Mùa bão trên Biển Đông ảnh hưởng tới Việt Nam thường kéo dài từ khoảng tháng 6 đến tháng 11, và vùng hứng bão dịch dần từ Bắc vào Nam: đầu mùa, khoảng tháng 7 đến tháng 8, bão hay đổ bộ vào Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ; giữa mùa, khoảng tháng 9, dồn vào Bắc và Trung Trung Bộ; cuối mùa, khoảng tháng 10 đến tháng 11, chuyển xuống Trung và Nam Trung Bộ. Nam Bộ ít bão đổ bộ trực tiếp nhưng vẫn chịu mưa lớn, gió mạnh khi bão đi qua phía bắc.
Với người đi lại, điều đáng lo nhất thường không phải gió mà là những gì đi sau cơn bão: mưa lớn nhiều ngày, lũ ở miền Trung, lũ quét và sạt lở ở vùng núi phía Bắc, tàu thuyền ngừng chạy, chuyến bay bị huỷ. Bài này giúp bạn đọc được bản tin bão của Việt Nam, ước lượng rủi ro theo tháng và quyết định nên đi, nên hoãn hay nên đổi hướng.
Vì sao bão "đi" từ Bắc vào Nam theo mùa
Bão hình thành trên vùng biển ấm ở Tây Thái Bình Dương và Biển Đông, rồi di chuyển theo dòng khí quyển bao quanh. Đầu mùa hè, áp cao cận nhiệt đới nằm lệch lên phía bắc nên đường đi của bão cũng ở vĩ độ cao, hướng về Trung Quốc và Bắc Bộ Việt Nam. Càng về cuối năm, áp cao lùi dần xuống phía nam, không khí lạnh từ phương Bắc bắt đầu tràn về, đẩy đường đi của bão xuống thấp hơn, vào miền Trung và Nam Trung Bộ.
Quy luật này giải thích vì sao người Hải Phòng, Quảng Ninh, Thái Bình cũ lo bão nhiều nhất vào tháng 7, tháng 8, còn người Quảng Ngãi, Gia Lai phía biển, Khánh Hoà lại lo vào tháng 10, tháng 11. Cuối năm còn có hiện tượng bão kết hợp với không khí lạnh, gây mưa rất lớn nhiều ngày ở miền Trung, là nguyên nhân của nhiều trận lũ lịch sử.
Đó là quy luật trung bình. Từng năm có thể khác: có năm bão đến sớm từ tháng 5, có năm cuối tháng 12 vẫn còn bão gần Nam Trung Bộ. Số cơn bão mỗi năm cũng dao động, có năm ít, có năm dồn dập nhiều cơn liên tiếp. Không nên coi một tháng là chắc chắn an toàn chỉ vì "thường thì không có bão".
Rủi ro bão theo tháng ở từng vùng
Bảng dưới là mức rủi ro tương đối theo quy luật nhiều năm, dùng để cân nhắc khi chọn thời điểm, không thay cho dự báo.
| Khoảng thời gian | Vùng hay chịu ảnh hưởng | Hệ quả thường gặp với người đi lại |
|---|---|---|
| Tháng 6 – 7 | Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ (Thanh Hoá, Nghệ An) | Mưa lớn, tàu du lịch vịnh Hạ Long ngừng chạy, sạt lở vùng núi phía Bắc |
| Tháng 8 | Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ | Mưa lớn diện rộng, ngập úng đô thị, lũ quét vùng núi |
| Tháng 9 | Bắc Trung Bộ đến Trung Trung Bộ | Bão kèm mưa lớn, gián đoạn đường sắt, đường bộ ven biển |
| Tháng 10 | Trung Trung Bộ (Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi) | Mưa lũ kéo dài, ngập phố cổ, sạt lở đường đèo |
| Tháng 11 | Trung và Nam Trung Bộ (Gia Lai phía biển, Đắk Lắk phía biển, Khánh Hoà) | Bão cuối mùa, mưa lớn, biển động, tàu ra đảo ngừng |
| Tháng 12 | Nam Trung Bộ, đôi khi Nam Bộ | Ít bão hơn nhưng vẫn có, mưa trái mùa ở Nam Bộ |
Điều dễ bị quên là Tây Nguyên và Nam Bộ tuy ít bão đổ bộ nhưng vẫn mưa rất lớn khi bão vào miền Trung. Đường đèo nối Tây Nguyên với duyên hải có thể sạt lở đúng lúc bạn định đi qua.
Đọc bản tin bão của Việt Nam: những chữ cần hiểu
Áp thấp nhiệt đới. Là xoáy thuận có sức gió mạnh nhất ở cấp 6 đến cấp 7 theo thang Beaufort. Chưa phải bão, nhưng đã đủ gây mưa lớn và biển động. Nhiều đợt lũ nặng ở miền Trung chỉ do áp thấp nhiệt đới kết hợp không khí lạnh.
Bão. Khi sức gió mạnh nhất từ cấp 8 trở lên. Bản tin thường gọi bão mạnh (cấp 10 – 11), bão rất mạnh (cấp 12 – 15) và siêu bão (từ cấp 16). Bão trên Biển Đông được đặt số thứ tự trong năm, như "bão số 3", bên cạnh tên quốc tế.
Giật cấp. Gió giật là những cơn gió mạnh tức thời, thường cao hơn sức gió trung bình vài cấp. Một cơn bão cấp 9 "giật cấp 11" nghĩa là có những cơn gió đủ sức quật đổ cây lớn, tốc mái tôn.
Vùng nguy hiểm và hướng di chuyển. Bản tin có hình vẽ vùng gió mạnh và vùng có khả năng bão đi qua trong 24, 48, 72 giờ tới. Vùng ảnh hưởng thường rộng hơn nhiều so với điểm mà tâm bão đi qua, nên đừng chỉ nhìn đường đi của tâm.
Cấp độ rủi ro thiên tai. Bản tin còn nêu cấp độ rủi ro thiên tai, từ cấp 1 đến cấp 5, cho từng khu vực. Cấp càng cao thì chính quyền càng có khả năng cấm biển, sơ tán dân, đóng cửa điểm tham quan.
Mưa lớn, lũ quét, sạt lở. Đi kèm bản tin bão là cảnh báo mưa và lũ, nêu rõ những tỉnh có nguy cơ lũ quét, sạt lở đất. Với người định đi vùng núi, đây là phần quan trọng hơn cả tốc độ gió.
Nên đi, nên hoãn hay nên đổi hướng
Quy tắc đơn giản mà người làm du lịch hay áp dụng là ba ngày. Nếu bản tin cho thấy một áp thấp hay bão đang hình thành trên Biển Đông và có khả năng ảnh hưởng tới nơi bạn định đến trong vòng ba ngày tới, nên cân nhắc hoãn hoặc đổi hướng ngay từ lúc đó, khi còn đổi vé được dễ. Chờ tới sát ngày mới quyết thì vé đi chỗ khác đã kín, còn chỗ ở thì không chịu hoàn tiền.
Đổi hướng thường dễ hơn hoãn. Bão vào Bắc Bộ tháng 8 thì Nam Bộ và Tây Nguyên vẫn đi được; bão vào miền Trung tháng 10 thì miền Bắc lại đang đẹp. Vì vậy, khi đi vào mùa bão, nên đặt vé máy bay loại đổi được và giữ một phương án dự phòng ở vùng khác.
Những chuyến cần đặc biệt thận trọng là chuyến ra đảo bằng tàu, chuyến ngủ đêm trên tàu ở vịnh, chuyến đi xe máy đường đèo vùng núi và các tour leo núi, thác, suối. Đó là những hoạt động bị ảnh hưởng sớm nhất và nguy hiểm nhất khi thời tiết xấu. Khi chính quyền ra lệnh cấm biển, tàu sẽ không chạy, và bạn có thể bị kẹt trên đảo thêm vài ngày.
Ngược lại, các chuyến đi thành phố như Hà Nội, TP.HCM vào mùa bão thường chỉ bị ảnh hưởng một đến hai ngày mưa lớn, ngập vài tuyến phố. Không cần huỷ chuyến, chỉ cần sắp lịch trong nhà vào những ngày bão gần nhất.
Chọn chỗ ở, vé và lịch trình khi buộc phải đi vào mùa bão
Chọn chỗ ở kiên cố, không sát mép nước. Khách sạn, căn hộ xây kiên cố trong thành phố an toàn hơn nhiều so với nhà gỗ, bungalow mái lá sát bờ biển hay homestay ven suối. Vào mùa bão, nên hỏi thẳng chủ nhà khu đó có hay ngập không, mất điện có máy phát không.
Ưu tiên vé đổi được hơn vé rẻ nhất. Khoản chênh giữa vé không hoàn và vé cho đổi thường nhỏ hơn nhiều so với tiền mất khi phải mua vé mới vì bão. Với tàu hoả, xe khách, hỏi trước cách đổi ngày nếu tuyến bị tạm dừng.
Đặt những hoạt động phụ thuộc thời tiết ở đầu chuyến. Chuyến ra đảo, tour thuyền, cung đường đèo nên xếp vào mấy ngày đầu, để nếu bị hoãn còn ngày dời lại. Cuối chuyến nên là những việc trong thành phố, gần sân bay.
Chừa một ngày trống trước chuyến bay về nước. Người bay quốc tế nên có mặt ở thành phố có sân bay lớn ít nhất một ngày trước giờ bay, thay vì bay nối từ một sân bay nhỏ đúng ngày về. Một chuyến nội địa bị huỷ vì bão có thể làm lỡ cả chuyến quốc tế.
Nếu đang ở vùng bão sắp đổ bộ
Người nước ngoài và người từ vùng khác đến thường bị động nhất vì không quen. Những việc nên làm, theo thứ tự:
- Theo dõi bản tin trên truyền hình, đài phát thanh, báo điện tử và nghe loa phát thanh của phường xã; hỏi lễ tân hoặc chủ nhà về kế hoạch của họ.
- Không ra biển, không tắm biển, không lên tàu từ khi có cảnh báo, kể cả khi trời còn nắng. Sóng lớn và dòng chảy mạnh có thể đến trước gió.
- Sạc đầy điện thoại, sạc dự phòng; chuẩn bị đèn pin, nước uống, đồ ăn khô cho hai đến ba ngày vì có thể mất điện, cửa hàng đóng cửa.
- Nếu ở nhà có mái tôn, gần cây lớn hay ven sông, hỏi chính quyền địa phương hoặc chủ nhà về điểm trú an toàn; làm theo yêu cầu sơ tán nếu có.
- Trong lúc bão đi qua, ở yên trong nhà kiên cố, tránh xa cửa kính; không ra ngoài khi gió tạm lặng vì có thể đó là lúc mắt bão đi qua, gió sẽ quay lại.
- Sau bão, tránh dây điện đứt, cây đổ, vùng nước ngập; không đi qua ngầm, tràn, suối đang lũ dù thấy người khác đi.
- Khi cần cứu nạn, gọi 112 là số tìm kiếm cứu nạn; cháy nổ gọi 114, cấp cứu gọi 115; báo cho đại sứ quán hoặc người thân biết bạn đang ở đâu.
Phần lớn người đi lại gặp bão chỉ mất vài ngày lịch trình. Rủi ro thật sự đến từ những quyết định liều lĩnh: cố ra biển chụp sóng, cố chạy xe qua đèo trong mưa lớn, cố lội qua dòng nước chảy xiết.
Sau bão: những ảnh hưởng kéo dài mà người đi lại hay quên
Bão tan không có nghĩa là đường đã thông. Ở miền Trung, mưa sau bão làm nước sông lên chậm, lũ có thể đạt đỉnh một đến hai ngày sau khi bão đã qua. Ở vùng núi phía Bắc, đất ngấm nước nhiều ngày rồi mới sạt, nên những vụ sạt lở lớn đôi khi xảy ra khi trời đã tạnh. Vì vậy, sau một cơn bão lớn, nên chờ thêm vài ngày trước khi đi đường đèo.
Biển cũng cần thời gian để lắng. Sau bão, nước đục, nhiều rác trôi, sóng còn cao; lệnh cấm biển có thể kéo dài. Các tour lặn biển, câu cá, ngắm san hô thường nghỉ cho tới khi nước trong trở lại.
Hạ tầng du lịch ở nơi vừa chịu bão có thể chưa phục hồi: mất điện, mất nước, đường vào khu nghỉ còn ngổn ngang cây đổ. Nếu nơi bạn định đến vừa bị bão nặng, hãy gọi hỏi chỗ ở trước. Đến sớm khi người dân đang dọn dẹp vừa khó cho bạn vừa thêm việc cho họ.
Ngược lại, những tuần sau mùa bão, khi trời đã ổn định, là lúc đi rất đáng: ít khách, cảnh vật xanh lại, giá phòng mềm hơn mùa cao điểm. Miền Trung vào khoảng tháng 2, tháng 3 là ví dụ điển hình.
Câu hỏi thường gặp
Năm nào bão cũng đổ bộ vào Việt Nam phải không?
Gần như năm nào Việt Nam cũng chịu ảnh hưởng của một số cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới, nhưng số lượng và vùng chịu ảnh hưởng thay đổi theo năm. Có năm miền Bắc chịu nhiều, có năm miền Trung chịu dồn dập. Vì thế không nên dựa vào kinh nghiệm của một năm để đoán năm sau.
Đi Phú Quốc, Côn Đảo vào mùa bão có sao không?
Hai đảo này ở phía nam nên ít khi có bão đổ bộ trực tiếp, nhưng mùa gió tây nam từ khoảng tháng 5 đến tháng 10 làm biển động, có những đợt tàu cao tốc tạm ngưng. Nếu đi trong mùa này, nên ưu tiên máy bay, đặt phòng loại đổi được và giữ một hai ngày trống cuối chuyến.
Khi có bão, chuyến bay có bị huỷ không?
Các hãng hàng không và cảng hàng không sẽ điều chỉnh, tạm dừng khai thác ở những sân bay nằm trong vùng ảnh hưởng của bão, thường thông báo trước một đến hai ngày. Hãy theo dõi tin nhắn, thư điện tử của hãng, kiểm tra trạng thái chuyến bay trước khi ra sân bay và hỏi rõ quyền đổi vé miễn phí trong trường hợp thiên tai.
Mùa bão có nên đi tour vịnh Hạ Long không?
Vẫn đi được vào những ngày thời tiết ổn, nhưng nên đặt tour có chính sách hoàn hoặc đổi ngày khi cảng cấm tàu ra khơi. Từ khoảng tháng 6 đến tháng 9, tàu ngủ đêm trên vịnh có thể bị huỷ đột ngột khi có áp thấp hoặc bão. Cẩn thận hơn thì chọn chuyến đi trong ngày và theo dõi bản tin trước đó.
Làm sao biết một khu vực đang có lệnh cấm biển hay cấm đường?
Lệnh cấm biển, cấm đường được chính quyền địa phương và ban chỉ huy phòng chống thiên tai thông báo qua báo chí, đài phát thanh, truyền hình địa phương, loa phường xã và trang thông tin chính thức của tỉnh. Cách nhanh nhất cho khách là hỏi chỗ ở, nhà xe hoặc hãng tàu, vì họ phải nắm lệnh để quyết định có chạy hay không.
Bảo hiểm du lịch có chi trả khi chuyến đi bị huỷ vì bão không?
Tuỳ hợp đồng. Một số gói bảo hiểm du lịch có điều khoản về huỷ, hoãn chuyến do thiên tai, nhưng thường loại trừ trường hợp bão đã được dự báo trước khi mua bảo hiểm. Nên đọc kỹ phần định nghĩa và loại trừ, và mua bảo hiểm sớm, trước khi có tin bão.