Ở Việt Nam có ba kiểu giúp việc gia đình phổ biến: giúp việc theo giờ (dọn dẹp, nấu ăn vài buổi mỗi tuần), giúp việc ban ngày về nhà buổi tối, và giúp việc ở lại sống cùng gia đình. Người ta tìm người qua giới thiệu của người quen, trung tâm giới thiệu việc làm hoặc ứng dụng đặt dịch vụ dọn nhà. Với giúp việc làm thường xuyên, Bộ luật Lao động năm 2019 yêu cầu hợp đồng lao động bằng văn bản và quy định rõ quyền nghỉ ngơi, bảo hiểm, cấm giữ giấy tờ tuỳ thân của người giúp việc.
Thuê người giúp việc ở Việt Nam là chuyện bình thường với nhiều gia đình đô thị có con nhỏ, có người già, hoặc hai vợ chồng đều đi làm. Với người nước ngoài và Việt kiều, đây cũng là nhu cầu lớn nhưng hay vấp những hiểu lầm văn hoá. Bài này đi qua các lựa chọn, khung pháp lý cơ bản và phần quan trọng không kém: cách sống chung với một người làm việc trong chính ngôi nhà của bạn.
Ba kiểu giúp việc và việc chọn kiểu nào
Mỗi kiểu hợp với một hoàn cảnh. Bảng dưới không nêu mức lương vì lương thay đổi theo địa phương, khối lượng việc và thời điểm; chỉ so sánh những gì bạn đánh đổi.
| Khía cạnh | Theo giờ | Ban ngày, về tối | Ở lại |
|---|---|---|---|
| Việc thường làm | Dọn nhà, giặt ủi, có khi nấu một bữa | Dọn dẹp, nấu ăn, đón trẻ, chăm người già ban ngày | Gần như mọi việc nhà, trông trẻ, chăm người già |
| Riêng tư của gia đình | Cao | Khá cao | Thấp hơn, cần phòng riêng cho người giúp việc |
| Linh hoạt | Đổi người, đổi lịch dễ | Vừa | Phụ thuộc vào một người |
| Hình thức | Ứng dụng, người quen, thoả thuận theo buổi | Hợp đồng lao động | Hợp đồng lao động |
| Hợp với | Người ở một mình, gia đình nhỏ | Gia đình có con nhỏ đi học | Gia đình có trẻ sơ sinh, người già cần chăm liên tục |
Nhiều gia đình nước ngoài bắt đầu bằng giúp việc theo giờ vài buổi một tuần để làm quen, rồi mới chuyển sang người làm thường xuyên khi đã tìm được người hợp.
Tìm người ở đâu
Người quen giới thiệu. Cách phổ biến nhất ở Việt Nam. Người giúp việc tốt thường được truyền tay giữa các gia đình, nhất là khi gia đình cũ chuyển đi nơi khác. Hỏi đồng nghiệp, hàng xóm, nhóm cộng đồng người nước ngoài ở thành phố bạn sống. Ưu điểm là có người bảo chứng; nhược điểm là khó từ chối khi không hợp.
Trung tâm giới thiệu việc làm, công ty dịch vụ giúp việc. Có đơn vị cung cấp người làm theo hợp đồng, có thời gian thử việc, đổi người nếu không hợp. Hỏi rõ ai là người sử dụng lao động (gia đình bạn hay công ty), phí dịch vụ, chính sách đổi người, và trung tâm có giữ giấy tờ của người giúp việc không — việc giữ giấy tờ tuỳ thân của người lao động là điều luật cấm.
Ứng dụng đặt dịch vụ dọn nhà. Hợp với giúp việc theo giờ: đặt lịch, có đánh giá, trả qua ứng dụng. Người đến có thể khác nhau mỗi lần, trừ khi bạn chọn người quen.
Người ở quê lên. Nhiều gia đình nhờ họ hàng ở quê giới thiệu người. Mối quan hệ này thường thân tình như người nhà, nhưng vẫn cần thoả thuận rõ việc làm, giờ nghỉ, lương, ngày về quê.
Bộ luật Lao động nói gì về người giúp việc gia đình
Bộ luật Lao động năm 2019 có mục riêng về lao động là người giúp việc gia đình. Những điểm chính mà gia đình thuê người cần biết: hợp đồng lao động phải được giao kết bằng văn bản; hai bên thoả thuận công việc, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, tiền lương, chỗ ở nếu ở lại; người sử dụng lao động trả cho người giúp việc khoản tiền bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế theo quy định để họ tự tham gia; bảo đảm chỗ ăn ở hợp vệ sinh nếu người giúp việc ở lại.
Luật cũng cấm những hành vi như ngược đãi, quấy rối tình dục, cưỡng bức lao động, dùng vũ lực với người giúp việc, giao việc không theo hợp đồng, giữ giấy tờ tuỳ thân của người giúp việc. Người giúp việc có quyền được tôn trọng danh dự, nhân phẩm và được nghỉ theo quy định. Chi tiết về mức đóng, thời gian nghỉ cụ thể có trong văn bản hướng dẫn; hãy kiểm văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan lao động địa phương trước khi ký.
Với giúp việc theo giờ qua ứng dụng, quan hệ pháp lý thường giữa bạn với ứng dụng hoặc người làm theo từng lần dịch vụ, không phải hợp đồng lao động dài hạn. Đọc điều khoản của ứng dụng về đền bù khi đồ đạc hư hỏng.
Một hợp đồng giúp việc nên có gì
Hợp đồng không cần phức tạp. Một bản hai trang viết rõ ràng, hai bên ký, mỗi bên giữ một bản, đã là bước lớn so với thoả thuận miệng vẫn còn phổ biến.
- Thông tin hai bên, ngày bắt đầu, thời gian thử việc nếu có.
- Danh sách công việc cụ thể: dọn nhà, giặt ủi, nấu ăn mấy bữa, trông trẻ mấy tuổi, chăm người già ra sao; việc không thuộc hợp đồng thì ghi rõ.
- Giờ làm, giờ nghỉ trong ngày, ngày nghỉ trong tuần, nghỉ lễ, nghỉ Tết và cách tính khi làm thêm.
- Lương, ngày trả, hình thức trả, khoản bảo hiểm trả thêm, thưởng Tết nếu có thoả thuận.
- Chỗ ở, ăn uống nếu ở lại; quy định khách đến thăm, giờ ra ngoài buổi tối.
- Điều kiện chấm dứt hợp đồng và thời gian báo trước của mỗi bên.
Viết hợp đồng bằng tiếng Việt, câu ngắn, dễ hiểu, đọc lại cùng người giúp việc trước khi ký để chắc họ hiểu từng điều. Nếu bạn là người nước ngoài, nhờ người tin cậy dịch và có bản song ngữ. Những thay đổi về sau như tăng lương, thêm việc, đổi ngày nghỉ nên ghi thêm thành phụ lục hoặc ít nhất nhắn tin xác nhận, để hai bên cùng nhớ một phiên bản.
Thử việc và những tuần đầu
Thời gian thử việc ngắn, thường vài ngày đến vài tuần, giúp cả hai bên xem có hợp nhau không. Trong thời gian này vẫn trả lương theo thoả thuận, và nói rõ từ đầu rằng đây là giai đoạn thử để không ai thấy bị xúc phạm nếu kết thúc. Tuần đầu, có người nhà ở cùng để hướng dẫn và quan sát là tốt nhất; đừng giao trẻ sơ sinh hay người già yếu cho một người hoàn toàn mới ngay ngày đầu.
Cuối mỗi tuần thử việc, dành mười phút ngồi lại: việc gì làm tốt, việc gì cần đổi, người giúp việc có thấy khó khăn gì không. Câu hỏi ngược lại này thường bị bỏ qua nhưng lại giúp bạn biết sớm những điều họ ngại nói, như phòng ở nóng, giờ nghỉ trưa bị cắt ngang hay không quen món ăn của gia đình.
Sống chung với người giúp việc: những điều nhỏ quyết định mọi thứ
Người giúp việc ở Việt Nam thường là phụ nữ trung niên từ nông thôn, có gia đình, con cái ở quê, làm việc để gửi tiền về. Họ có kinh nghiệm việc nhà dày dặn theo cách của người Việt: nấu cơm, giặt giũ, dọn dẹp, chăm trẻ. Hiểu điều này giúp bạn bớt kỳ vọng sai, chẳng hạn mong họ nấu món Âu ngay từ đầu, và biết họ cần gì: lương đúng hạn, được tôn trọng, được về quê dịp lễ.
Hướng dẫn việc cụ thể ngay tuần đầu: đồ nào giặt máy, đồ nào giặt tay, chất tẩy nào dùng cho bề mặt nào, trẻ ăn gì không ăn gì, chỗ nào trong nhà là riêng tư. Nhiều va chạm xuất phát từ khác biệt thói quen, như người giúp việc quen phơi đồ ngoài nắng gắt làm bạc màu quần áo, hoặc quen cho trẻ ăn đút, bế nhiều. Nói rõ, nhẹ nhàng, lặp lại kiên nhẫn hiệu quả hơn cấm đoán.
Ranh giới cũng quan trọng: phòng ngủ riêng có khoá cho người ở lại, giờ nghỉ trưa không bị gọi việc, không kiểm tra điện thoại của họ. Camera trong nhà nếu có nên được báo trước và không đặt trong phòng riêng, nhà vệ sinh. Người giúp việc được đối xử đàng hoàng thường gắn bó nhiều năm.
Chuyện Tết: nghỉ dài, thưởng tháng thứ mười ba và nỗi lo không quay lại
Dịp Tết Nguyên đán, gần như mọi người giúp việc về quê, thường từ một đến vài tuần. Gia đình thuê người cần chuẩn bị trước: hỏi sớm ngày về, ngày lên, sắp xếp người thay theo giờ hoặc người nhà trông trẻ. Giai đoạn cận và sau Tết, dịch vụ giúp việc theo giờ thường khan và tăng giá.
Thưởng Tết, nhiều người gọi là lương tháng thứ mười ba, là thông lệ được mong đợi với người làm thường xuyên dù không phải lúc nào cũng là nghĩa vụ pháp lý nếu hợp đồng không ghi. Mức thưởng do thoả thuận và khả năng của gia đình; nhiều nhà kèm thêm quà Tết cho gia đình người giúp việc và tiền xe về quê. Đây là cách đơn giản nhất để giữ người tốt.
Nỗi lo phổ biến là người giúp việc về Tết rồi không quay lại. Điều này xảy ra khá thường xuyên, vì họ đổi chỗ làm, ở nhà chăm con cháu, hoặc gia đình ở quê không muốn đi nữa. Hỏi thẳng và nhẹ nhàng trước Tết về dự định năm sau, trả lương đủ trước khi về, và có kế hoạch dự phòng là cách thực tế hơn cố giữ chân bằng việc giữ lương hay giấy tờ — những cách vừa sai luật vừa phản tác dụng.
Người nước ngoài và Việt kiều thuê giúp việc: vài lưu ý
Ngôn ngữ. Phần lớn người giúp việc không nói tiếng Anh. Dùng ứng dụng dịch, dán danh sách việc bằng tiếng Việt trên tủ lạnh, dạy vài từ cơ bản. Một số người giúp việc từng làm cho gia đình nước ngoài biết ít tiếng Anh và thường được trả cao hơn.
Khác biệt về trẻ nhỏ. Cách chăm trẻ của người Việt nhiều khi khác với cách cha mẹ phương Tây mong muốn: mặc ấm hơn, bế nhiều hơn, cho ăn nhiều hơn, ít để trẻ tự chơi. Giải thích lý do của bạn thay vì chỉ ra lệnh.
Khai báo lưu trú. Người giúp việc ở lại cũng là người lưu trú tại nhà bạn thuê; trao đổi với chủ nhà để khai báo đúng theo quy định cư trú.
Khi rời Việt Nam. Báo trước đủ thời gian để người giúp việc tìm chỗ mới, giới thiệu họ cho gia đình khác nếu được, viết vài dòng nhận xét. Đây là nếp được cộng đồng người nước ngoài ở Việt Nam đánh giá cao.
Câu hỏi thường gặp
Thuê giúp việc theo giờ có cần hợp đồng không?
Với giúp việc theo giờ qua ứng dụng, điều khoản của ứng dụng là thoả thuận. Với người làm theo giờ thường xuyên, mỗi tuần vài buổi, nên có thoả thuận viết về công việc, giờ, cách trả và báo trước khi nghỉ. Nếu quan hệ đủ tính chất lao động thường xuyên, quy định của Bộ luật Lao động về người giúp việc gia đình có thể áp dụng.
Có được giữ căn cước của người giúp việc để yên tâm không?
Không. Bộ luật Lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân của người lao động, kể cả người giúp việc gia đình. Bạn có thể xem, chụp hoặc giữ bản sao để biết thông tin, và kiểm tra lý lịch qua người giới thiệu.
Người giúp việc ở lại được nghỉ bao nhiêu?
Luật yêu cầu hai bên thoả thuận thời giờ làm việc, nghỉ ngơi trong hợp đồng và bảo đảm nghỉ theo quy định, gồm nghỉ trong ngày, nghỉ hằng tuần, nghỉ lễ, Tết. Con số cụ thể có trong văn bản hướng dẫn hiện hành. Thực tế, người giúp việc ở lại thường được nghỉ ít nhất một ngày mỗi tuần và về quê dịp Tết.
Làm sao biết người giúp việc có đáng tin không?
Hỏi người giới thiệu kỹ về các gia đình họ từng làm, gọi cho một hai gia đình cũ nếu được. Cho thời gian thử việc ngắn, quan sát cách họ làm và cư xử với trẻ, người già. Cất giữ tài sản giá trị ở nơi riêng trong thời gian đầu là cẩn thận bình thường, không phải nghi ngờ.
Có phải trả bảo hiểm cho người giúp việc không?
Theo Bộ luật Lao động năm 2019, người sử dụng lao động trả cho người giúp việc gia đình khoản tiền bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế theo quy định để người giúp việc tự tham gia. Mức cụ thể tính theo quy định hiện hành; nên ghi rõ trong hợp đồng là khoản này đã gồm trong lương hay trả thêm.
Có nên thuê người giúp việc chăm người già có bệnh không?
Người giúp việc có thể đỡ đần sinh hoạt hằng ngày cho người già, nhưng không thay thế được nhân viên y tế khi người bệnh cần theo dõi chuyên môn, dùng thuốc phức tạp hoặc chăm sóc sau phẫu thuật. Trường hợp đó, hỏi bác sĩ điều trị và cân nhắc dịch vụ điều dưỡng tại nhà.