Ở Việt Nam, tuổi tác tự nó đã mang lại sự kính trọng: người lớn tuổi được chào trước, mời trước, ngồi chỗ tốt, được nhường lời và nhường chỗ. Cách người trẻ cư xử với người lớn tuổi trong những việc nhỏ như đưa đồ bằng hai tay, mời ăn trước, nói "dạ", không cắt lời là thước đo nhanh nhất mà người Việt dùng để đánh giá một người có "lễ phép" hay không.
Nguyên tắc chung được gói trong câu "kính trên nhường dưới": kính trọng người trên mình về tuổi, vai vế, và nhường nhịn người nhỏ hơn. Với người lớn lên ở những nơi coi trọng bình đẳng giữa các lứa tuổi, nguyên tắc này đôi khi khó quen, nhất là khi sống chung với gia đình chồng, vợ người Việt. Bài này đi qua những tình huống cụ thể, giải thích lý do, và chỉ ra chỗ có thể linh hoạt.
Gốc của "kính lão đắc thọ"
Câu "kính lão đắc thọ" ý nói kính trọng người già thì bản thân mình cũng được sống lâu. Phía sau câu ấy là một xã hội nông nghiệp nơi kinh nghiệm của người già, về mùa vụ, thời tiết, cách đối nhân xử thế, là vốn sống của cả gia đình. Cùng với ảnh hưởng của Nho giáo về trật tự trên dưới và đạo hiếu, tuổi tác trở thành một nguồn uy tín không cần chứng minh.
Trong gia đình truyền thống, ông bà, cha mẹ có tiếng nói lớn trong những quyết định hệ trọng; con cháu có bổn phận phụng dưỡng cha mẹ khi già. Thờ cúng tổ tiên là sự nối dài của lòng kính trọng ấy sang những người đã khuất. Ngày nay, gia đình hạt nhân ở thành phố phổ biến hơn, người trẻ tự quyết nhiều hơn, nhưng phép lịch sự với người lớn tuổi vẫn giữ gần như nguyên vẹn trong giao tiếp hằng ngày.
Hiểu gốc này giúp người mới đến thấy rằng sự kính trọng không phải là phục tùng. Người Việt trẻ vẫn bất đồng với cha mẹ, chỉ là họ thể hiện bất đồng theo cách giữ thể diện cho người lớn.
Những cử chỉ nhỏ người Việt để ý
Đưa và nhận bằng hai tay. Đưa chén trà, đưa giấy tờ, nhận tiền thối, nhận quà từ người lớn tuổi đều dùng hai tay, hoặc tay phải với tay trái đỡ nhẹ cổ tay. Đây là cử chỉ nhỏ nhất nhưng được để ý nhiều nhất.
Mời trước khi ăn, uống. Trước bữa cơm, người nhỏ mời người lớn; khi rót nước, rót cho người lớn trước. Đợi người lớn nhất cầm đũa rồi mới ăn.
Nói "dạ", "vâng", "ạ". "Dạ" khi được gọi, "vâng" hay "dạ" khi đáp lời, "ạ" cuối câu. Đáp người lớn bằng "ừ", "ờ" hay im lặng bị coi là hỗn.
Không cắt lời, không cãi tay đôi. Để người lớn nói hết, kể cả khi bạn không đồng ý. Muốn nói ý khác thì đợi lúc thích hợp và mở bằng "dạ, nhưng con nghĩ…".
Ngồi, đứng đúng chỗ. Không ngồi chỗ đầu bàn, ghế chính khi có người lớn. Khi người lớn tuổi bước vào phòng, đứng dậy hoặc ít nhất ngồi thẳng lên và chào.
Không gác chân, không chỉ tay. Gác chân lên bàn, ghế, chỉ tay hay chỉ chân về phía người lớn tuổi đều bị coi là bất kính. Gọi người lớn bằng cách vẫy ngón tay cũng vậy.
Xin phép khi đi và báo khi về. Trong nhà có ông bà, cha mẹ, người trẻ ra ngoài thường nói "con đi làm ạ", "cháu đi có việc một lát", về thì chào "con về rồi ạ". Ở văn phòng, về trước người lớn tuổi thì chào "em xin phép về trước". Lặng lẽ đi, lặng lẽ về bị coi là coi nhà như nhà trọ.
Trên xe buýt, ở hàng chờ, nơi công cộng
Nhường ghế cho người cao tuổi trên xe buýt, tàu điện là điều được dạy từ trường tiểu học, và trên nhiều phương tiện công cộng có ghế ưu tiên. Ở bệnh viện, ngân hàng, cơ quan hành chính, người già thường được ưu tiên hoặc được người khác nhường lượt. Khi đi đường, thấy người lớn tuổi qua đường chậm, nhiều người Việt sẵn lòng đỡ hoặc đi kèm.
Người cao tuổi ở nơi công cộng cũng hay bắt chuyện, hỏi han người trẻ: con ở đâu, làm gì, có gia đình chưa. Với người nước ngoài, những câu hỏi đó có thể thấy riêng tư, nhưng đáp lại vui vẻ, ngắn gọn là cách lịch sự. Từ chối nói chuyện một cách lạnh lùng với người lớn tuổi sẽ gây ấn tượng xấu với cả những người xung quanh.
Trong khu phố, người lớn tuổi thường là "tai mắt" của tổ dân phố, biết ai mới đến, nhà nào có chuyện gì. Chào hỏi họ đều đặn không chỉ là phép lịch sự mà còn giúp bạn hoà nhập nhanh, được giúp khi có việc như nhận đồ hộ, báo khi có người lạ đến nhà.
Sống chung với bố mẹ chồng, bố mẹ vợ người Việt
Dâu rể người nước ngoài và Việt kiều lớn lên ở nước ngoài thường gặp thử thách lớn nhất khi sống chung hoặc ở gần gia đình bên kia. Ông bà có thể góp ý nhiều về cách nuôi con, nấu ăn, chi tiêu, giờ giấc. Với người Việt, đó là sự quan tâm và trách nhiệm của người lớn; với người quen ranh giới cá nhân rõ ràng, đó có thể là can thiệp.
Những gia đình đa văn hoá sống hoà thuận thường làm vài việc chung: người con ruột làm cầu nối và nói hộ những điều khó nói; người dâu rể tiếp nhận góp ý bằng lời "dạ, để con thử xem" thay vì phản bác ngay, rồi tự quyết những việc thuộc gia đình nhỏ; và những bất đồng lớn được bàn riêng giữa vợ chồng trước, rồi mới trình bày với ông bà theo cách hỏi ý kiến.
Những việc nhỏ mà ông bà rất quý: hỏi thăm sức khoẻ thường xuyên, nhờ ông bà chỉ món ăn hay cách làm việc nhà, đưa ông bà đi khám, mua món ông bà thích, để con gọi điện hỏi thăm ông bà. Người lớn tuổi Việt Nam ít khi đòi hỏi, nhưng nhớ rất lâu những lần được quan tâm.
Những chỗ có thể linh hoạt và những chỗ nên giữ
Không phải mọi quy tắc đều cứng như nhau. Bảng dưới phân biệt những điều người Việt hiện đại sẵn lòng bỏ qua với người mới đến và những điều vẫn được coi trọng.
| Linh hoạt được | Nên giữ |
|---|---|
| Xưng hô chưa chuẩn, phát âm sai | Chào người lớn tuổi trước |
| Không khoanh tay, không cúi sâu | Đưa nhận bằng hai tay |
| Không biết mời từng người trước bữa ăn | Đợi người lớn cầm đũa rồi mới ăn |
| Bất đồng ý kiến | Không cãi tay đôi, không lớn tiếng với người lớn |
| Từ chối rượu, món ăn | Từ chối kèm lời cảm ơn, không chê |
| Tự quyết việc gia đình nhỏ | Hỏi ý người lớn trước những việc hệ trọng |
Điểm chung của cột bên phải là chúng đều liên quan đến thể diện của người lớn tuổi trước mặt người khác. Người Việt sẵn sàng bỏ qua sự vụng về, nhưng khó bỏ qua sự thiếu tôn trọng.
Ở công sở: đồng nghiệp lớn tuổi và sếp trẻ
Công sở hiện đại đặt ra một tình huống mà nếp cũ không tính trước: người trẻ làm quản lý của người lớn tuổi hơn mình. Trong các công ty Việt Nam, tình huống này ngày càng phổ biến và thường được xử lý bằng cách tách hai lớp quan hệ. Về công việc, quản lý trẻ vẫn giao việc, đánh giá như với mọi người. Về giao tiếp, họ vẫn xưng "em" hoặc "cháu" và gọi đồng nghiệp lớn tuổi là "anh", "chị", "cô", "chú".
Một quản lý trẻ khéo léo thường hỏi ý kiến người lớn tuổi trong nhóm trước khi chốt việc, giao việc bằng giọng nhờ hơn là ra lệnh, và không bao giờ phê bình họ trước mặt nhân viên trẻ. Đổi lại, người lớn tuổi có kinh nghiệm thường hỗ trợ quản lý trẻ rất nhiều, vì họ thấy mình được tôn trọng.
Người nước ngoài làm quản lý ở Việt Nam cũng nên để ý điều này. Gọi một nhân viên năm mươi tuổi bằng tên trơn, giao việc kiểu mệnh lệnh trước cả phòng có thể làm người đó mất mặt, dù trong văn hoá của bạn đó là bình thường. Thêm "anh", "chị" trước tên và giao việc riêng là đủ khác biệt.
Gọi điện, nhắn tin cho người lớn tuổi
Điện thoại và tin nhắn đã thành kênh chính để giữ liên lạc với ông bà, cha mẹ, họ hàng lớn tuổi, nhất là với người sống xa. Phép lịch sự qua điện thoại cũng giống khi gặp mặt: mở đầu bằng lời chào có đại từ ("cháu chào bác ạ"), hỏi thăm sức khoẻ trước khi vào việc, và kết thúc bằng lời chào, lời cảm ơn. Nhắn cụt lủn kiểu "bác ơi gửi số tài khoản" mà không chào được coi là thiếu lễ.
Người lớn tuổi thường thích gọi điện hơn nhắn tin, và gọi video để thấy mặt con cháu. Gọi định kỳ, dù chỉ vài phút, có giá trị hơn một cuộc gọi dài thỉnh thoảng. Nhiều Việt kiều duy trì lịch gọi về nhà vào một buổi cố định trong tuần, ông bà sẽ chờ cuộc gọi ấy.
Tránh gọi vào giờ nghỉ trưa hoặc quá muộn buổi tối, vì người lớn tuổi thường ngủ sớm. Nếu cần nói chuyện quan trọng như tiền bạc, sức khoẻ, việc gia đình, nên gọi trực tiếp thay vì nhắn tin, vì chữ viết dễ bị hiểu thành lạnh lùng.
Lắng nghe cũng là một cách kính trọng
Người lớn tuổi Việt Nam hay kể chuyện ngày xưa: thời bao cấp, thời chiến tranh, chuyện làng quê, chuyện dựng nhà. Với người trẻ, những câu chuyện ấy có khi lặp lại nhiều lần. Ngồi nghe, hỏi thêm một hai câu, là một trong những cách kính trọng được người già quý nhất, vì nó cho họ cảm giác kinh nghiệm của mình vẫn có giá trị.
Với người nước ngoài, đây còn là cách hiểu Việt Nam nhanh và thật nhất, sâu hơn mọi cuốn sách. Câu hỏi như "hồi đó ông bà làm gì", "ngày xưa Tết ở quê thế nào" thường mở ra những cuộc trò chuyện dài. Nên tránh hỏi dồn vào những chuyện đau lòng như mất người thân trong chiến tranh nếu người kể không chủ động nói.
Lời khuyên của người lớn tuổi về ăn uống, sức khoẻ, cách sống cũng nên được nghe với thái độ cởi mở, kể cả khi bạn không làm theo. Câu "dạ con cảm ơn ông, để con chú ý" vừa đủ lễ vừa không cam kết điều mình không muốn làm.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có cần nói "dạ", "ạ" với người lớn tuổi Việt Nam không?
Không bắt buộc, nhưng dùng được thì rất tốt. Chỉ cần thêm "ạ" vào cuối câu chào hay câu cảm ơn với người lớn tuổi, người nghe đã thấy bạn tôn trọng. Phát âm chưa chuẩn không sao, người Việt quý sự cố gắng hơn sự chính xác.
Kính trọng người lớn tuổi có nghĩa là phải nghe theo mọi điều họ nói không?
Không. Người Việt trẻ vẫn bất đồng và tự quyết nhiều việc. Điểm khác là cách thể hiện: không cãi tay đôi, không làm người lớn mất mặt trước người khác, bàn riêng và theo giọng hỏi ý kiến. Tôn trọng nằm ở cách nói hơn là ở việc phục tùng.
Ông bà góp ý cách nuôi cháu quá nhiều thì nên làm gì?
Nghe và cảm ơn, rồi để vợ hoặc chồng là con ruột của ông bà trao đổi lại những điểm bạn không đồng ý. Giải thích bằng lời khuyên của bác sĩ, của nhà trường thường dễ được chấp nhận hơn là ý riêng. Tránh tranh luận trước mặt cháu.
Có nên nhường ghế cho người lớn tuổi trên xe buýt ở Việt Nam không?
Có, đây là phép lịch sự được dạy từ nhỏ và mọi người trên xe đều để ý. Nhiều phương tiện công cộng có ghế ưu tiên cho người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người khuyết tật. Nhường chỗ kèm một câu "bà ngồi đi ạ" là đủ.
Vì sao người lớn tuổi Việt Nam hay hỏi chuyện riêng của người trẻ?
Đó là cách quan tâm và xác định quan hệ, không có ý tò mò khó chịu. Hỏi tuổi để biết xưng hô, hỏi gia đình, công việc để có chuyện nói. Trả lời ngắn và vui vẻ là đủ; chuyện không muốn nói thì trả lời chung chung, không ai hỏi vặn.