ đeo.
Người cao tuổi và người có bệnh tim mạch. Ô nhiễm có thể làm nặng thêm bệnh sẵn có. Những ngày chỉ số cao, người già nên tập thể dục trong nhà, tránh đi bộ sáng sớm gần đường lớn như thói quen quen thuộc ở công viên.
Người có hen, viêm mũi dị ứng. Mùa ô nhiễm trùng với mùa hanh khô và giao mùa, các triệu chứng dễ bùng lên. Có kế hoạch xử trí cơn theo hướng dẫn của bác sĩ, tái khám trước mùa đông nếu bệnh khó kiểm soát.
Người làm việc ngoài đường. Người giao hàng, xe ôm công nghệ, công nhân công trình, người bán hàng vỉa hè hít bụi nhiều giờ mỗi ngày và ít có lựa chọn ở trong nhà. Khẩu trang lọc bụi mịn đeo khít, thay đúng hạn, nghỉ ở chỗ xa đường lớn khi có thể, và khám sức khoẻ định kỳ là những việc vừa sức. Doanh nghiệp có đội làm việc ngoài trời có thể cấp khẩu trang đạt chuẩn trong mùa ô nhiễm như một phần đồ bảo hộ.
Phụ nữ mang thai. Nhiều tổ chức y tế khuyên giảm tiếp xúc với không khí ô nhiễm trong thai kỳ; các biện pháp như máy lọc trong phòng ngủ, khẩu trang khi đi đường đông là hợp lý. Hỏi bác sĩ sản khoa nếu có lo lắng riêng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao các ứng dụng đo không khí cho số khác nhau?
Mỗi nguồn dùng trạm đo khác nhau, cách tính trung bình khác nhau, và nhiều ứng dụng dùng thang AQI của Mỹ trong khi trạm nhà nước dùng thang Việt Nam. Trạm đặt sát đường lớn sẽ cho số cao hơn trạm trong công viên. Hãy theo dõi một nguồn cố định gần nơi bạn ở để thấy xu hướng.
Tháng nào ở Hà Nội không khí trong lành nhất?
Nhìn chung các tháng mùa hè và đầu thu, khi có mưa và gió nhiều, chất lượng không khí ở Hà Nội tốt hơn rõ rệt so với mùa đông. Tuy vậy, từng năm và từng đợt thời tiết khác nhau, nên vẫn cần xem chỉ số hằng ngày thay vì dựa vào tháng.
Đeo khẩu trang vải khi đi xe máy có lọc được bụi mịn không?
Khẩu trang vải giúp cản bụi thô, nắng và gió, nhưng lọc bụi mịn PM2.5 kém và thường hở hai bên. Nếu đi đường nhiều vào những ngày chỉ số cao, khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn, đeo khít, có tác dụng tốt hơn nhiều. Có thể đeo khẩu trang lọc bên trong và khẩu trang vải bên ngoài để che nắng.
Có cần mua máy lọc không khí khi sống ở Hà Nội không?
Không bắt buộc, nhưng với gia đình có trẻ nhỏ, người già hay người có bệnh hô hấp, một máy lọc có màng HEPA đặt trong phòng ngủ là khoản đầu tư hợp lý cho mùa đông. Chọn máy hợp diện tích phòng, đóng cửa khi chạy và thay màng lọc đúng hạn; máy không thay màng gần như không còn tác dụng.
Ô nhiễm không khí có ảnh hưởng ngay đến sức khoẻ không?
Một số người thấy ngay ho, rát họng, cay mắt, khó thở trong những ngày ô nhiễm nặng, nhất là người có hen. Tác động lớn hơn là tích luỹ lâu dài, liên quan đến bệnh hô hấp, tim mạch. Nếu triệu chứng kéo dài hay nặng lên, hãy đi khám thay vì tự chịu đựng.
Mưa xong thì không khí có sạch hơn không?
Thường là có, vì mưa giúp rửa bớt bụi trong không khí, và gió đi kèm đẩy bụi đi. Đó là lúc thích hợp để mở cửa thông gió. Nhưng hiệu quả chỉ kéo dài tới khi trời lặng gió trở lại, có khi chỉ một hai ngày vào giữa mùa đông.