Nhà thuốc ở Việt Nam có ở gần như mọi con phố, bán cả thuốc không kê đơn (hạ sốt, giảm đau thông thường, thuốc dạ dày, vitamin) lẫn thuốc kê đơn. Theo quy định, thuốc kê đơn như kháng sinh, thuốc tim mạch, thuốc huyết áp, thuốc an thần chỉ được bán khi có đơn của bác sĩ; trên thực tế việc này chưa được thực hiện nghiêm ở mọi nơi, nên người mua phải tự giữ nguyên tắc. Cách an toàn là: bệnh nhẹ thì hỏi dược sĩ và đọc kỹ hộp thuốc; bệnh kéo dài, sốt cao, đau nhiều hoặc cần kháng sinh thì đi khám trước, mua theo đơn sau.
Sự tiện lợi của nhà thuốc Việt Nam là có thật: mở cửa muộn, nhiều nơi có dược sĩ tư vấn, mua được ngay mà không cần hẹn. Nhưng chính sự tiện lợi ấy khiến nhiều người tự chữa bệnh quá lâu, mua kháng sinh như mua kẹo, hay uống cùng lúc hai loại thuốc trùng hoạt chất mà không biết. Bài này giúp bạn dùng nhà thuốc đúng việc của nó. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ và không gợi ý loại thuốc nào cho bệnh nào.
Nhà thuốc, quầy thuốc và nhà thuốc bệnh viện khác nhau thế nào
Trong ngành dược Việt Nam, cơ sở bán lẻ thuốc có vài loại. Nhà thuốc do dược sĩ có bằng đại học phụ trách chuyên môn và được bán đủ các nhóm thuốc theo quy định. Quầy thuốc thường gặp ở nông thôn, người phụ trách có trình độ dược trung cấp trở lên, danh mục được bán hẹp hơn. Ngoài ra có tủ thuốc của trạm y tế. Ở thành phố, bạn còn thấy các chuỗi nhà thuốc nhiều cửa hàng bên cạnh nhà thuốc gia đình nhỏ.
Nhà thuốc đạt chuẩn thực hành tốt, thường được gọi tắt là đạt GPP, phải có khu vực bảo quản đúng nhiệt độ, sổ sách theo dõi và người có chuyên môn đứng quầy. Bạn có thể nhìn thấy giấy chứng nhận treo trong cửa hàng. Đây không phải bảo đảm tuyệt đối, nhưng là một tiêu chí đơn giản để chọn nơi mua thuốc thường xuyên.
Nhà thuốc bệnh viện nằm trong khuôn viên bệnh viện, bán theo đơn của bác sĩ ở đó và các thuốc thông dụng. Ưu điểm là có sẵn đúng thuốc bác sĩ kê, đỡ phải tìm thuốc tương đương. Thuốc lĩnh theo bảo hiểm y tế thì nhận ở quầy cấp phát bảo hiểm, không phải nhà thuốc bán lẻ, dù có khi hai quầy nằm cạnh nhau.
Thuốc nào mua tự do, thuốc nào cần đơn
Danh mục chính xác do Bộ Y tế ban hành và được cập nhật theo thời gian; bảng dưới chỉ là cách phân nhóm để bạn biết khi nào nên dừng lại hỏi bác sĩ. Ví dụ trong bảng là nhóm thuốc, không phải gợi ý dùng thuốc.
| Nhóm | Ví dụ nhóm thuốc | Nguyên tắc cho người mua |
|---|---|---|
| Không kê đơn | Một số thuốc hạ sốt giảm đau thông dụng, men tiêu hoá, thuốc bôi ngoài da nhẹ, dung dịch bù nước | Mua được tự do; vẫn đọc liều trên hộp, hỏi dược sĩ nếu đang mang thai, cho con bú, có bệnh nền |
| Kê đơn | Kháng sinh, thuốc huyết áp, tim mạch, tiểu đường, nội tiết, phần lớn thuốc chống viêm mạnh | Chỉ dùng khi bác sĩ đã khám và kê; không mua lại đơn cũ cho bệnh mới |
| Kiểm soát đặc biệt | Thuốc gây nghiện, hướng thần, một số thuốc ngủ, an thần | Bán theo đơn riêng, quản lý chặt; nhà thuốc từ chối bán là đúng quy định |
| Thực phẩm chức năng | Sản phẩm bổ sung, viên uống làm đẹp, hỗ trợ | Không phải thuốc, không có tác dụng chữa bệnh; trên nhãn phải ghi rõ điều này |
Nhiều người Việt quen hỏi "chị bán cho em thuốc đau họng" và nhận một túi gồm vài loại viên đóng gói sẵn, đôi khi có cả kháng sinh. Bạn có quyền hỏi rõ từng viên là thuốc gì, hoạt chất gì, và từ chối loại không muốn dùng. Một túi thuốc không có tên từng loại là thứ không nên uống.
Vì sao không nên tự mua kháng sinh
Kháng sinh chỉ có tác dụng với vi khuẩn, không có tác dụng với virus gây cảm cúm, phần lớn viêm họng và sổ mũi thông thường. Uống kháng sinh khi không cần không làm bạn khỏi nhanh hơn, nhưng làm tăng nguy cơ tác dụng phụ như tiêu chảy, dị ứng, và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Việt Nam được Tổ chức Y tế Thế giới và giới chuyên môn nhắc đến nhiều lần như một nơi có tình trạng kháng kháng sinh đáng lo ngại, một phần vì thói quen tự mua kháng sinh.
Hậu quả không chỉ là chuyện lý thuyết. Khi bạn thật sự nhiễm khuẩn nặng, loại kháng sinh thông dụng có thể không còn hiệu quả, bác sĩ phải chuyển sang thuốc mạnh hơn, đắt hơn, có khi phải nằm viện. Uống kháng sinh dở dang vài ngày rồi bỏ khi thấy đỡ cũng là cách nuôi vi khuẩn kháng thuốc.
Nguyên tắc dễ nhớ: kháng sinh chỉ dùng khi có bác sĩ khám và kê đơn, uống đủ liều đủ ngày như đơn ghi, không để dành phần thừa cho lần sau, không đưa cho người nhà dùng. Nếu nhà thuốc chủ động đưa kháng sinh khi bạn chỉ kể triệu chứng cảm cúm, bạn có thể lịch sự từ chối và đi khám nếu bệnh không đỡ.
Những câu nên hỏi dược sĩ trước khi trả tiền
Dược sĩ là người có chuyên môn về thuốc và việc hỏi họ là bình thường. Câu hỏi ngắn, rõ giúp bạn tránh phần lớn sai sót khi tự mua thuốc không kê đơn.
- Thuốc này hoạt chất là gì? Biết hoạt chất giúp tránh uống trùng, ví dụ uống thuốc cảm tổng hợp cùng với một thuốc hạ sốt khác có cùng hoạt chất.
- Uống mấy lần một ngày, trước hay sau ăn, tối đa bao nhiêu? Ghi lên hộp nếu dược sĩ dặn miệng.
- Có dùng được khi đang dùng thuốc khác không? Đưa danh sách thuốc đang dùng, nhất là thuốc huyết áp, chống đông, thuốc tiểu đường.
- Có hợp với người đang mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người lớn tuổi không? Nhiều thuốc thông dụng có dạng và liều riêng cho trẻ em.
- Dùng bao lâu thì phải đi khám nếu không đỡ? Dược sĩ tốt sẽ nói rõ mốc này thay vì bán thêm thuốc.
- Bảo quản thế nào? Khí hậu nóng ẩm làm hỏng một số thuốc nhanh hơn; có loại phải để tủ lạnh.
Nếu bạn có dị ứng thuốc, hãy nói trước khi dược sĩ chọn thuốc, không đợi đến lúc thanh toán. Người nước ngoài nên lưu sẵn tên hoạt chất dị ứng bằng chữ Latinh trong điện thoại để đưa cho dược sĩ xem.
Đọc hộp thuốc ở Việt Nam
Thuốc lưu hành hợp pháp ở Việt Nam có nhãn tiếng Việt, hoặc nhãn phụ tiếng Việt dán lên hộp thuốc nhập khẩu. Trên nhãn có tên thuốc, hoạt chất và hàm lượng, số đăng ký hoặc số giấy phép lưu hành, số lô, ngày sản xuất, hạn dùng, tên nhà sản xuất và nhà nhập khẩu. Hộp không có nhãn tiếng Việt, không có số đăng ký là dấu hiệu thuốc không đi qua kênh chính thức.
Hạn dùng thường ghi theo thứ tự ngày, tháng, năm, khác với cách ghi tháng trước ngày sau ở một số nước. Ký hiệu thường gặp: NSX là ngày sản xuất, HD hoặc HSD là hạn sử dụng, SĐK là số đăng ký. Tờ hướng dẫn sử dụng bên trong có mục chỉ định, chống chỉ định, liều dùng, tác dụng không mong muốn; nếu bạn chưa đọc được tiếng Việt, chụp ảnh và dùng công cụ dịch, rồi hỏi lại dược sĩ những điểm chưa rõ.
Một chi tiết hay gây nhầm: cùng hoạt chất nhưng mỗi hãng đặt một tên thương mại khác. Thuốc bạn quen dùng ở nước ngoài có thể không bán ở Việt Nam dưới đúng tên đó nhưng có thuốc cùng hoạt chất, cùng hàm lượng. Hỏi theo hoạt chất, đừng hỏi theo tên hãng.
Thuốc xách tay, thuốc mua trên mạng và mang thuốc từ nước ngoài vào
Thuốc xách tay không có gì bảo đảm. Thuốc rao bán là hàng xách tay từ nước ngoài thường không qua kiểm soát chất lượng, không rõ điều kiện bảo quản trên đường, có khi là hàng giả bắt chước bao bì. Với thuốc điều trị bệnh nặng, rủi ro này không đáng để đánh đổi.
Mua thuốc trên mạng xã hội cần cẩn trọng hơn nữa. Các trang bán thuốc trên mạng xã hội, nhất là thuốc giảm cân, thuốc tăng cơ, thuốc chữa bệnh mạn tính cam kết khỏi hẳn, là nơi thuốc giả và sản phẩm trộn chất cấm hay xuất hiện. Nếu cần mua trực tuyến, chọn kênh bán hàng chính thức của các nhà thuốc có cửa hàng thật.
Mang thuốc cá nhân khi nhập cảnh. Người nhập cảnh thường được mang một lượng thuốc vừa đủ dùng cho bản thân. Nên giữ thuốc trong hộp gốc, kèm đơn thuốc hoặc giấy của bác sĩ, tốt nhất có bản tiếng Anh. Thuốc thuộc nhóm gây nghiện, hướng thần chịu quy định riêng; nếu bạn đang dùng loại này, hãy kiểm tra quy định hiện hành với cơ quan hải quan hoặc đại sứ quán trước khi bay.
Dùng tiếp thuốc mạn tính ở Việt Nam. Người có bệnh mạn tính nên đi khám ở Việt Nam sớm sau khi đến, mang theo hồ sơ cũ, để bác sĩ kê đơn tương đương. Đừng đợi đến khi hết thuốc mới đi tìm.
Khi nào nên đi khám thay vì ra nhà thuốc
Nhà thuốc hợp với bệnh nhẹ, quen thuộc, mà bạn đã từng bị và biết diễn tiến của nó. Những dấu hiệu dưới đây là lúc nên gặp bác sĩ, hoặc vào thẳng khoa cấp cứu nếu nặng, thay vì đứng trước quầy thuốc hỏi mua thêm một loại nữa.
- Sốt cao kéo dài quá hai ba ngày, hoặc sốt kèm phát ban, chấm đỏ dưới da, chảy máu chân răng, đau bụng nhiều; ở vùng có sốt xuất huyết, những dấu hiệu này cần được khám sớm.
- Khó thở, đau ngực, tim đập nhanh bất thường, ngất hay suýt ngất. Đây là việc của khoa cấp cứu, gọi 115 nếu cần.
- Tiêu chảy, nôn nhiều kèm khát nước dữ dội, tiểu ít, lơ mơ, nhất là ở trẻ nhỏ và người già, vì mất nước diễn tiến nhanh trong thời tiết nóng.
- Đau đầu dữ dội đột ngột, yếu tay chân một bên, méo miệng, nói khó: cần cấp cứu ngay, không chờ xem có đỡ không.
- Bị chó, mèo cắn hoặc cào: rửa vết thương thật kỹ bằng xà phòng và nước sạch rồi đến cơ sở tiêm chủng hoặc y tế để được tư vấn tiêm phòng dại, không xử lý bằng thuốc mua ở quầy.
- Đã dùng thuốc không kê đơn vài ngày theo đúng hướng dẫn mà không đỡ, hoặc triệu chứng quay lại nhiều lần.
- Đang mang thai, có bệnh nền nặng, hoặc đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc: mọi thuốc mới nên được bác sĩ hoặc dược sĩ bệnh viện xem trước.
Danh sách này không thay cho chẩn đoán. Nó chỉ nhắc rằng nhà thuốc là nơi mua thuốc, không phải nơi khám bệnh, và khoảng cách vài trăm mét từ nhà tới quầy thuốc không nên thay cho một lần khám đúng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thuốc ở Việt Nam có bán thuốc không cần đơn cho người nước ngoài không?
Có, thuốc không kê đơn bán cho mọi người như nhau. Thuốc kê đơn thì theo quy định cần đơn của bác sĩ, kể cả với người nước ngoài. Đơn thuốc nước ngoài có thể giúp dược sĩ hiểu bạn đang dùng gì, nhưng để mua thuốc kê đơn lâu dài, tốt nhất bạn đi khám để có đơn ở Việt Nam.
Làm sao biết thuốc mua ở nhà thuốc là thuốc thật?
Kiểm tra nhãn tiếng Việt, số đăng ký, số lô, hạn dùng, bao bì nguyên vẹn, và mua ở nhà thuốc có giấy phép, có hoá đơn. Không mua thuốc lẻ không rõ nguồn, không mua theo quảng cáo cam kết khỏi bệnh. Khi nghi ngờ, mang hộp thuốc hỏi dược sĩ ở một nhà thuốc khác hoặc báo cơ quan y tế địa phương.
Nhà thuốc mở cửa đến mấy giờ?
Nhiều nhà thuốc ở thành phố mở đến tối muộn, một số nhà thuốc chuỗi và nhà thuốc gần bệnh viện mở suốt đêm. Ở nông thôn, giờ mở cửa ngắn hơn. Nên biết trước một nhà thuốc gần nhà mở muộn để không phải đi tìm lúc cần gấp.
Có nên mua thuốc cho trẻ em theo lời khuyên của nhà thuốc không?
Với bệnh nhẹ, dược sĩ có thể tư vấn thuốc không kê đơn dạng dành cho trẻ em và liều theo cân nặng. Nhưng trẻ dưới vài tháng tuổi, trẻ sốt cao, li bì, bỏ bú, khó thở, nôn nhiều thì phải đưa đi khám ngay chứ không mua thuốc về tự xử lý.
Thực phẩm chức năng bán ở nhà thuốc có phải là thuốc không?
Không. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ là thực phẩm, không có tác dụng chữa bệnh, và nhãn của chúng phải ghi rõ điều đó. Sản phẩm được quảng cáo chữa khỏi bệnh là quảng cáo sai. Nếu bạn đang điều trị, hỏi bác sĩ trước khi dùng thêm vì một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc.
Thuốc thừa sau khi khỏi bệnh nên làm gì?
Không giữ kháng sinh thừa để dùng lần sau, không đưa thuốc kê đơn cho người khác. Thuốc hết hạn, thuốc biến màu, chảy nước nên bỏ đi; gói kín trước khi bỏ vào rác. Tủ thuốc gia đình nên có danh sách và kiểm tra hạn dùng vài tháng một lần, nhất là trong khí hậu nóng ẩm.