Mùa mưa bão ở Việt Nam thường kéo dài khoảng từ tháng sáu đến tháng mười một: đầu mùa bão hay vào Bắc Bộ, giữa và cuối mùa dồn về miền Trung kèm lũ lớn, còn Nam Bộ ít bão nhưng ngập do mưa lớn và triều cường cuối năm. Để an toàn, bạn cần làm ba việc: theo dõi bản tin của cơ quan khí tượng và chính quyền địa phương, chuẩn bị nhà và bộ đồ dự phòng trước khi bão vào, và không đi xe hay lội qua dòng nước chảy xiết, vùng ngập có điện, sườn núi có dấu hiệu sạt lở.
Người sống ở thành phố thường nghĩ thiên tai là chuyện của vùng ven biển hay vùng núi, cho tới khi một trận mưa vài giờ biến con phố quen thành dòng sông và xe chết máy giữa đường. Bão Yagi tháng chín năm 2024 cho thấy cả những đô thị lớn phía Bắc cũng có thể chịu gió mạnh, cây đổ, mất điện nhiều ngày, còn vùng núi gặp lũ quét và sạt lở nghiêm trọng. Bài này tập trung vào việc giữ an toàn cho người và nhà; chuyện chọn thời điểm đi chơi theo mùa nằm ở chuyên mục khác của trang.
Mỗi vùng gặp loại thiên tai nào
Cùng gọi là mùa mưa bão nhưng mỗi vùng có rủi ro chính khác nhau. Biết rủi ro của nơi mình sống giúp chuẩn bị đúng thứ cần.
| Vùng | Rủi ro thường gặp | Thời điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Bắc Bộ, đồng bằng | Bão, mưa lớn gây ngập úng đô thị, gió mạnh làm đổ cây, tốc mái | Khoảng tháng bảy đến tháng chín |
| Miền núi phía Bắc | Lũ quét, lũ ống, sạt lở đất, chia cắt giao thông | Mùa mưa, nhất là sau những đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày |
| Bắc và Trung Trung Bộ | Bão mạnh, lũ lớn trên các sông ngắn và dốc, ngập sâu diện rộng | Khoảng tháng chín đến tháng mười một |
| Nam Trung Bộ, Tây Nguyên | Bão cuối mùa, mưa lớn, sạt lở ở đèo dốc | Cuối năm, khoảng tháng mười đến tháng mười hai |
| Nam Bộ | Ngập do mưa lớn và triều cường, đỉnh lũ thượng nguồn sông Mê Kông, sạt lở bờ sông | Mưa chiều suốt mùa mưa; triều cường thường cao vào các tháng cuối năm, quanh ngày rằm và mùng một âm lịch |
Mốc thời gian là xu hướng nhiều năm, không phải lịch cố định. Biến đổi khí hậu khiến những năm gần đây xuất hiện bão trái mùa, mưa cực đoan ở nơi ít khi ngập; đừng dựa hoàn toàn vào kinh nghiệm cũ.
Đọc bản tin bão và cảnh báo cho đúng
Bản tin chính thức về bão, áp thấp nhiệt đới, lũ do Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia phát hành và được phát lại trên truyền hình, đài phát thanh, báo chí. Chính quyền tỉnh và xã, phường ra thông báo về cấm biển, sơ tán, cho học sinh nghỉ học. Ở nhiều nơi, nhà mạng còn gửi tin nhắn cảnh báo đến mọi thuê bao trong vùng ảnh hưởng. Đây là các nguồn nên tin; tin đồn trên mạng xã hội về "siêu bão" hay "xả lũ" cần đối chiếu lại.
Bản tin thường có vị trí tâm bão, cường độ theo cấp gió, hướng di chuyển, vùng ảnh hưởng và cấp độ rủi ro thiên tai. Việt Nam dùng thang cấp độ rủi ro từ thấp đến rất cao; cấp càng cao thì phạm vi sơ tán, cấm đi lại càng rộng. Bạn không cần thuộc từng cấp, chỉ cần nhớ: khi bản tin nói khu vực của mình nằm trong vùng ảnh hưởng trực tiếp, đó là lúc hoàn tất chuẩn bị chứ không phải mới bắt đầu.
Người nước ngoài chưa đọc được tiếng Việt có thể nhờ đồng nghiệp, chủ nhà hay ban quản lý toà nhà báo tin, và để ý các thông báo dán ở thang máy, cổng khu dân cư. Nhiều đại sứ quán cũng gửi cảnh báo cho công dân đã đăng ký với họ.
Chuẩn bị nhà và bộ đồ dự phòng trước khi bão vào
Phần lớn việc chuẩn bị nên xong trong một hai ngày trước khi bão đổ bộ, khi cửa hàng còn mở và trời còn khô. Danh sách dưới đây hợp với hộ gia đình ở đô thị; ở vùng ven biển và vùng núi cần làm theo hướng dẫn cụ thể của chính quyền địa phương.
- Nhà cửa: thu dọn chậu cây, biển, đồ vật trên ban công và sân thượng; kiểm tra mái tôn, chằng chống nếu cần; khơi thông rãnh thoát nước, cống trước nhà; dán chéo hoặc che kính lớn nếu nhà ở nơi gió mạnh.
- Điện và thiết bị: sạc đầy điện thoại, sạc dự phòng, đèn pin, quạt sạc; chuyển ổ cắm, thiết bị điện ở tầng trệt lên cao nếu nhà hay ngập.
- Nước và thức ăn: nước uống đóng chai và thực phẩm khô, đồ hộp đủ dùng vài ngày; thuốc thường dùng của người trong nhà.
- Giấy tờ: giấy tờ tuỳ thân, sổ đỏ, hợp đồng, hộ chiếu cho vào túi chống nước; chụp ảnh lưu trên mây.
- Xe cộ: đổ xăng hoặc sạc xe trước; đưa ô tô, xe máy lên chỗ cao, tránh đỗ dưới cây to, cột điện, biển quảng cáo.
- Người: biết điểm sơ tán của khu dân cư, nhất là nếu nhà ở gần sông, chân đồi, ven biển; thống nhất cách liên lạc trong gia đình nếu mất sóng.
Khi bão đang đổ bộ: ở trong nhà, tránh xa cửa kính, không ra ngoài khi có lúc gió lặng, vì đó có thể là lúc mắt bão đi qua và gió sẽ quay lại mạnh từ hướng ngược lại.
Đi lại khi đường ngập: xe máy, ô tô và đi bộ
Ngập đô thị sau mưa lớn là điều người sống ở các thành phố lớn gặp vài lần mỗi mùa. Nguyên tắc đầu tiên là không vội: nhiều tuyến phố ngập rút sau một hai giờ, chờ ở quán cà phê hay văn phòng an toàn hơn cố lội. Nếu buộc phải đi, chọn đường cao, đi chậm và đều ga, giữ khoảng cách với xe phía trước để sóng nước không tạt vào ống xả và lọc gió.
Xe máy chết máy giữa nước thì tắt máy, dắt xe lên chỗ cao, không đề nổ lại nhiều lần vì nước có thể đã vào máy; mang ra tiệm sửa xe để kiểm tra. Với ô tô, nước ngập ngang nửa bánh đã là mức rủi ro, nước vào khoang động cơ có thể gây hỏng nặng mà bảo hiểm không phải lúc nào cũng chi trả nếu bạn cố đề nổ. Hỏi kỹ điều khoản thuỷ kích trong hợp đồng bảo hiểm xe.
Đi bộ trong nước ngập nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ: miệng cống bị mở hoặc trôi nắp, hố công trình, dây điện rơi đều không nhìn thấy dưới nước đục. Đi sát mép nhà, dò đường bằng gậy, tránh lội qua dòng chảy mạnh dù chỉ ngang đầu gối. Sau khi lội nước bẩn, rửa sạch chân tay bằng xà phòng, để ý vết xước và đi khám nếu vết thương sưng đỏ, sốt.
Điện giật, lũ quét, sạt lở: ba thứ gây chết người nhiều nhất
Điện giật trong mùa ngập. Nhiều ca tử vong mùa mưa không phải do nước sâu mà do điện rò ra vùng nước từ cột điện, biển quảng cáo, dây điện võng, ổ cắm trong nhà ngập. Khi nước bắt đầu vào nhà, ngắt cầu dao tổng trước. Thấy dây điện đứt rơi xuống nước, tránh xa và báo cho điện lực hoặc chính quyền địa phương.
Lũ quét đến rất nhanh. Ở vùng núi, lũ quét có thể ập đến sau vài giờ mưa lớn ở thượng nguồn, ngay cả khi chỗ bạn đứng mưa không to. Dấu hiệu cảnh báo gồm nước suối đột ngột đục và dâng nhanh, tiếng ầm lớn từ phía khe núi. Không cắm trại, nghỉ chân sát lòng suối mùa mưa; không cố vượt ngầm tràn khi nước đang chảy qua.
Sạt lở ở sườn đồi và đường đèo. Vết nứt mới trên sườn đồi, cây nghiêng, nước chảy đục từ chân taluy, đá lăn nhỏ là dấu hiệu đất sắp trượt. Mùa mưa bão, hạn chế đi đường đèo ban đêm, theo dõi thông báo phân luồng và quay lại khi đường có biển cảnh báo hay lực lượng chức năng chặn.
Sơ tán khi được yêu cầu. Khi chính quyền địa phương yêu cầu sơ tán, hãy đi sớm, mang theo bộ đồ dự phòng và giấy tờ. Ở lại vì tiếc nhà, tiếc tài sản là nguyên nhân của nhiều thương vong mỗi mùa lũ.
Mất điện, mất nước, mất sóng nhiều ngày: sống thế nào
Sau bão lớn, việc mất điện kéo dài vài ngày ở một số khu vực là điều có thể xảy ra, kéo theo mất nước ở nhà dùng máy bơm, và sóng điện thoại chập chờn khi trạm phát sóng mất nguồn. Chuẩn bị cho tình huống này đơn giản hơn nhiều so với lúc đã xảy ra: trữ nước sinh hoạt trong thùng, xô có nắp trước khi bão vào; dùng đồ ăn trong tủ lạnh trước, giữ cửa tủ đóng kín để giữ lạnh lâu hơn; thức ăn đã hỏng thì bỏ, đừng tiếc.
Không chạy máy phát điện trong nhà kín, trong gara hay gần cửa sổ, vì khí thải có thể gây ngộ độc khí CO không mùi; không dùng bếp than, bếp củi trong phòng đóng kín để sưởi hay nấu. Đèn nến dễ gây cháy khi để gần rèm, giường; đèn pin và đèn sạc an toàn hơn.
Để giữ liên lạc, thống nhất trước một người thân ở tỉnh khác làm đầu mối để các thành viên báo tin, và nhắn tin ngắn thay vì gọi khi sóng yếu. Người ở chung cư cao tầng nên biết thang máy sẽ dừng khi mất điện; người già, người khó đi lại sống ở tầng cao cần được hàng xóm và ban quản lý để ý.
Sau bão và lũ: dọn dẹp, nước sạch và sức khoẻ
Khi nước rút, nguy hiểm chưa hết. Kiểm tra hệ thống điện trước khi bật lại, tốt nhất nhờ thợ có chuyên môn nếu nhà bị ngập ổ cắm. Cây đổ, dây điện vướng trên đường cần được lực lượng chức năng xử lý, không tự cắt. Dọn bùn, rác nên đeo găng tay, ủng, khẩu trang.
Nguồn nước sinh hoạt có thể bị nhiễm bẩn sau lũ. Dùng nước đóng chai hoặc đun sôi kỹ để uống, rửa sạch dụng cụ ăn uống, bỏ thực phẩm đã ngâm nước lũ. Sau lũ thường có nguy cơ tăng các bệnh đường ruột, bệnh ngoài da, đau mắt đỏ, và muỗi sinh sôi ở vũng nước đọng; thả hoặc đổ bỏ nước đọng quanh nhà, đi khám khi có sốt, tiêu chảy kéo dài.
Về giấy tờ và tài sản, chụp ảnh thiệt hại trước khi dọn để làm hồ sơ bảo hiểm nhà, xe nếu có; liên hệ chủ nhà nếu bạn đang thuê để thống nhất ai sửa phần nào. Các chương trình hỗ trợ người dân bị thiệt hại do chính quyền địa phương thông báo; nhận hỗ trợ qua kênh chính thức, cẩn thận với những lời mời quyên góp cá nhân không rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa bão ở Việt Nam là tháng nào?
Mùa bão thường kéo dài khoảng từ tháng sáu đến tháng mười một. Đầu mùa bão hay ảnh hưởng Bắc Bộ, giữa và cuối mùa dồn về miền Trung, Nam Trung Bộ có thể gặp bão cuối năm. Những năm gần đây có cả bão trái mùa, nên vẫn cần theo dõi bản tin ngoài các tháng này.
Triều cường ở TP.HCM là gì và khi nào cao nhất?
Triều cường là mực nước sông dâng cao theo thuỷ triều, tràn vào các tuyến đường thấp qua cống thoát nước. Ở TP.HCM, đỉnh triều thường cao vào các tháng cuối năm, quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, vào sáng sớm hoặc chiều tối. Khi trùng với mưa lớn, ngập sâu và lâu rút hơn.
Có nên đi du lịch miền Trung vào mùa mưa bão không?
Vẫn đi được nếu bạn theo dõi bản tin sát ngày, đặt dịch vụ có thể đổi lịch và sẵn sàng hoãn khi có bão hoặc lũ. Tránh đường đèo, vùng núi trong những ngày mưa lớn. Chuyện chọn thời điểm đẹp để đi thuộc chuyên mục mùa nào đi đâu; ở đây chỉ nhắc rằng an toàn quan trọng hơn lịch trình.
Nhà thuê bị ngập thì ai chịu thiệt hại?
Tuỳ hợp đồng thuê và nguyên nhân thiệt hại. Thông thường, hư hỏng kết cấu nhà do chủ nhà sửa, còn đồ đạc riêng của người thuê do người thuê tự lo, trừ khi có bảo hiểm. Chụp ảnh thiệt hại ngay, báo chủ nhà sớm và đọc lại điều khoản về thiên tai trong hợp đồng.
Làm sao nhận được tin nhắn cảnh báo thiên tai?
Ở nhiều đợt bão lũ, các nhà mạng phối hợp với cơ quan chức năng gửi tin nhắn cảnh báo đến thuê bao trong vùng ảnh hưởng, nên hãy giữ SIM chính chủ và để điện thoại có sóng. Ngoài ra, theo dõi bản tin truyền hình, đài phát thanh, trang thông tin chính thức của tỉnh và loa phát thanh của xã, phường.
Xe máy chết máy vì ngập nước có nên đề nổ lại ngay không?
Không nên. Đề nổ khi nước đã vào buồng đốt có thể làm hỏng động cơ nặng hơn. Tắt máy, dắt xe lên chỗ cao, để xe ráo nước rồi mang ra tiệm sửa xe kiểm tra, thay nhớt nếu cần. Đây là dịch vụ rất phổ biến ở các thành phố hay ngập vào mùa mưa.