Phần lớn các chiêu lừa trực tiếp ở Việt Nam không phải trộm cướp mà là "làm giá": chở xe không thoả thuận trước rồi đòi tiền cao, thối tiền thiếu hoặc lợi dụng các tờ tiền giống màu, cho thử, đánh giày, chụp ảnh rồi đòi trả tiền, và cò mồi dẫn khách vào nơi có hoa hồng. Cách né hiệu quả nhất gồm bốn thói quen: hỏi và chốt giá trước khi dùng dịch vụ, ưu tiên gọi xe qua ứng dụng hoặc hãng có đồng hồ rõ ràng, đếm tiền chậm và xếp tiền theo mệnh giá trong ví, và từ chối dứt khoát từ đầu thay vì để người ta làm rồi mới cãi.
Người Việt từ quê lên phố, Việt kiều về sau nhiều năm và người nước ngoài đều có thể là mục tiêu, chỉ khác nhau ở mức độ. Đại đa số người bán hàng, tài xế ở Việt Nam làm ăn tử tế; các chiêu dưới đây tập trung ở một số điểm đông khách lạ như bến xe, sân bay, khu phố du lịch, cổng bệnh viện lớn. Bài mô tả kiểu chiêu để bạn nhận ra, không nhắm vào nơi hay người cụ thể nào. Lừa qua điện thoại và mạng là một kiểu khác, được bàn riêng trong chuyên mục này.
Những chiêu hay gặp và cách né từng chiêu
Các chiêu thay đổi theo thời gian nhưng cốt lõi lặp lại: tận dụng việc bạn không biết giá, không rành tiền, ngại từ chối hoặc đang vội. Bảng dưới gom những kiểu phổ biến nhất.
| Chiêu | Diễn ra thế nào | Cách né |
|---|---|---|
| Xe không báo giá | Xe ôm, xe ba gác, taxi không rõ hãng mời khách ở bến, sân bay; đến nơi mới đòi tiền gấp nhiều lần | Gọi xe qua ứng dụng hoặc ra đúng điểm đón chính thức; đi xe ngoài thì chốt giá trước khi lên |
| Đồng hồ nhảy nhanh | Taxi giả hãng lớn, đồng hồ bị chỉnh, chạy vòng | Đi taxi hãng có nhận diện rõ, mở bản đồ trên điện thoại theo dõi đường |
| Thối tiền thiếu, nhầm mệnh giá | Lợi dụng các tờ tiền polymer gần màu, đếm nhanh, đưa nhầm tờ nhỏ thay tờ lớn | Xếp tiền theo mệnh giá, đưa từng tờ và nói rõ số tiền, đếm lại tiền thối trước khi đi |
| Cho thử rồi ép mua | Đưa đồ ăn, khoác quang gánh lên vai để chụp ảnh, đánh giày, buộc vòng tay rồi đòi tiền | Lắc đầu, nói "không, cảm ơn" và bước đi ngay từ đầu; không cầm thứ người lạ dúi vào tay |
| Cò mồi | Người tự nhận giúp mua vé, tìm nhà xe, tìm phòng, xếp số khám bệnh, rồi dẫn vào nơi có hoa hồng | Mua vé ở quầy chính thức hoặc ứng dụng của nhà xe, hãng; đăng ký khám ở quầy của bệnh viện |
| Đổi tiền ngoài | Người đổi tiền dạo mời tỷ giá cao, đếm tráo tờ | Đổi ở ngân hàng hoặc nơi được phép; không đổi tiền với người lạ ngoài đường |
| Hàng giả, hàng "đặc sản" | Đồng hồ, kính, thuốc, đặc sản được giới thiệu là hàng thật giá hời | Mua ở cửa hàng có hoá đơn; nghi ngờ khi giá quá rẻ so với hàng chính hãng |
Chuyện mặc cả ở chợ, cửa hàng nhỏ là văn hoá mua bán bình thường, không phải lừa đảo; chênh lệch giá giữa người quen và người lạ cũng là điều xảy ra ở nhiều nơi. Ranh giới của lừa đảo là khi người ta che giấu giá, đổi giá sau khi đã thoả thuận, hoặc ép bạn trả tiền cho thứ bạn không yêu cầu.
Bến xe, sân bay, nhà ga: nơi người lạ dễ bị nhắm nhất
Bến xe, ga tàu, sân bay có cùng một đặc điểm: nhiều người mới đến, mệt, vội, mang hành lý, chưa có sóng điện thoại hay chưa đổi tiền. Đó là lúc bạn dễ đồng ý với người đầu tiên tỏ ra nhiệt tình. Ở các sân bay lớn, khu đón taxi và xe công nghệ có vị trí quy định; người tiếp cận bạn ngay trong sảnh mời "taxi rẻ" thường không phải kênh chính thức.
Ở bến xe khách, cò mồi có thể giành túi xách của bạn, dẫn lên một xe khác với nhà xe bạn định đi, hoặc bán vé giá cao hơn quầy. Cách đơn giản là biết trước tên nhà xe, đặt vé qua kênh chính thức của nhà xe, đi thẳng tới quầy hoặc khu vực của nhà xe đó và không giao hành lý cho người không mặc đồng phục.
Nếu bạn đến nơi lúc đêm khuya hay chưa có sóng, hãy dùng wifi của sân bay, nhà ga để gọi xe qua ứng dụng, hoặc hỏi quầy thông tin. Việt kiều về nước nên nhờ người nhà đón hoặc đặt xe trước, vì giọng nói và hành lý là dấu hiệu nhận ra ngay người ở xa về.
Tiền mặt: các tờ dễ nhầm và cách giữ tiền khi đi đường
Tiền polymer Việt Nam có nhiều tờ màu gần nhau, và các mệnh giá chỉ khác nhau một số không, như mười nghìn với một trăm nghìn. Người chưa quen, nhất là trong ánh đèn tối ở quán vỉa hè, dễ đưa nhầm tờ lớn thay tờ nhỏ hoặc nhận tiền thối thiếu mà không biết. Chiêu "thối nhanh" dựa đúng vào điều này: đếm thật nhanh, nói số tiền đúng nhưng đưa thiếu một tờ hoặc thay tờ.
Thói quen phòng là xếp tiền trong ví theo thứ tự mệnh giá, tách tiền lớn ở ngăn riêng, chỉ mang ra phần tiền vừa đủ cho mua sắm lặt vặt. Khi trả, đưa từng tờ và nói thành tiếng số tiền, ví dụ "em gửi chị năm mươi nghìn". Khi nhận tiền thối, đếm lại ngay trước mặt người bán; không có gì bất lịch sự trong việc này.
Nhiều nơi đã nhận chuyển khoản qua mã QR, giúp bạn tránh hẳn chuyện thối tiền. Chỉ cần kiểm tra tên người nhận hiện trên ứng dụng ngân hàng trùng với tên cửa hàng hay người bán trước khi xác nhận. Cách nhận biết từng mệnh giá chi tiết đã có trong chuyên mục tiền bạc của trang.
Thuê xe máy, đặt phòng, mua tour: những chỗ hay phát sinh tranh chấp
Không phải tranh chấp nào cũng là lừa đảo, nhưng có vài dịch vụ mà người mới đến hay gặp rắc rối vì không thoả thuận rõ từ đầu. Vài thói quen dưới đây giúp bạn tránh phần lớn chuyện khó chịu.
- Thuê xe máy: chụp ảnh và quay video xe từ mọi phía trước khi nhận, kể cả vết xước cũ, mức xăng, đồng hồ số. Hạn chế để lại hộ chiếu làm tin; nếu chủ xe yêu cầu, đề nghị đặt cọc tiền hay để bản sao, vì hộ chiếu là giấy tờ bạn cần cho mọi thủ tục. Khi trả xe, kiểm tra cùng chủ xe và chụp lại.
- Đặt phòng qua mạng: chỉ đặt qua ứng dụng đặt phòng có thật hoặc kênh chính thức của cơ sở lưu trú. Cẩn thận với trang có giao diện giống hệt nhưng tên miền lạ, hay người nhắn tin riêng mời chuyển khoản trực tiếp để được giảm giá.
- Tour giá rẻ bất thường: giá thấp hơn hẳn mặt bằng thường được bù bằng các điểm dừng mua sắm bắt buộc, phụ phí phát sinh, hay thay đổi lịch trình. Hỏi rõ những gì đã gồm trong giá, có điểm mua sắm không, phụ phí gì, và lấy hợp đồng hoặc xác nhận bằng văn bản.
- Gửi đồ, gửi xe: gửi ở bãi có vé, có giờ mở cửa rõ ràng; giữ vé cẩn thận; hỏi giá gửi trước, nhất là ở khu du lịch, lễ hội, nơi giá có thể khác ngày thường.
- Ăn ở quán không niêm yết giá: hỏi giá món, nhất là hải sản tính theo cân, trước khi gọi; xem cân và xác nhận trọng lượng trước khi chế biến.
Khi đã lỡ vướng vào: xử lý thế nào cho êm
Nếu bạn nhận ra mình đang bị làm giá giữa chừng, mục tiêu là thoát ra an toàn, không phải thắng cuộc cãi. Các bước dưới đây giúp giảm căng thẳng và giữ quyền lợi trong phạm vi hợp lý.
- Giữ bình tĩnh và nói ngắn. Cãi to ở nơi đông người lạ, nhất là bằng tiếng nước ngoài, dễ khiến người xung quanh đứng về phía người địa phương.
- Nhắc lại thoả thuận ban đầu nếu đã có: "lúc nãy anh nói năm chục mà". Nếu chưa có thoả thuận, đưa mức tiền bạn cho là hợp lý theo giá ứng dụng gọi xe hay giá phổ biến.
- Đứng ở nơi đông người, có ánh sáng, gần cửa hàng, khách sạn, bảo vệ toà nhà; tránh theo người lạ vào hẻm vắng để "nói chuyện".
- Nhờ người thứ ba như lễ tân khách sạn, bảo vệ, chủ cửa hàng gần đó; họ thường biết giá và giúp hoà giải nhanh.
- Ghi nhận thông tin như biển số xe, tên hãng, thời gian, địa điểm, chụp ảnh nếu an toàn.
- Báo cho nơi có trách nhiệm: hãng taxi qua tổng đài chăm sóc khách hàng của hãng, ứng dụng gọi xe qua mục báo cáo chuyến đi, công an xã, phường nếu có đe doạ hay chiếm đoạt tài sản. Đang bị đe doạ thì gọi 113.
Với số tiền nhỏ, nhiều người chọn trả cho xong rồi rút kinh nghiệm, vì an toàn và thời gian của bạn đáng hơn vài chục nghìn đồng. Đó là lựa chọn hợp lý, không phải yếu đuối.
Những kiểu lừa ít gặp hơn nhưng thiệt hại lớn
Nhặt được vàng, được ví. Một người giả vờ nhặt được vật quý ngay trước mặt bạn, đề nghị chia đôi nếu bạn đưa trước một khoản tiền hay đồ thế chấp. Vật quý là đồ giả. Không tham gia bất kỳ thoả thuận nào với người lạ quanh chuyện "của rơi".
Thầy lang, thuốc gia truyền chữa bách bệnh. Người bán dạo hoặc nhóm người đóng vai bệnh nhân khỏi bệnh giới thiệu thuốc "gia truyền" chữa được bệnh nặng, nhắm vào người già ở công viên, cổng bệnh viện. Thuốc không rõ nguồn gốc có thể chứa chất nguy hiểm. Mọi thuốc chữa bệnh nên qua bác sĩ và nhà thuốc có giấy phép.
Thợ sửa khoá, điện nước dán số trên cột điện. Một số người gọi theo quảng cáo dán tường để sửa gấp, sau khi làm mới báo giá rất cao và gây áp lực. Hỏi giá trước khi thợ bắt đầu, ưu tiên thợ được ban quản lý toà nhà hay hàng xóm giới thiệu.
Đặt cọc thuê nhà, mua hàng qua người trung gian không rõ. Người đăng tin cho thuê nhà giá tốt, đòi cọc trước khi xem nhà rồi biến mất. Không chuyển cọc khi chưa xem nhà, chưa gặp chủ nhà và chưa có giấy tờ; chuyện cọc thuê nhà an toàn được bàn ở chuyên mục nhà ở.
Quyên góp từ thiện giả. Người cầm giấy tờ, ảnh trẻ em bệnh xin tiền ở quán xá, bến xe. Muốn làm từ thiện, hãy gửi qua tổ chức có tư cách pháp lý hoặc trực tiếp đến cơ sở bạn biết rõ.
Câu hỏi thường gặp
Taxi ở sân bay Việt Nam có an toàn không?
Taxi và xe công nghệ đón ở khu vực quy định của sân bay nhìn chung an toàn. Rủi ro thường đến từ người mời xe trong sảnh hay ngoài khu đón chính thức. Gọi qua ứng dụng hoặc xếp hàng ở quầy taxi của hãng, kiểm tra biển số khớp với ứng dụng trước khi lên xe.
Có nên đưa tiền chẵn để tránh bị thối thiếu không?
Có, mang sẵn tiền lẻ giúp giao dịch nhanh và ít rủi ro hơn khi mua đồ nhỏ, đi xe ôm, gửi xe. Đổi tiền lẻ ở siêu thị, cửa hàng tiện lợi khi mua hàng. Ở nơi nhận chuyển khoản, quét mã QR cũng giúp tránh hoàn toàn chuyện thối tiền.
Người nước ngoài có bị lấy giá cao hơn người Việt không?
Đôi khi có, nhất là ở khu du lịch, chợ, xe ngoài không báo giá. Phần lớn cửa hàng niêm yết giá, siêu thị, ứng dụng gọi xe thì giá như nhau cho mọi người. Học vài câu hỏi giá bằng tiếng Việt và tham khảo giá trên ứng dụng là cách hiệu quả để không bị hớ.
Bị lừa ngoài đường có báo công an được không?
Được. Nếu bị chiếm đoạt tài sản, đe doạ, hãy đến công an xã, phường nơi xảy ra sự việc để trình báo, mang giấy tờ tuỳ thân và thông tin bạn ghi nhận được như biển số xe, thời gian, địa điểm. Đang gặp nguy hiểm thì gọi 113.
Làm sao biết một cò mồi ở bệnh viện?
Người tự tiếp cận bạn ở cổng, ở khu đăng ký, nói có thể giúp khám nhanh, gặp bác sĩ giỏi, mua thuốc rẻ hơn, hay giới thiệu phòng khám tư bên ngoài, thường là cò. Bệnh viện không cử người đi mời khách. Đăng ký ở quầy chính thức và hỏi nhân viên mặc đồng phục khi cần.
Có nên mặc cả với người bán hàng rong không?
Có thể hỏi giá và trả giá nhẹ nhàng với hàng không niêm yết, đó là cách mua bán bình thường. Điều cần tránh là để người bán đưa hàng, chế biến, chụp ảnh trước rồi mới hỏi giá. Hỏi trước, đồng ý rồi mới nhận; không ưng thì cảm ơn và đi.