Trong khu dân cư Việt Nam, rác sinh hoạt thường được thu theo giờ cố định trong ngày: ở nhiều hẻm, ngõ, người thu gom đẩy xe rác đi qua và rung chuông hoặc gõ kẻng, nhà nào cũng mang túi rác ra; ở phố lớn và chung cư, rác bỏ vào thùng hay phòng rác. Về tiếng ồn, quy định xử phạt hành chính về trật tự công cộng nhắm vào việc gây ồn ào, huyên náo trong khu dân cư từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, nên đó là khung giờ yên tĩnh mà mọi người nên tôn trọng.
Ngoài hai điều đó, khu phố Việt có một nhịp riêng mà người mới cần thời gian làm quen: dậy rất sớm, chợ họp từ tinh mơ, buổi trưa chậm lại, buổi tối rôm rả, và thỉnh thoảng có đám cưới, đám tang chiếm nửa con hẻm. Hiểu nhịp ấy giúp bạn bớt khó chịu và biết khi nào nên góp ý, khi nào nên cho qua.
Đổ rác thế nào: xe đẩy, giờ thu và điểm tập kết
Ở nhiều khu dân cư, việc thu gom rác từ nhà dân ra điểm tập kết do người thu gom hoặc tổ thu gom của địa phương làm. Họ đẩy xe dọc hẻm vào một khung giờ quen thuộc, thường là chiều tối hoặc sáng sớm, rung chuông hoặc gõ kẻng để báo. Nghe tiếng là mang túi rác ra đưa tận tay hoặc bỏ lên xe. Bỏ lỡ thì giữ rác trong nhà đến lượt sau, đừng để túi rác ở góc hẻm vì chó mèo bới và hàng xóm sẽ phàn nàn.
Ở phố lớn, rác thường được để trước cửa vào một giờ nhất định trong buổi tối để xe thu gom đi qua; ở chung cư, rác bỏ vào phòng rác từng tầng hoặc ống đổ rác. Hỏi chủ nhà hoặc hàng xóm ngay ngày đầu: xe rác đi qua lúc mấy giờ, để rác ở đâu, có thu tiền rác hằng tháng không và ai thu.
Phí thu gom rác sinh hoạt ở nhiều nơi được thu theo hộ hoặc theo người qua tổ dân phố, ban quản lý chung cư, hoặc gộp vào khoản khác; cách thu khác nhau giữa các địa phương. Người thuê nhà nguyên căn nên hỏi chủ nhà khoản này ai trả.
Phân loại rác tại nguồn: luật đã có, thói quen đang hình thành
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 yêu cầu hộ gia đình, cá nhân phân loại chất thải rắn sinh hoạt thành ít nhất ba nhóm: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Các địa phương triển khai theo lộ trình riêng, có nơi đã phát túi, thùng phân loại, có nơi vẫn thu chung. Vì thế thực tế ở khu bạn sống có thể khác với điều luật ghi.
Cách làm hợp lý cho một gia đình: một thùng nhỏ cho rác thực phẩm như vỏ rau, thức ăn thừa, buộc kín và bỏ hằng ngày để khỏi bốc mùi trong khí hậu nóng ẩm; một túi cho giấy, bìa, chai nhựa, lon kim loại đã rửa qua; phần còn lại là rác khác. Pin, bóng đèn, thiết bị điện tử hỏng không nên bỏ chung; nhiều phường, chung cư, siêu thị có điểm thu gom riêng theo đợt.
Ngay cả khi xe thu gom lấy chung, phân loại vẫn có ích vì phần tái chế có thể bán hoặc cho người thu mua ve chai, và rác thực phẩm buộc riêng giúp nhà sạch hơn.
Ve chai, đồng nát: một mắt xích tái chế rất Việt Nam
Họ là ai. Những người đi xe đạp, xe máy chở bao tải lớn, rao "ai bán ve chai, đồng nát" qua hẻm, hoặc tiệm thu mua phế liệu nhỏ đầu ngõ. Họ mua giấy bìa, chai nhựa, lon nhôm, sắt thép, đồ điện hỏng theo ký.
Vì sao nên biết. Phần lớn rác tái chế ở Việt Nam đi qua mạng lưới thu mua này chứ không qua thùng phân loại. Gom thùng giấy sau khi chuyển nhà, đồ điện cũ, chai lọ rồi gọi họ là cách dọn nhà gọn và ít lãng phí.
Cách cư xử. Giá mua theo ký là chuyện thoả thuận nhỏ; người Việt hay cho luôn nếu số lượng ít. Đồ còn dùng được như quạt, nồi, quần áo, có thể để riêng cho người cần thay vì bán.
Lưu ý. Đồ có thông tin cá nhân như giấy tờ, ổ cứng, điện thoại cũ phải xoá dữ liệu hoặc huỷ trước khi bán. Bình gas, pin lớn không bán cho người thu mua không có điểm xử lý.
Tiếng ồn: khung giờ, karaoke và loa kéo
Quy định xử phạt vi phạm hành chính về trật tự công cộng hiện hành có hành vi gây tiếng động lớn, làm ồn ào, huyên náo tại khu dân cư, nơi công cộng trong khoảng từ 22 giờ ngày hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau. Ngoài khung giờ đó, tiếng ồn vẫn có thể bị xử lý nếu vượt quy chuẩn kỹ thuật về tiếng ồn, nhưng trong đời sống, mốc mười giờ tối là mốc mà người Việt hiểu chung.
Hát karaoke tại nhà, nhất là với loa kéo công suất lớn, là nguồn ồn được phàn nàn nhiều nhất ở khu dân cư. Với nhiều gia đình, hát karaoke cuối tuần, ngày giỗ, ngày sum họp là niềm vui chính đáng; vấn đề nằm ở âm lượng, giờ giấc và tần suất. Ban ngày cuối tuần, hàng xóm thường chịu được; quá mười giờ tối thì khác.
Các nguồn ồn khác người mới cần làm quen: tiếng rao hàng từ sáng sớm, loa phát thanh của khu phố ở một số nơi, tiếng xe máy, tiếng công trình xây dựng ban ngày, tiếng gà gáy ở khu ven đô, tiếng chó sủa. Phần lớn những tiếng này là hợp pháp và là một phần đời sống; nếu bạn nhạy cảm với tiếng ồn, hãy xem nhà vào nhiều giờ khác nhau trước khi thuê và cân nhắc phòng quay vào trong, cửa kính dày.
Nóng ẩm, côn trùng và chuyện giữ nhà sạch
Khí hậu nóng ẩm khiến rác thực phẩm bốc mùi và thu hút kiến, gián, chuột rất nhanh, nhất là mùa hè và mùa mưa. Người Việt có vài thói quen đáng học: bỏ rác thực phẩm mỗi ngày, rửa sạch hộp sữa, chai lọ trước khi để vào túi tái chế, đậy kín gạo và đồ khô, không để bát đĩa bẩn qua đêm. Ở nhà ống, cống thoát nước tầng trệt và sân sau là đường vào của gián và chuột; đậy nắp cống có lưới là cách đơn giản.
Mùa mưa cũng là mùa muỗi. Nước đọng trong chậu cây, lốp xe, chai lọ ngoài ban công là nơi muỗi đẻ trứng; sốt xuất huyết là bệnh thường gặp theo mùa ở nhiều vùng. Đổ nước đọng mỗi tuần, ngủ màn hoặc lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ. Một số phường, xã có đợt phun thuốc diệt muỗi theo khu; khi đó đóng cửa và cất đồ ăn theo hướng dẫn.
Nếu cần dịch vụ diệt côn trùng, hỏi chủ nhà trước vì có thể cần phối hợp với cả dãy nhà hoặc toà nhà mới hiệu quả. Không tự pha hay dùng hoá chất không rõ nguồn gốc trong nhà có trẻ nhỏ và vật nuôi.
Mùi bếp, khói thuốc, vật nuôi: những va chạm nhỏ khác
Nhà ống san sát và chung cư thông ban công khiến mùi bếp đi lại giữa các nhà. Mắm tôm, mắm nêm, cá khô nướng, sầu riêng là những mùi người Việt quen thuộc nhưng có thể làm người mới bất ngờ; ngược lại, món nướng phương Tây nhiều khói hay mùi phô mai cũng lạ với hàng xóm Việt. Bật máy hút mùi, đóng cửa ban công khi chế biến món nặng mùi là cách tôn trọng nhau.
Hút thuốc trong nhà và ngoài ban công vẫn khá phổ biến. Pháp luật về phòng chống tác hại thuốc lá cấm hút thuốc ở một số nơi công cộng và trong nhà chung cư có thể có quy định riêng ở hành lang, thang máy. Nếu khói bay sang nhà bạn, góp ý riêng và nhẹ nhàng như với tiếng ồn.
Chó nuôi trong nhà dân ở Việt Nam đôi khi được thả ra hẻm hoặc không đeo rọ mõm. Nếu sợ chó, đi xe qua chậm, không chạy. Nếu bạn nuôi chó, dắt dây khi ra đường, dọn chất thải và giữ chó không sủa liên tục là điều hàng xóm để ý nhất.
Góp ý hàng xóm làm ồn mà không mất lòng
Người Việt coi trọng thể diện và quan hệ lâu dài với hàng xóm. Cách góp ý theo thứ tự dưới đây thường hiệu quả hơn việc gọi ngay cơ quan chức năng.
- Chờ một lúc thích hợp, không gõ cửa giữa lúc nhà người ta đang đông khách; nếu là tiếng ồn lặp lại, chọn hôm sau lúc bình thường để nói.
- Nói riêng, nhẹ nhàng, bắt đầu bằng chuyện của mình: "nhà em có cháu nhỏ ngủ sớm" hay "em làm ca sáng phải dậy sớm", thay vì "nhà anh ồn quá".
- Đề nghị cụ thể: hạ âm lượng, đóng cửa, dừng trước mười giờ tối; tránh yêu cầu chung chung khiến người kia không biết phải làm gì.
- Nếu không thay đổi, nhờ tổ trưởng tổ dân phố hoặc trưởng thôn nhắc nhở, họ là người hàng xóm nể.
- Tiếng ồn nghiêm trọng, kéo dài vào đêm khuya, có thể báo công an phường, xã; dùng biện pháp này khi các bước trên đã thử.
Nhịp ngày của một khu phố Việt và những sự kiện chiếm hẻm
Khu phố Việt dậy sớm: năm, sáu giờ sáng đã có người tập thể dục ở công viên, chợ đã họp, hàng ăn sáng đã đông. Buổi trưa, nhiều gia đình và cơ quan vẫn nghỉ trưa, nên tránh gọi điện, khoan đục, đến thăm trong khoảng giữa trưa. Buổi tối, quán xá, vỉa hè rôm rả đến khoảng chín, mười giờ rồi thưa dần.
Đám cưới, đám tang, đám giỗ ở nhà dân có thể dựng rạp, bày bàn ghế giữa hẻm, mở nhạc, kéo dài một đến vài ngày. Với người Việt, đây là chuyện lớn của một gia đình và hàng xóm thường thông cảm, có khi còn sang giúp. Người mới đến nên hiểu đó là sự kiện tạm thời; nếu xe không ra được, hỏi chủ nhà đám một câu nhẹ nhàng là người ta sẽ dọn một lối.
Dịp rằm, mùng một và các ngày lễ, nhiều gia đình đốt vàng mã trong thùng trước cửa. Khói và tro có thể bay vào nhà, nhất là nhà ống san sát. Đóng cửa sổ những hôm đó và để ý an toàn cháy nổ là cách sống chung dễ chịu, thay vì phàn nàn về một tập quán đã có từ lâu.
Cuối năm âm lịch, nhịp khu phố thay đổi rõ: nhà nhà dọn dẹp, sơn sửa, mang rác cồng kềnh ra nhiều hơn, xe thu gom có thể đi thêm chuyến; những ngày Tết, nhiều người về quê, khu phố thành phố lớn vắng hẳn, hàng quán đóng cửa vài ngày, xe rác có thể đổi lịch. Hỏi trước lịch thu gom dịp Tết để không phải giữ rác trong nhà nhiều ngày.
Câu hỏi thường gặp
Quên giờ xe rác thì làm thế nào?
Giữ rác trong nhà, buộc kín, đến lượt thu gom sau mang ra. Nếu rác thực phẩm có mùi, có thể để trong ngăn mát tủ lạnh một đêm. Không nên để túi rác ở góc hẻm, cột điện hay bãi đất trống vì vừa mất vệ sinh, vừa có thể bị nhắc nhở hoặc xử phạt theo quy định về vệ sinh môi trường.
Hàng xóm hát karaoke ban ngày có vi phạm không?
Khung giờ bị xử phạt quen thuộc là từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau. Ban ngày, tiếng ồn vẫn có thể bị xử lý nếu vượt quy chuẩn về tiếng ồn, nhưng việc đo đạc ít khi diễn ra với hộ gia đình. Thực tế, góp ý trực tiếp và nhờ tổ dân phố là cách hiệu quả hơn.
Người nước ngoài có phải phân loại rác không?
Quy định phân loại rác áp dụng cho hộ gia đình, cá nhân sinh sống tại Việt Nam, không phân biệt quốc tịch. Cách làm cụ thể theo hướng dẫn của địa phương và toà nhà. Hỏi ban quản lý hoặc chủ nhà để biết khu bạn ở đang thu theo mấy loại.
Đồ cồng kềnh như sofa, nệm cũ bỏ ở đâu?
Đồ cồng kềnh thường không được thu cùng rác hằng ngày. Có thể hỏi tổ thu gom rác ở khu để thu theo yêu cầu, hỏi ban quản lý chung cư lịch thu đồ cồng kềnh, hoặc gọi người thu mua đồ cũ, ve chai. Đồ còn dùng được có thể cho qua các nhóm cho tặng đồ cũ trên mạng xã hội.
Đám cưới trong hẻm chắn lối đi thì có được phàn nàn không?
Có thể góp ý nếu bị chắn hoàn toàn lối ra vào hoặc mở nhạc lớn đến khuya, nhưng nên nhẹ nhàng vì đây là sự kiện ngắn ngày và rất quan trọng với gia đình đó. Thường chỉ cần nhờ chủ nhà dịch bàn ghế để xe qua. Việc dựng rạp chiếm đường phải theo quy định của địa phương.
Vì sao người Việt dậy sớm như vậy?
Một phần do khí hậu nóng, nên làm việc, đi chợ, tập thể dục vào buổi sáng mát; một phần do nếp nông nghiệp lâu đời; một phần do giờ làm, giờ học bắt đầu sớm, nhiều trường vào học từ khoảng bảy giờ. Người mới đến sẽ thấy dậy sớm giúp tận dụng được chợ tươi và quán ăn sáng ngon nhất.