Bệnh truyền nhiễm phổ biến nhất mà người sống ở Việt Nam cần biết là sốt xuất huyết, do muỗi vằn truyền, đốt chủ yếu vào ban ngày; bệnh có quanh năm ở phía Nam và tăng mạnh vào mùa mưa ở cả nước. Bên cạnh đó là tay chân miệng ở trẻ nhỏ, cúm mùa, sởi, và bệnh dại từ chó mèo. Phòng bệnh dựa vào ba việc: diệt nơi muỗi đẻ quanh nhà và tránh muỗi đốt, tiêm chủng đủ theo lịch, và đi khám sớm khi có dấu hiệu cảnh báo thay vì tự điều trị ở nhà.
Nhiều người mới đến lo về những bệnh nhiệt đới hiếm gặp mà bỏ qua những bệnh rất thường ngày ngay trong khu phố mình ở. Bài này không chẩn đoán và không kê thuốc; mục đích là giúp bạn nhận ra những bệnh hay gặp, biết cách phòng hiệu quả nhất, và biết lúc nào phải đi khám ngay. Lịch tiêm cụ thể cho bạn và gia đình cần do bác sĩ hoặc cơ sở tiêm chủng tư vấn theo tuổi, tiền sử và kế hoạch sống của từng người.
Những bệnh theo mùa hay gặp
Bảng dưới gom các bệnh truyền nhiễm thường được ngành y tế nhắc đến hằng năm. Thời điểm là xu hướng chung, từng vùng và từng năm có thể khác.
| Bệnh | Lây qua | Lúc hay gặp và ai dễ mắc |
|---|---|---|
| Sốt xuất huyết | Muỗi vằn đốt, chủ yếu ban ngày | Quanh năm ở phía Nam, tăng mạnh mùa mưa ở cả nước; mọi lứa tuổi |
| Tay chân miệng | Tiếp xúc với dịch tiết, phân, đồ chơi, bề mặt nhiễm virus | Trẻ nhỏ, nhất là dưới năm tuổi, hay bùng ở nhà trẻ, trường mầm non |
| Cúm mùa | Giọt bắn khi ho, hắt hơi, tiếp xúc gần | Giao mùa, mùa đông xuân ở miền Bắc; người già, trẻ nhỏ, người có bệnh nền dễ biến chứng |
| Sởi | Đường hô hấp, lây rất mạnh | Trẻ chưa tiêm hoặc tiêm chưa đủ; có những đợt dịch tăng trở lại trong vài năm gần đây |
| Bệnh dại | Vết cắn, cào, liếm vào vết thương của chó, mèo và một số động vật khác | Quanh năm; nhiều chó mèo ở Việt Nam thả rông, chưa tiêm phòng |
| Viêm não Nhật Bản | Muỗi truyền, liên quan vùng trồng lúa, chăn nuôi | Mùa hè ở miền Bắc; trẻ em được tiêm phòng trong chương trình quốc gia |
| Tiêu chảy, bệnh đường ruột | Thức ăn, nước uống nhiễm bẩn | Mùa nóng và sau lũ lụt |
Danh sách không đầy đủ và không thay cho thông tin dịch tễ cập nhật. Khi có đợt dịch, Bộ Y tế và sở y tế các tỉnh thông báo khuyến cáo; theo dõi các kênh chính thức thay vì tin chuyển tiếp trên mạng xã hội.
Sốt xuất huyết: vì sao đáng lo và giai đoạn nguy hiểm
Sốt xuất huyết do virus Dengue gây ra, truyền qua muỗi vằn. Phần lớn người mắc chỉ sốt, đau đầu, đau người rồi khỏi, nhưng một tỉ lệ có thể chuyển nặng với thoát huyết tương, xuất huyết, sốc. Điều làm bệnh khó lường là giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào khoảng ngày thứ ba đến ngày thứ bảy, đúng lúc người bệnh hạ sốt và tưởng mình đã khỏi. Vì vậy bác sĩ thường dặn theo dõi sát trong những ngày đó và tái khám theo hẹn.
Có bốn típ virus Dengue. Mắc một típ không bảo vệ bạn khỏi các típ khác, và lần mắc sau có thể nặng hơn. Đây là lý do người đã từng bị sốt xuất huyết vẫn cần phòng muỗi như mọi người.
Không có thuốc đặc trị; điều trị là theo dõi và hỗ trợ theo phác đồ. Ngành y tế thường khuyến cáo không tự dùng một số thuốc giảm đau, hạ sốt nhóm chống viêm khi nghi sốt xuất huyết vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, và không tự truyền dịch ở nhà. Việc dùng thuốc nào do bác sĩ quyết định. Từ năm 2024, Việt Nam đã cấp phép một loại vắc xin phòng sốt xuất huyết; đối tượng và lịch tiêm do cơ sở tiêm chủng tư vấn.
Dấu hiệu phải đi khám ngay khi đang sốt
Những dấu hiệu dưới đây được ngành y tế nhắc nhiều lần trong các đợt dịch sốt xuất huyết, và cũng là dấu hiệu nặng của nhiều bệnh nhiễm trùng khác. Gặp một trong số đó, đừng chờ sáng mai.
- Đau bụng nhiều, nhất là vùng gan bên phải, nôn liên tục, không ăn uống được.
- Chảy máu cam, chảy máu chân răng, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, chấm xuất huyết dày dưới da, kinh nguyệt ra nhiều bất thường.
- Li bì, vật vã, lơ mơ, chân tay lạnh, vã mồ hôi, tiểu ít.
- Trẻ nhỏ sốt cao khó hạ, co giật, giật mình nhiều khi ngủ, đi loạng choạng, thở nhanh: dấu hiệu nặng cần được khám ngay, nhất là trong mùa tay chân miệng.
- Khó thở, tím tái, đau ngực.
- Sốt kèm phát ban toàn thân, ho, chảy mũi, mắt đỏ ở trẻ chưa tiêm đủ sởi: báo cơ sở y tế trước khi đến để được hướng dẫn tránh lây cho người khác.
Người lớn sống một mình nên báo cho người thân, đồng nghiệp biết khi bị sốt vài ngày, để có người kiểm tra và đưa đi viện nếu tình trạng xấu đi.
Phòng muỗi: việc nhỏ quanh nhà có tác dụng lớn
Muỗi vằn đẻ trứng ở nước đọng sạch, trong những vật chứa rất nhỏ: đáy chậu cây, lọ hoa, vỏ dừa, lốp xe cũ, khay nước tủ lạnh, máng nước điều hoà, chum vại không đậy nắp. Bọ gậy nở thành muỗi trong khoảng một tuần. Vì vậy chiến dịch diệt bọ gậy hằng tuần, lật úp vật chứa không dùng, thay nước lọ hoa, đậy kín bể nước, là biện pháp quan trọng nhất và rẻ nhất.
Ở cấp khu dân cư, phường xã định kỳ tổ chức phun hoá chất diệt muỗi và vận động người dân dọn vật chứa nước. Phun chỉ diệt muỗi trưởng thành trong một thời gian; nếu bọ gậy còn trong nhà, muỗi sẽ quay lại. Hãy mở cửa cho đội phun khi được báo lịch và làm theo hướng dẫn về che đậy thức ăn, đưa vật nuôi ra ngoài.
Tránh muỗi đốt bằng quần áo dài tay khi ở nơi nhiều muỗi, kem hoặc xịt chống muỗi dùng đúng hướng dẫn trên nhãn, ngủ màn kể cả ban ngày với trẻ nhỏ, lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ. Nhớ rằng muỗi vằn đốt mạnh vào sáng sớm và chiều tối, không chỉ ban đêm như nhiều người nghĩ.
Cúm, sởi, tay chân miệng: giữ bệnh không lan trong nhà và trường học
Ba bệnh này lây từ người sang người, nên cách phòng khác hẳn sốt xuất huyết. Cúm và sởi lây qua đường hô hấp; sởi lây mạnh đến mức một người bệnh trong phòng kín có thể lây cho phần lớn người chưa có miễn dịch ở cùng phòng. Tay chân miệng lây qua tay, đồ chơi, bề mặt dính dịch tiết, nên vùng bùng phát thường là nhóm lớp mầm non, nhà trẻ.
Ở nhà, khi có người sốt ho, việc đơn giản nhất là cho người bệnh nghỉ làm, nghỉ học, đeo khẩu trang khi tiếp xúc người khác, rửa tay xà phòng thường xuyên, không dùng chung khăn, cốc, bàn chải. Với trẻ mắc tay chân miệng, rửa đồ chơi, lau sàn và tay nắm cửa bằng chất tẩy rửa thông thường, thay quần áo, khăn của trẻ hằng ngày. Người chăm trẻ rửa tay sau mỗi lần thay tã.
Văn hoá đi làm, đi học dù ốm vẫn còn phổ biến ở nhiều nơi, vì ngại xin nghỉ hay sợ con bị chậm bài. Đây là thói quen làm dịch lan nhanh. Nếu bạn quản lý một nhóm, khuyến khích người ốm ở nhà là cách bảo vệ cả đội; nếu bạn là phụ huynh, báo cho trường biết khi con mắc bệnh lây là giúp các gia đình khác kịp để ý.
Những hiểu lầm hay gặp về bệnh theo mùa
Thông tin truyền miệng về bệnh tật lan nhanh trong các nhóm phụ huynh, nhóm cư dân. Một số lời khuyên vô hại, một số làm chậm việc đi khám. Dưới đây là vài điều hay nghe và điều nên hiểu.
- "Hết sốt là khỏi sốt xuất huyết." Không hẳn; giai đoạn nguy hiểm thường đến đúng lúc hạ sốt, nên vẫn theo dõi và tái khám theo hẹn.
- "Muỗi chỉ đốt ban đêm, ngủ màn là đủ." Muỗi vằn đốt mạnh vào ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều tối; trẻ ngủ trưa cũng cần màn.
- "Cạo gió, đánh cảm sẽ hết sốt." Đây là thói quen dân gian; với người nghi sốt xuất huyết hay rối loạn đông máu, cạo gió mạnh có thể gây bầm tím, xuất huyết dưới da và làm khó nhận biết dấu hiệu bệnh.
- "Người lớn không cần tiêm phòng." Nhiều vắc xin cần nhắc lại ở tuổi trưởng thành, và người lớn cũng mắc cúm, sởi, viêm gan B.
- "Chó nhà đã tiêm phòng thì bị cắn không sao." Tình trạng tiêm của con vật là một yếu tố bác sĩ cân nhắc, nhưng quyết định có tiêm cho người hay không vẫn phải do cơ sở y tế đánh giá.
- "Kháng sinh giúp khỏi cúm nhanh hơn." Cúm do virus; kháng sinh không chữa cúm, chỉ dùng khi bác sĩ xác định có bội nhiễm vi khuẩn.
Tiêm chủng cho trẻ em, người lớn và người mới đến
Trẻ em: chương trình tiêm chủng mở rộng và tiêm dịch vụ. Chương trình Tiêm chủng mở rộng quốc gia cung cấp miễn phí một số vắc xin cơ bản cho trẻ, tiêm tại trạm y tế xã, phường. Ngoài ra có các vắc xin dịch vụ ở cơ sở tiêm chủng công và tư. Mang sổ tiêm chủng hoặc hồ sơ tiêm ở nước ngoài để bác sĩ đối chiếu và lập lịch bù nếu thiếu.
Người lớn cũng cần tiêm. Nhiều người lớn chưa từng nghĩ đến chuyện tiêm nhắc. Những loại thường được bác sĩ hỏi đến gồm cúm hằng năm, uốn ván nhắc lại, viêm gan B nếu chưa có miễn dịch, và một số loại khác tuỳ tuổi, nghề nghiệp, sức khoẻ. Một lần khám tổng quát là dịp tốt để hỏi.
Người nước ngoài và Việt kiều mới đến. Trước khi sang, nên tham khảo khuyến cáo y tế du lịch của nước mình và bác sĩ quen về các vắc xin cho người sống lâu dài ở Đông Nam Á. Sau khi đến, các cơ sở tiêm chủng lớn ở Việt Nam đều có thể tư vấn và tiêm bù.
Tiêm phòng dại trước và sau khi bị cắn. Bị chó, mèo cắn, cào: rửa vết thương ngay bằng xà phòng và nước chảy nhiều phút, rồi đến cơ sở y tế hoặc tiêm chủng trong ngày để được đánh giá và tiêm theo phác đồ. Bệnh dại khi đã phát bệnh gần như không chữa được, nên đừng chờ theo dõi con vật rồi mới quyết. Người làm việc với động vật hay hay đi vùng sâu có thể hỏi về tiêm phòng trước phơi nhiễm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa sốt xuất huyết ở Việt Nam là khi nào?
Ở phía Nam, sốt xuất huyết có quanh năm và tăng mạnh trong mùa mưa, khoảng từ tháng năm đến tháng mười một. Ở miền Bắc, bệnh thường tăng vào cuối hè và mùa thu. Từng năm có thể khác, nên theo dõi thông báo của ngành y tế địa phương và phòng muỗi quanh năm.
Đã bị sốt xuất huyết một lần thì có bị lại không?
Có thể bị lại, vì có bốn típ virus Dengue và mắc một típ không bảo vệ khỏi các típ còn lại. Lần mắc sau với típ khác có nguy cơ nặng hơn. Vì vậy người từng mắc vẫn cần phòng muỗi và đi khám sớm khi có sốt trong mùa dịch.
Vắc xin sốt xuất huyết ở Việt Nam tiêm ở đâu?
Từ năm 2024, Việt Nam đã cấp phép một loại vắc xin phòng sốt xuất huyết, được triển khai tại các cơ sở tiêm chủng dịch vụ. Độ tuổi, số mũi và việc bạn có phù hợp hay không cần được bác sĩ ở cơ sở tiêm chủng khám và tư vấn trước khi tiêm.
Trẻ bị tay chân miệng có phải nghỉ học không?
Thường trẻ được khuyên nghỉ học để tránh lây cho bạn và theo dõi dấu hiệu nặng, thời gian nghỉ theo hướng dẫn của bác sĩ và nhà trường. Cha mẹ nên báo cho trường biết để vệ sinh lớp học, và rửa tay xà phòng kỹ khi chăm trẻ, thay tã, dọn đồ chơi.
Bị mèo nhà cào nhẹ có cần tiêm phòng dại không?
Không nên tự quyết. Rửa vết thương thật kỹ bằng xà phòng và nước chảy, rồi đến cơ sở y tế hoặc tiêm chủng để được đánh giá dựa trên vết thương, tình trạng tiêm phòng của con vật và các yếu tố khác. Bác sĩ sẽ quyết định có cần tiêm và tiêm theo phác đồ nào.
Người nước ngoài sống ở Việt Nam nên tiêm những vắc xin gì?
Không có danh sách chung cho mọi người; lịch tiêm phụ thuộc tuổi, tiền sử tiêm, công việc, nơi sống và thời gian ở. Các cơ quan y tế du lịch của nhiều nước có khuyến cáo cho Đông Nam Á, và cơ sở tiêm chủng ở Việt Nam có thể tư vấn trực tiếp. Mang theo hồ sơ tiêm cũ để được lập lịch chính xác.