Nắng nóng ở Việt Nam: say nắng, sốc nhiệt, tia UV và cách sống qua mùa hè ba miền

Việt Nam nóng theo hai kiểu khác nhau: miền Bắc và Bắc Trung Bộ có mùa hè nóng ẩm, cao điểm khoảng tháng năm đến tháng bảy, kèm những đợt gió Tây khô nóng mà người dân gọi là gió Lào; Nam Bộ nóng quanh năm và gắt nhất vào cuối mùa khô, khoảng tháng ba đến tháng năm. Điều nguy hiểm không chỉ là nhiệt độ mà là độ ẩm cao và tia cực tím rất mạnh vào buổi trưa. Cách sống an toàn: tránh nắng từ khoảng mười giờ sáng đến ba giờ chiều, uống nước đều trước khi khát, che kín khi đi xe máy, và biết dấu hiệu sốc nhiệt để gọi cấp cứu kịp thời.

Người mới đến từ xứ lạnh thường chủ quan trong vài tuần đầu, còn người Việt sống lâu năm lại có cả một bộ thói quen chống nóng mà nhìn qua có vẻ lạ: áo chống nắng trùm kín giữa trời ba mươi lăm độ, ngủ trưa, ăn canh mát, tắm muộn. Bài này giải thích những thói quen đó có cơ sở đến đâu, và đâu là những dấu hiệu bạn không được bỏ qua. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ, nhất là với người có bệnh tim mạch, thận hay đang dùng thuốc lợi tiểu.

Mùa nóng ba miền khác nhau thế nào

Thời điểm và kiểu nóng ở mỗi vùng khác nhau, nên lời khuyên "tránh mùa nóng" phải hiểu theo từng nơi. Mốc tháng dưới đây là xu hướng chung nhiều năm, từng năm có thể sớm hoặc muộn hơn.

Cơ quan khí tượng thường phân mức nắng nóng theo nhiệt độ cao nhất trong ngày, từ nắng nóng, nắng nóng gay gắt tới đặc biệt gay gắt. Khi bản tin thời tiết báo đợt nắng nóng gay gắt, đó là lúc nên dời việc ngoài trời, kiểm tra người già sống một mình và trẻ nhỏ trong nhà.

Vì sao cùng nhiệt độ mà ở Việt Nam thấy mệt hơn

Cơ thể tự làm mát chủ yếu bằng mồ hôi bay hơi. Khi độ ẩm không khí cao, mồ hôi khó bay hơi, cơ thể mất cơ chế làm mát hiệu quả nhất dù bạn vẫn đổ mồ hôi nhiều. Vì vậy ba mươi lăm độ ở Hà Nội tháng bảy hay ở TP.HCM tháng tư có thể khiến bạn mệt hơn ba mươi lăm độ ở một vùng khô. Các ứng dụng thời tiết thường có chỉ số "cảm giác như", đáng xem hơn con số nhiệt độ trần.

Yếu tố thứ hai là tia cực tím. Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, mặt trời buổi trưa gần như ở đỉnh đầu nhiều tháng trong năm, chỉ số UV thường lên mức rất cao. Da cháy nắng sau thời gian ngắn hơn bạn nghĩ, kể cả khi trời có mây mỏng. Đây là lý do người Việt che kín khi ra đường, chứ không chỉ vì chuyện giữ da trắng như nhiều người nước ngoài vẫn đoán.

Yếu tố thứ ba là nhiệt đô thị. Đường nhựa, mái tôn, bê tông và hàng triệu máy điều hoà thải nhiệt khiến khu trung tâm nóng hơn vùng ven, và đêm không mát xuống được. Người làm việc ngoài trời như thợ xây, người giao hàng, người bán hàng rong chịu tác động lớn nhất; nhiều công trình chuyển giờ làm sang sáng sớm và chiều muộn vào mùa nóng.

Say nắng, kiệt sức vì nóng và sốc nhiệt: phân biệt để xử trí đúng

Người Việt hay gọi chung là "say nắng", nhưng về y khoa có những mức độ khác nhau, và mức nặng nhất là cấp cứu. Bảng dưới chỉ giúp nhận biết để quyết định nhanh, không dùng để tự chẩn đoán.

Sốc nhiệt diễn tiến nhanh và có thể gây tử vong hay tổn thương lâu dài nếu chậm xử trí. Đừng cho người lú lẫn uống nước khi họ không tự nuốt được, và đừng đợi xem họ có tự tỉnh lại không.

Thói quen chống nóng của người Việt: cái nào nên học theo

Nhiều thói quen chống nóng của người Việt có lý do rõ ràng, một số khác chỉ là quan niệm truyền miệng. Danh sách dưới đây tách hai loại để bạn chọn.

• Che kín khi đi xe máy giữa trưa: áo khoác chống nắng, găng tay, khẩu trang, mũ có vành. Nghe ngược đời nhưng che bằng vải mỏng sáng màu giảm nắng chiếu trực tiếp lên da và giảm cháy nắng rõ rệt. Nên học theo.
• Ngủ trưa và tránh ra đường từ khoảng mười một giờ đến hai giờ chiều: né đúng khung giờ nắng gắt nhất. Nên học theo khi có thể.
• Ăn canh, uống nước trà đá, nước mía, nước dừa: bổ sung nước và khoáng; chỉ cần để ý vệ sinh đá lạnh và lượng đường trong nước ngọt.
• Tắm ngay khi vừa đi nắng về, mồ hôi còn đầm đìa: nhiều người lớn tuổi dặn không nên. Có lý ở chỗ nên nghỉ cho cơ thể bớt nóng vài phút rồi tắm nước mát, không dội nước lạnh đột ngột.
• Bật điều hoà thật lạnh rồi ra vào liên tục: chênh lệch nhiệt độ lớn làm nhiều người mệt, đau đầu. Để điều hoà ở mức mát vừa phải, khoảng hai mươi sáu, hai mươi bảy độ, vừa đỡ mệt vừa đỡ tốn điện.
• Kiêng tắm, kiêng uống nước lạnh hoàn toàn trong mùa nóng: là quan niệm, không có cơ sở chung cho người khoẻ mạnh. Người có bệnh riêng thì hỏi bác sĩ.

Nhóm người cần để ý nhất trong đợt nắng nóng

Trẻ nhỏ mất nước nhanh hơn người lớn và không tự nói được mình khát. Cho trẻ uống nước đều, mặc đồ mỏng, tránh cho chơi ngoài trời buổi trưa, và tuyệt đối không để trẻ một mình trong ô tô đỗ ngoài nắng dù chỉ vài phút; nhiệt độ trong xe tăng rất nhanh. Dấu hiệu cần đưa trẻ đi khám là li bì, quấy khóc bất thường, tiểu ít, môi khô, sốt cao.

Người cao tuổi có cảm giác khát kém đi và hay có bệnh nền, nhiều người tiết kiệm điện nên không bật quạt hay điều hoà. Nếu cha mẹ, ông bà sống một mình, hãy gọi hỏi thăm trong những ngày nắng gắt, nhắc uống nước, và kiểm tra phòng ngủ có thông gió không.

Người làm việc ngoài trời, người tập thể thao buổi trưa, người đang dùng một số loại thuốc như thuốc lợi tiểu hay thuốc huyết áp cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Nếu bạn quản lý đội làm việc ngoài trời, chia ca nghỉ trong bóng râm, có nước uống sẵn và để mọi người biết dấu hiệu sốc nhiệt là trách nhiệm cơ bản.

Tập thể dục và chơi thể thao trong mùa nóng

Đi công viên ở Hà Nội hay TP.HCM lúc năm giờ sáng, bạn sẽ thấy đông người đi bộ, chạy, tập dưỡng sinh, đánh cầu lông; đến bảy giờ thì vãn dần. Đó không phải ngẫu nhiên mà là cách người Việt chọn khung giờ mát nhất để vận động. Khung thứ hai là sau khi mặt trời lặn. Người mới đến quen chạy bộ giữa trưa hay tập ngoài trời buổi chiều nắng nên đổi giờ trong vài tháng nóng nhất.

Cơ thể cần khoảng một đến hai tuần để thích nghi với nóng ẩm. Trong thời gian đó, giảm cường độ và thời gian tập so với thói quen cũ, tăng dần lên. Mang nước theo, uống từng ngụm trong lúc tập, và với buổi tập dài, nhiều mồ hôi, cân nhắc bổ sung khoáng. Dấu hiệu phải dừng ngay là chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, nổi da gà giữa trời nóng hay ngừng ra mồ hôi bất thường.

Các giải chạy cộng đồng ở Việt Nam thường xuất phát từ rất sớm, có khi trước bốn giờ sáng, chính vì lý do nhiệt độ. Trẻ em chơi bóng đá, đạp xe buổi chiều cần được nhắc nghỉ trong bóng râm và uống nước; người lớn tuổi tập dưỡng sinh nên kết thúc trước khi nắng lên. Phòng tập trong nhà có điều hoà là lựa chọn của nhiều người văn phòng vào giữa mùa hè.

Nhà cửa, điện và xe cộ trong mùa nóng

Điện quá tải là rủi ro cháy thật. Mùa nóng là lúc nhiều nhà chạy điều hoà, tủ lạnh, quạt cùng lúc. Ổ cắm lỏng, dây điện cũ, nối dài chồng lên nhau dễ nóng chảy. Kiểm tra dây điều hoà, không cắm thiết bị công suất lớn vào ổ nối dài rẻ tiền.

Vệ sinh điều hoà định kỳ. Điều hoà bẩn chạy hao điện và làm mát kém, cục nóng đặt chỗ bí nắng chạy quá tải. Nhiều gia đình gọi thợ vệ sinh trước mùa hè; chọn thợ có cửa hàng rõ ràng.

Đừng để vật dễ cháy, bình xịt trong xe đỗ ngoài nắng. Bật lửa, bình xịt, pin sạc dự phòng để trong cốp xe máy hay ô tô dưới nắng gắt có thể phồng, rò rỉ. Pin xe điện cũng không nên sạc ngay khi vừa chạy nắng về còn nóng.

Mất điện trong đợt nắng. Một số khu vực có thể bị cắt điện luân phiên hoặc sự cố khi lưới quá tải. Giữ một quạt sạc, đèn sạc, nước uống đóng chai dự phòng; theo dõi lịch cắt điện của điện lực khu vực qua kênh chính thức.

Câu hỏi thường gặp

Gió Lào là gì và thổi ở đâu?

Gió Lào là cách gọi dân gian của gió Tây khô nóng thổi từ phía Lào sang, vượt dãy Trường Sơn rồi đổ xuống vùng Bắc Trung Bộ, đôi khi lan ra Bắc Bộ. Khi qua núi, không khí mất hơi ẩm và nóng lên, nên những ngày có gió này rất khô, nóng, người dễ mất nước nhanh.

Nên uống bao nhiêu nước mỗi ngày khi trời nóng ở Việt Nam?

Không có con số chung cho mọi người, vì phụ thuộc cân nặng, mức vận động và tình trạng sức khoẻ. Nguyên tắc thực tế là uống đều trong ngày trước khi thấy khát, uống nhiều hơn khi ra mồ hôi nhiều, và để ý màu nước tiểu sẫm là dấu hiệu thiếu nước. Người bệnh tim, thận cần theo lời bác sĩ.

Có cần bôi kem chống nắng khi đã mặc áo chống nắng không?

Áo chống nắng che phần thân và tay, nhưng mặt, cổ, mu bàn tay vẫn hở. Bôi kem chống nắng phổ rộng cho các vùng hở, bôi lại sau vài giờ hoặc sau khi ra mồ hôi, bơi lội, là cách nhiều bác sĩ da liễu khuyên dùng ở vùng nhiệt đới.

Đi biển miền Trung mùa hè cần lưu ý gì về nắng?

Gió biển làm bạn thấy mát nên dễ quên rằng tia cực tím trên bãi cát và mặt nước rất mạnh. Tắm biển sáng sớm hoặc chiều muộn, ngồi trong bóng râm giữa trưa, uống nước thường xuyên và bôi lại kem chống nắng sau khi xuống nước. Trẻ nhỏ cần áo bơi dài tay và mũ.

Ngủ trưa có thật sự cần thiết ở Việt Nam không?

Không bắt buộc, nhưng giấc ngủ ngắn buổi trưa giúp nhiều người tránh được khung giờ nóng nhất và bù lại giấc ngủ đêm bị gián đoạn vì oi bức. Nhiều cơ quan, trường học ở Việt Nam có giờ nghỉ trưa dài nên bạn sẽ thấy thói quen này phổ biến.

Khi nào say nắng cần đưa đi bệnh viện?

Khi người bệnh lú lẫn, nói năng không rõ, co giật, bất tỉnh, thân nhiệt rất cao, hoặc kiệt sức mà nghỉ ngơi ở chỗ mát khoảng nửa giờ vẫn không đỡ. Với trẻ nhỏ, người già, người có bệnh nền thì nên đi khám sớm hơn. Trường hợp nghi sốc nhiệt, gọi 115 và làm mát trong lúc chờ.