Việt Nam trải dài khoảng mười lăm vĩ độ nên không có một "mùa đẹp" chung cho cả nước: miền Bắc có bốn mùa với mùa đông lạnh từ khoảng tháng 11 đến tháng 3; dải ven biển miền Trung khô nóng từ khoảng tháng 2 đến tháng 8 rồi mưa lũ dồn vào khoảng tháng 9 đến tháng 12; còn Nam Bộ và Tây Nguyên chỉ có hai mùa, khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 4 và mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11. Nhờ vậy, tháng nào trong năm cũng có một vùng đang vào lúc dễ đi, và cũng có một vùng nên tránh.
Cách dùng bài này rất đơn giản: đã chốt được tháng nghỉ thì tra xem vùng nào hợp, đã chốt được vùng muốn đến thì tra xem tháng nào nên đi. Bảng bên dưới là khung chung theo quy luật khí hậu nhiều năm. Thời tiết thật của từng năm có thể lệch vài tuần, nhất là những năm có hiện tượng El Niño hay La Niña, nên trước chuyến đi một đến hai tuần vẫn phải xem dự báo của cơ quan khí tượng.
Vì sao ba miền lệch mùa nhau
Người mới đến hay ngạc nhiên khi tháng 10 Hà Nội trời hanh, nắng vàng, còn Huế và Đà Nẵng mưa như trút, trong khi TP.HCM vẫn mưa rào buổi chiều. Ba thứ quyết định sự khác biệt ấy là gió mùa, dãy Trường Sơn và vĩ độ. Mùa đông, gió mùa đông bắc thổi từ lục địa phương Bắc xuống, đem không khí lạnh vào miền Bắc. Khi đi qua vịnh Bắc Bộ và biển, khối khí này ngậm thêm hơi nước rồi đập vào sườn đông Trường Sơn, nên dải đất từ Quảng Trị, Huế xuống Quảng Ngãi mưa rất lớn vào cuối năm, đúng lúc miền Bắc khô hanh.
Mùa hè thì ngược lại. Gió tây nam từ vịnh Bengal và gió mùa từ Nam bán cầu mang hơi ẩm vào Nam Bộ và Tây Nguyên, tạo mùa mưa ở đó. Cùng luồng gió ấy khi vượt Trường Sơn sang sườn đông thì đã mất hơi nước, trở thành gió khô nóng mà người miền Trung quen gọi là gió Lào, làm Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị nóng rát vào các tháng giữa năm.
Ranh giới quan trọng thứ ba là dãy Bạch Mã và đèo Hải Vân. Phía bắc dãy núi này còn chịu không khí lạnh, có mùa đông thật sự; phía nam gần như không có mùa đông theo nghĩa lạnh. Vì thế người ta hay nói đùa rằng qua hầm Hải Vân là cởi được áo khoác. Hiểu ba cơ chế này thì không cần thuộc bảng, chỉ cần nhớ: cuối năm mưa dồn về miền Trung, giữa năm mưa thuộc về miền Nam và Tây Nguyên, còn miền Bắc mưa nhiều nhất vào mùa hè và lạnh vào mùa đông.
Bảng thời tiết từng tháng ở ba miền và Tây Nguyên
Bảng dưới mô tả kiểu thời tiết thường gặp, không phải dự báo. "Miền Trung" ở đây chủ yếu là dải Huế – Đà Nẵng – Quảng Ngãi; vùng Nam Trung Bộ như Khánh Hoà, Lâm Đồng phía biển khô hơn và mùa mưa ngắn hơn.
| Tháng | Miền Bắc | Miền Trung | Tây Nguyên | Nam Bộ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Lạnh, có đợt rét đậm, mưa phùn | Cuối mùa mưa, trời mát, còn mưa dầm | Khô, sáng sớm lạnh, trưa nắng | Khô, mát nhất năm |
| 2 | Lạnh dần lui, bắt đầu nồm ẩm | Mưa thưa dần, mát | Khô, hanh | Khô, nắng |
| 3 | Ấm lên, nồm, sương mù | Khô ráo, dễ chịu | Khô, nóng dần | Khô, nóng |
| 4 | Ấm áp, mưa xuân nhẹ | Nắng, biển êm | Cuối mùa khô, có mưa đầu mùa | Nóng nhất năm |
| 5 | Bắt đầu nóng, giông | Nắng nóng, có gió Lào ở phía bắc | Vào mùa mưa | Mưa đầu mùa, oi |
| 6 | Nóng ẩm, mưa rào | Nóng, khô, biển đẹp | Mưa chiều | Mưa rào chiều |
| 7 | Nóng, mưa lớn, bắt đầu mùa bão | Nóng, khô | Mưa nhiều | Mưa rào |
| 8 | Mưa nhiều nhất, có bão | Nóng, cuối mùa khô | Mưa nhiều nhất | Mưa rào, có ngày mưa dầm |
| 9 | Mưa giảm dần, còn bão | Bắt đầu mưa, có bão | Mưa | Mưa nhiều, triều cường bắt đầu |
| 10 | Khô hanh, mát, trời trong | Mưa lũ cao điểm | Mưa thưa dần | Cuối mùa mưa, triều cường |
| 11 | Se lạnh, khô | Mưa lũ cao điểm | Vào mùa khô | Mưa thưa, chuyển mùa khô |
| 12 | Lạnh, khô, có đợt rét | Mưa dầm, lạnh hơn ở Huế | Khô, sáng sớm lạnh | Khô, mát |
Đọc bảng theo hàng ngang sẽ thấy ngay những tháng "ba miền cùng ổn" hiếm như thế nào. Tháng 3 và tháng 4 là khoảng gần nhất với điều đó: miền Bắc hết rét nhưng còn nồm, miền Trung khô ráo, miền Nam nóng nhưng chưa mưa. Ngược lại, khoảng tháng 9 đến tháng 11 là lúc chênh lệch lớn nhất: miền Bắc đẹp nhất năm còn miền Trung vào mùa lũ.
Tháng dễ đi nhất cho từng kiểu chuyến
Đi biển miền Trung và Nam Trung Bộ: khoảng tháng 4 đến tháng 8, khi biển êm, trời nắng, nước trong. Từ tháng 9 trở đi sóng lớn dần và có bão, các bãi tắm ở Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai phía biển có nhiều ngày treo biển cấm tắm.
Đi biển đảo phía nam như Phú Quốc, Côn Đảo: mùa khô của Nam Bộ, khoảng tháng 11 đến tháng 4. Mùa mưa vẫn đi được, nhưng có những đợt gió tây nam mạnh làm biển động, tàu cao tốc có thể tạm ngưng.
Lên vùng núi phía Bắc: khoảng tháng 9 đến tháng 11 là lúc trời khô, ít sạt lở, mùa lúa chín và hoa dại; tháng 3, tháng 4 cũng dễ chịu. Mùa hè mưa lớn, đường đèo dễ sạt; giữa mùa đông có đợt rét sâu, sương mù dày.
Ở lại Hà Nội và các thành phố miền Bắc: tháng 10, tháng 11 được người Hà Nội coi là đẹp nhất: nắng hanh, không khí khô, chiều mát. Tháng 3 và tháng 4 ấm nhưng ẩm.
Đà Lạt và Tây Nguyên: khoảng tháng 12 đến tháng 3, trời khô, sáng sớm se lạnh, ít mưa. Mùa mưa vẫn mát, nhưng mưa chiều kéo dài và đường đèo trơn.
Về miền Tây Nam Bộ: tuỳ mục đích. Muốn đi lại thoải mái thì mùa khô; muốn thấy mùa nước nổi thì khoảng tháng 8 đến tháng 11 ở vùng đầu nguồn; muốn ăn trái cây đúng mùa thì khoảng tháng 5 đến tháng 8.
Những tháng khó đi và lý do cụ thể
Quanh Tết Nguyên đán: thời tiết không xấu, cái khó là người. Vé xe, vé tàu, vé máy bay về quê kín từ sớm, nhiều hàng quán đóng cửa nhiều ngày, giá dịch vụ tăng. Người nước ngoài lần đầu ở Việt Nam dịp Tết dễ bất ngờ khi thành phố bỗng vắng, chợ nghỉ.
Tháng 7 đến tháng 9 ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ: mùa bão và mưa lớn. Một cơn bão có thể làm hỏng cả chuyến đi Hạ Long hay đi núi, tàu du lịch ngừng chạy, đường đèo sạt lở.
Tháng 10 và tháng 11 ở miền Trung: cao điểm mưa lũ, nhiều năm có những đợt lũ lớn ở Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi. Phố cổ Hội An có thể ngập; đường ven núi có nguy cơ sạt lở.
Tháng 4 ở Nam Bộ: nóng nhất năm, trưa nắng gay gắt, ra đường giữa trưa rất mệt. Đi được, nhưng nên sắp lịch tham quan vào sáng sớm và chiều muộn.
Khoảng tháng 2 đến tháng 4 ở miền Bắc: những đợt nồm làm tường, sàn đổ mồ hôi, quần áo không khô, sương mù che núi. Không nguy hiểm, nhưng nếu đi để ngắm cảnh và chụp ảnh thì dễ thất vọng.
Giữa mùa đông ở vùng núi cao phía Bắc: những đợt rét đậm, rét hại có thể làm nhiệt độ ban đêm xuống rất thấp, thỉnh thoảng có băng giá. Đi được nếu chuẩn bị kỹ, nhưng không hợp với trẻ nhỏ, người lớn tuổi.
Một chuyến dài qua cả nước: đi chiều nào, tháng nào
Nhiều Việt kiều về thăm nhà và người nước ngoài có kỳ nghỉ dài muốn đi một lượt từ Bắc vào Nam hoặc ngược lại trong hai đến bốn tuần. Vì ba miền lệch mùa, chiều đi quan trọng không kém tháng đi. Nếu có kỳ nghỉ vào khoảng tháng 3 đến tháng 5, cách ít rủi ro là bắt đầu từ Nam Bộ khi còn khô, đi dần ra miền Trung lúc biển đẹp, rồi kết thúc ở miền Bắc khi nồm đã bớt và trời ấm lên. Đi ngược lại, tức là Bắc vào Nam, thì dễ gặp nồm ở đầu chuyến và cái nóng tháng 4, tháng 5 ở Nam Bộ cuối chuyến.
Nếu chỉ nghỉ được vào cuối năm, khoảng tháng 10, tháng 11, thì cách hợp lý là dành nhiều ngày cho miền Bắc khi trời đẹp nhất, rồi bay thẳng vào Nam Bộ hay Đà Lạt, bỏ qua dải ven biển miền Trung đang mùa lũ. Đi tàu hoả Bắc – Nam qua miền Trung vào thời gian này vẫn được, nhưng nên giữ lịch linh hoạt vì có năm đường sắt phải tạm dừng khi lũ ngập.
Với kỳ nghỉ vào tháng 6 đến tháng 8, miền Trung là điểm sáng: biển đẹp, nắng nhiều. Miền Bắc nóng và mưa, có rủi ro bão; Nam Bộ mưa rào chiều nhưng thường tạnh nhanh. Lúc này lại trùng kỳ nghỉ hè của học sinh nên các thành phố biển miền Trung rất đông gia đình, cần đặt chỗ ở sớm.
Một mẹo của người hay đi: thay vì chọn tháng đẹp cho mọi nơi, hãy chọn một vùng làm trọng tâm và chấp nhận vùng còn lại ở mức "đi được". Lịch quá dày, nhảy cả ba miền trong mười ngày, thì chỉ cần một đợt mưa hay một chuyến bay chậm là cả kế hoạch đổ theo.
Thời tiết thật lệch khỏi lịch: kiểm thế nào trước chuyến đi
Khung theo tháng chỉ cho biết khả năng. Có năm mùa mưa Nam Bộ đến sớm từ giữa tháng 4, có năm miền Trung vào tháng 12 vẫn lũ, có năm miền Bắc gần như không có đợt rét đậm nào. Vì vậy, khoảng hai tuần trước khi đi nên xem dự báo hạn dài, và vài ngày trước khi đi xem dự báo chi tiết.
Nguồn đáng tin nhất là bản tin của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia và các đài khí tượng khu vực, được truyền hình, báo chí đưa lại hằng ngày. Bản tin này nêu rõ những thứ ứng dụng thời tiết quốc tế hay bỏ qua: không khí lạnh sắp tràn về, áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cảnh báo lũ quét, sạt lở ở vùng núi. Ứng dụng thời tiết trên điện thoại tiện để xem nhiệt độ và khả năng mưa từng giờ, nhưng ở vùng núi và vùng ven biển hẹp thì sai số khá lớn.
Cách kiểm thực tế nhất là hỏi người tại chỗ: chủ nhà nghỉ, chủ homestay, người quen sống ở đó. Một câu hỏi cụ thể như "mấy hôm nay bên đó còn mưa không, đường lên bản có sạt không" thường cho câu trả lời chính xác hơn mọi ứng dụng. Người làm du lịch ở địa phương biết rõ mùa của nơi mình, và phần lớn sẵn lòng nói thật để khách không đến vào lúc dở.
Khi đặt chỗ ở, vé tàu xe vào mùa có rủi ro thời tiết, hãy ưu tiên loại vé, loại phòng cho đổi hoặc huỷ, và đọc kỹ điều kiện hoàn tiền khi có thiên tai. Nhiều nơi chỉ hoàn tiền khi có lệnh cấm đi lại của chính quyền, chứ không hoàn chỉ vì trời mưa.
Câu hỏi thường gặp
Nếu chỉ được chọn một tháng để đi Việt Nam lần đầu thì nên chọn tháng nào?
Tháng 3 hoặc tháng 4 là lựa chọn cân bằng nhất cho người muốn đi nhiều vùng: miền Bắc hết rét, miền Trung khô ráo và biển bắt đầu đẹp, Nam Bộ còn trong mùa khô. Nếu chỉ đi miền Bắc thì tháng 10, tháng 11 đẹp hơn; chỉ đi miền Trung thì tháng 5 đến tháng 7.
Mùa mưa ở Việt Nam có phải mưa cả ngày không?
Phần lớn không. Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, mưa mùa hè thường là mưa rào, giông vào buổi chiều hoặc tối, kéo dài một đến hai tiếng rồi tạnh. Mưa dầm cả ngày hay gặp hơn ở miền Trung vào cuối năm và ở miền Bắc khi có áp thấp hoặc bão. Vì thế đi Nam Bộ mùa mưa vẫn khá ổn nếu sắp lịch ngoài trời vào buổi sáng.
Tết Nguyên đán rơi vào tháng mấy dương lịch?
Tết tính theo âm lịch nên mỗi năm một khác, thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2 dương lịch. Muốn biết chính xác, hãy tra lịch âm dương của năm đó và theo dõi thông báo lịch nghỉ Tết chính thức, thường được công bố từ vài tháng trước.
Miền Bắc có tuyết không?
Có, nhưng hiếm và chỉ ở vài đỉnh núi cao gần biên giới phía Bắc khi có đợt không khí lạnh rất mạnh. Thường gặp hơn là băng giá, sương muối trên các đỉnh núi vào những đêm rét hại. Không nên lên kế hoạch đi chỉ để xem tuyết, vì có năm hoàn toàn không có.
Đi Việt Nam vào mùa hè có quá nóng không?
Mùa hè miền Bắc và miền Trung khá nóng, có những đợt nắng nóng gay gắt, buổi trưa ra đường rất mệt. Nam Bộ thì nóng nhất vào tháng 4, sang mùa mưa lại dịu hơn. Người không quen nóng nên chọn chỗ ở có điều hoà, dời việc ngoài trời sang sáng sớm, chiều muộn, uống đủ nước và che nắng kỹ.
Có nên tin hoàn toàn vào ứng dụng thời tiết trên điện thoại không?
Không nên tin hoàn toàn, nhất là ở vùng núi và ven biển. Hãy dùng ứng dụng để xem nhiệt độ, khả năng mưa theo giờ, còn những cảnh báo quan trọng như bão, áp thấp, không khí lạnh, lũ quét thì xem bản tin của cơ quan khí tượng trong nước và hỏi người tại chỗ trước khi lên đường.