Đi chợ ở Việt Nam: chợ truyền thống, siêu thị, cửa hàng tiện lợi hay mua online

Phần lớn gia đình Việt mua đồ tươi như thịt, cá, rau, trái cây ở chợ truyền thống hoặc chợ nhỏ đầu hẻm vào buổi sáng, còn mua đồ khô, đồ đóng gói, sữa, đồ gia dụng ở siêu thị và cửa hàng tiện lợi. Ngày càng nhiều người đặt rau thịt qua nhóm chat của người bán quen hoặc ứng dụng giao hàng. Không có cách nào hơn hẳn: chợ tươi và linh hoạt, siêu thị rõ nguồn gốc và giá niêm yết, mua online tiết kiệm thời gian.

Với người mới đến, chợ có vẻ hỗn loạn: không biển giá, nói nhanh, người mua người bán quen nhau. Thực tế chợ có quy luật riêng, và nắm vài điều cơ bản là bạn đi chợ như người trong khu chỉ sau vài tuần. Bài này không nêu giá cả, vì giá đổi theo mùa và nơi, mà giải thích cách chợ vận hành, cách chọn đồ tươi và cách tránh bị hớ.

Mua gì ở đâu: một cách chia phổ biến

Bảng dưới phản ánh thói quen của nhiều gia đình ở đô thị, không phải quy tắc. Mỗi nhà một kiểu; người Việt thường kết hợp cả ba.

Người nước ngoài và Việt kiều mới về thường bắt đầu ở siêu thị vì quen thuộc, rồi dần chuyển sang chợ cho đồ tươi khi đã quen một vài người bán.

Nhịp của chợ: mấy giờ đi, đi chợ nào

Chợ truyền thống họp từ sáng sớm, đông nhất khoảng từ sáu đến chín giờ sáng, khi thịt cá vừa về và rau còn tươi. Buổi trưa chợ thưa dần, nhiều sạp đồ tươi dọn hàng. Ở đô thị có thêm chợ chiều, chợ tan tầm ở đầu hẻm, ven đường, phục vụ người đi làm về; hàng ở chợ chiều thường là hàng còn lại từ sáng hoặc hàng nhập buổi chiều.

Ngoài chợ lớn có mái do ban quản lý chợ vận hành, mỗi khu còn có "chợ cóc", chợ tự phát, vài sạp bày ven hẻm. Chợ lớn có nhiều lựa chọn và người bán cố định; chợ nhỏ tiện, gần nhà, người bán biết mặt từng khách. Chợ đầu mối hoạt động chủ yếu ban đêm và rạng sáng, bán sỉ cho người buôn, không phải nơi đi chợ hằng ngày.

Những ngày cận Tết Nguyên đán, chợ đông và giá nhiều mặt hàng lên; ngay sau Tết, nhiều sạp nghỉ vài ngày. Mùa mưa bão, rau xanh có thể khan và đắt hơn trong vài tuần. Hiểu nhịp này giúp bạn tích trữ đồ khô, đồ đông lạnh trước những đợt đó.

Chọn thịt, cá, rau như người đi chợ lâu năm

Thịt lợn, thịt bò. Người đi chợ lâu năm mua thịt buổi sáng, chọn miếng có màu tươi, thớ săn, ấn vào đàn hồi, không nhớt, không mùi lạ. Người Việt quen mua thịt "nóng" giết mổ trong đêm hơn thịt cấp đông; đó là thói quen chứ không có nghĩa thịt cấp đông kém. Nói rõ món định nấu, người bán sẽ chọn phần thịt hợp và thái, băm sẵn.

Cá và hải sản. Cá tươi mắt trong, mang đỏ, vảy bám chặt, thân chắc. Nhiều sạp bán cá còn sống trong chậu, bạn chọn con và nhờ làm sạch, đánh vảy, cắt khúc tại chỗ. Tôm còn nhảy, cua ghẹ còn khoẻ là lựa chọn an toàn nhất.

Rau. Rau theo mùa thường ngon và ít phải dùng thuốc hơn rau trái mùa. Rau quá mập, lá quá xanh bóng bất thường là điều người đi chợ hay dè chừng. Rửa kỹ dưới vòi nước chảy và ngâm nước sạch là thói quen chung; ăn sống thì càng cần cẩn thận.

Trái cây. Mua trái cây đúng mùa của vùng bạn ở; người bán thường cho nếm thử. Trái cây nhập khẩu bán ở chợ nên hỏi nguồn gốc, vì có hàng trôi nổi.

Đồ khô, gia vị. Nước mắm, tương, mắm, đồ khô ở chợ bán lẻ và đa dạng vùng miền. Hàng đóng chai nên chọn loại có nhãn rõ cơ sở sản xuất, hạn dùng.

Mặc cả ở chợ: đến đâu là vừa

Ở chợ Việt Nam, mặc cả là chuyện bình thường với một số mặt hàng và gần như không có với mặt hàng khác. Thịt, cá, rau, trái cây ở chợ dân sinh thường có giá chung trong khu, người bán quen ít nói thách; bạn có thể xin thêm ít hành, ớt, rau thơm, hay làm tròn số lẻ, nhưng mặc cả mạnh thì lạc lõng. Quần áo, đồ gia dụng, hàng lưu niệm ở chợ lớn, chợ du lịch thì mặc cả là phần của cuộc mua bán.

Cách mặc cả lịch sự: hỏi giá, hỏi lại "chị bớt chút được không", đưa ra một mức hợp lý, và sẵn sàng mỉm cười đi tiếp nếu không thuận. Đừng trả giá xong rồi không mua, nhất là với người bán nhỏ, vì đó bị coi là thiếu thiện chí. Buổi sáng sớm, một số người bán coi trọng việc "mở hàng", bán được cho khách đầu tiên là lấy may, nên dễ bớt cho khách đầu tiên để bán được; nhưng mặc cả quá gắt lúc mở hàng rồi không mua cũng làm họ khó chịu.

Người nước ngoài đôi khi bị nói giá cao hơn. Cách tránh: đi cùng người Việt vài lần đầu, hỏi giá ở hai ba sạp, mua ở sạp quen và quay lại thường xuyên. Khi đã là khách quen, người bán sẽ tự giữ giá cho bạn.

Cân thiếu, hàng không rõ nguồn gốc và cách tự bảo vệ

Cân thiếu ở chợ không phải chuyện hiếm. Nhiều chợ lớn đặt "cân đối chứng" ở văn phòng ban quản lý chợ để người mua cân lại. Nếu nghi ngờ, cân lại một lần là đủ để người bán hiểu bạn để ý; nếu sai, báo ban quản lý chợ. Mua ở sạp quen, ổn định lâu năm là cách giảm rủi ro hiệu quả nhất.

Về nguồn gốc, chợ truyền thống thường không có nhãn mác như siêu thị. Một số sạp, cửa hàng bán thực phẩm có chứng nhận sản xuất theo quy trình thực hành nông nghiệp tốt như VietGAP, hoặc thịt có dấu kiểm dịch của cơ quan thú y. Bạn có thể hỏi người bán hàng nhập từ đâu; người bán đứng đắn thường trả lời rõ.

Ở siêu thị, đọc nhãn: tên sản phẩm, cơ sở sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng, điều kiện bảo quản. Hàng thực phẩm nhập khẩu phải có nhãn phụ tiếng Việt. Nếu mua phải hàng hỏng, giữ hoá đơn và quay lại đổi; siêu thị thường có quầy chăm sóc khách hàng.

Siêu thị, cửa hàng tiện lợi và mua online

Siêu thị ở đô thị Việt Nam có đủ quy mô, từ đại siêu thị đến siêu thị mini trong khu dân cư. Ưu điểm là giá niêm yết, hàng có nhãn, thanh toán thẻ, có bãi xe, có khuyến mãi theo mùa. Nhiều siêu thị mini mở cửa đến khuya, giao hàng trong khu. Cửa hàng tiện lợi mở gần như suốt ngày đêm, bán đồ ăn nhanh, nước uống, nhu yếu phẩm, tiện nhưng thường có giá cao hơn chợ cho đồ tươi.

Mua online đã thành thói quen của nhiều gia đình đô thị. Có ba kênh chính: ứng dụng của siêu thị, các sàn thương mại điện tử và ứng dụng giao hàng, và nhóm chat của người bán quen, nơi người ta đặt rau từ một vườn ở ngoại thành, hải sản từ người quen ở vùng biển, trái cây từ nhà vườn theo mùa. Kênh thứ ba rất Việt Nam: dựa trên quan hệ và giới thiệu, chất lượng tốt nếu người bán uy tín, nhưng không có bên nào đứng ra bảo đảm.

Với nhóm chat người bán, nên thử đơn nhỏ trước, trả tiền khi nhận hàng hoặc chuyển khoản cho người đã mua được vài lần, và cảnh giác với lời mời góp tiền đặt hàng số lượng lớn với giá rẻ bất thường.

Ví dụ giả định: một tuần đi chợ của một gia đình mới đến

Hình dung một gia đình ba người vừa chuyển đến một căn hộ ở thành phố lớn, chưa quen ai. Tuần đầu, họ đi siêu thị gần nhà một lần để mua đủ đồ khô, gia vị, dầu ăn, gạo, sữa, nước rửa chén, giấy vệ sinh; những thứ có nhãn, giá niêm yết, mua một lần dùng nhiều ngày. Đồ tươi cho hai ba bữa đầu cũng lấy luôn ở siêu thị cho nhanh.

Từ ngày thứ ba, người vợ thử ra chợ gần nhà lúc bảy giờ sáng, chỉ mua rau và trái cây, hỏi giá ở vài sạp, mua ở sạp có người bán vui vẻ, chỉ cách nấu. Cuối tuần, cả nhà đi chợ cùng nhau, mua cá ở sạp có cá sống, nhờ làm sạch, mua thịt ở sạp có dấu kiểm dịch. Sang tuần thứ hai, họ đã có một sạp rau quen, một sạp thịt quen và được thêm vào nhóm chat của một người bán trái cây theo mùa.

Cách làm này không tối ưu về giá ngay từ đầu, nhưng giảm sai lầm. Sau một tháng, gia đình biết món gì nên mua ở đâu, ngày nào chợ có hàng ngon, và người bán nào giữ giá ổn định. Đó cũng là cách phần lớn người Việt chuyển vùng làm quen với một khu chợ mới.

Thanh toán, túi đựng và vài phép lịch sự ở chợ

Thanh toán. Ở thành phố, phần lớn sạp chợ đã có mã QR để chuyển khoản; tiền mặt vẫn dùng rộng rãi, nhất là ở chợ quê. Mang theo tiền lẻ khi đi chợ sáng sớm vì người bán có thể chưa có tiền thối. Chuyển khoản xong, đưa màn hình cho người bán xem trước khi đi.

Túi đựng. Người bán sẽ cho túi nilon, thường nhiều hơn cần. Mang giỏ hoặc túi vải riêng là thói quen ngày càng nhiều người làm và được người bán vui vẻ đón nhận.

Đi xe máy vào chợ. Nhiều chợ có bãi gửi xe; ở chợ nhỏ, người ta dừng xe mua ngay trước sạp. Đừng dừng chắn lối người khác quá lâu.

Chụp ảnh. Chợ đầy màu sắc nên người nước ngoài hay muốn chụp. Hỏi người bán trước khi chụp cận mặt họ, và mua chút gì đó nếu đã chụp lâu ở một sạp.

Khách quen. Quay lại một sạp nhiều lần, chào hỏi, nhớ tên người bán; dần dần bạn được để dành hàng ngon, được báo khi có cá tươi về, được bớt mà không cần hỏi.

Câu hỏi thường gặp

Đi chợ hay siêu thị rẻ hơn?

Không có câu trả lời chung. Đồ tươi theo mùa ở chợ dân sinh thường mềm hơn siêu thị, còn đồ khô, đồ đóng gói ở siêu thị có khi rẻ hơn nhờ khuyến mãi. Cách thực tế là theo dõi chi tiêu của gia đình vài tuần ở mỗi nơi rồi tự so.

Thịt ở chợ có an toàn không?

Thịt bán ở chợ phải qua giết mổ và kiểm dịch theo quy định, nhưng việc tuân thủ không đồng đều. Mua ở sạp ổn định, hàng có dấu kiểm dịch, chọn thịt tươi buổi sáng, nấu chín kỹ là những cách giảm rủi ro. Siêu thị có thêm lớp kiểm soát nguồn gốc nhưng vẫn cần xem hạn dùng.

Người nước ngoài không nói tiếng Việt đi chợ thế nào?

Chỉ tay, giơ số ngón tay, dùng ứng dụng dịch trên điện thoại và máy tính trên điện thoại để hiện số tiền là đủ cho phần lớn giao dịch. Học vài câu như "bao nhiêu tiền", "cái này", "một ký", "cảm ơn" giúp rất nhiều. Đi cùng người Việt vài lần đầu để chọn sạp quen.

Có nên mua rau ở xe đẩy, gánh hàng rong không?

Hàng rong là một phần quen thuộc của đời sống, nhiều người bán là nông dân ven đô mang rau nhà trồng. Chất lượng không đồng đều và khó truy nguồn. Nếu mua, chọn người quen đi qua khu thường xuyên, rửa kỹ và nấu chín.

Hàng tươi ở siêu thị có tươi bằng chợ không?

Siêu thị có hệ thống bảo quản lạnh nên đồ tươi giữ được lâu hơn, nhưng thường đã qua một chặng vận chuyển, đóng gói. Chợ buổi sáng có hàng mới về trong đêm. Nhiều gia đình mua thịt cá ở chợ, sữa và đồ đông lạnh ở siêu thị.

Mua rau qua nhóm chat có đáng tin không?

Có thể đáng tin nếu người bán được giới thiệu bởi người quen, có địa chỉ vườn rõ ràng và bạn đã thử vài đơn nhỏ. Không có cơ quan nào chứng nhận cho từng nhóm chat, nên lời hứa "rau sạch" chỉ đáng tin như người nói. Trả tiền theo từng đơn, không đặt cọc lớn.