Thời tiết miền Bắc bốn mùa: rét ẩm, nồm, nắng nóng, thu hanh và nên đi lúc nào

Miền Bắc Việt Nam có bốn mùa, nhưng không rạch ròi như vùng ôn đới: xuân từ khoảng tháng 2 đến tháng 4 ấm và ẩm, hay có nồm; hè từ khoảng tháng 5 đến tháng 8 nóng, mưa nhiều và có bão; thu từ khoảng tháng 9 đến tháng 11 khô, mát, trời trong; đông từ khoảng tháng 12 đến tháng 2 lạnh và ẩm, có những đợt rét đậm. Nếu chỉ chọn một mùa để đến Hà Nội và vùng đồng bằng Bắc Bộ, phần đông người Hà Nội sẽ khuyên mùa thu, khoảng tháng 10 và tháng 11.

Điều người từ miền Nam hay từ nước ngoài thường không lường trước là cái lạnh và cái ẩm. Mười hai, mười ba độ ở Hà Nội cảm thấy lạnh hơn nhiều so với cùng nhiệt độ ở châu Âu, vì không khí ẩm và nhà ở không có sưởi trung tâm. Còn nồm thì là trải nghiệm gần như không nơi nào có: tường, sàn nhà ướt đẫm mà trời không mưa. Bài này đi qua từng mùa, giải thích vì sao và nên làm gì.

Mùa đông: lạnh ẩm, rét đậm và vì sao thấy lạnh hơn con số

Mùa đông miền Bắc đến cùng những đợt gió mùa đông bắc, mỗi đợt kéo dài vài ngày tới hơn một tuần. Bản tin thời tiết gọi là "không khí lạnh" hoặc "không khí lạnh tăng cường". Khi có đợt mạnh, nhiệt độ có thể giảm hơn mười độ chỉ trong một ngày. Ngành khí tượng gọi là rét đậm khi nhiệt độ trung bình ngày xuống khoảng 15 độ C trở xuống, rét hại khi xuống khoảng 13 độ C trở xuống. Những đợt như vậy hay rơi vào khoảng tháng 12 đến tháng 2.

Có hai kiểu lạnh. Đầu mùa và giữa mùa thường là lạnh khô, trời hanh, nắng nhẹ, da nẻ môi khô. Cuối mùa, khoảng tháng 1 sang tháng 2, hay là lạnh ẩm: trời âm u, mưa phùn lất phất, cái lạnh thấm vào người. Người miền Bắc gọi đó là "rét nàng Bân" khi đợt rét đến muộn vào khoảng tháng 3 âm lịch.

Nhà ở miền Bắc phần lớn không có sưởi trung tâm, tường gạch mỏng, cửa sổ không kín, sàn lát gạch men lạnh. Người dân sống qua mùa đông bằng điều hoà hai chiều, máy sưởi dầu hoặc quạt sưởi, chăn bông dày và rất nhiều lớp áo. Khách thuê nhà nên hỏi trước phòng có điều hoà hai chiều không, có bình nóng lạnh đủ dùng không. Đi ra ngoài thì mặc nhiều lớp mỏng, áo giữ nhiệt bên trong, áo khoác chắn gió bên ngoài, khăn quàng cổ, tất dày. Đi xe máy buổi sáng sớm cần cả găng tay và khẩu trang vải.

Mùa đông cũng là lúc chất lượng không khí ở Hà Nội và các đô thị đồng bằng hay kém hơn, vì hiện tượng nghịch nhiệt giữ bụi mịn sát mặt đất. Người nhạy cảm nên theo dõi chỉ số không khí và tránh vận động mạnh ngoài trời vào những ngày chỉ số cao.

Nồm: khi nhà cửa "đổ mồ hôi" mà trời không mưa

Nồm thường xuất hiện vào khoảng cuối tháng 1 đến tháng 4, đôi khi cả tháng 12. Cơ chế khá đơn giản: sau một đợt lạnh, tường, sàn, đồ đạc trong nhà còn lạnh; khi gió chuyển hướng đông nam mang không khí ấm và rất ẩm từ biển vào, hơi nước gặp bề mặt lạnh thì đọng lại thành giọt, giống như hơi nước đọng ngoài cốc nước đá. Sàn gạch men trơn như vừa lau, tường chảy nước, gương mờ, quần áo phơi ba ngày không khô.

Với người đi chơi, nồm không nguy hiểm nhưng làm trời mù, sương mù dày buổi sáng, ảnh chụp mờ đục, cảnh núi non ở Ninh Bình hay Hạ Long không rõ. Với người sống lâu ở miền Bắc, nồm là chuyện của nhà cửa: giày dép, quần áo, sách vở dễ mốc; đồ điện tử dễ hỏng.

Cách người miền Bắc chống nồm: đóng kín cửa khi trời nồm thay vì mở cửa cho "thoáng", vì mở cửa chỉ đưa thêm hơi ẩm vào; bật điều hoà chế độ làm khô hoặc dùng máy hút ẩm; lau sàn bằng khăn khô thay vì khăn ướt; phơi quần áo trong nhà có quạt hoặc dùng máy sấy; để gói hút ẩm trong tủ quần áo, tủ giày. Khi gió đổi hướng bắc, trời hanh trở lại, nồm sẽ hết trong một hai ngày, lúc đó mới mở cửa cho nhà khô.

Đi lại trong mấy ngày nồm cần cẩn thận với sàn trơn ở nhà, cầu thang, hành lang chung cư, và mặt đường ẩm. Người lớn tuổi trượt ngã trong mùa nồm là chuyện bệnh viện miền Bắc gặp mỗi năm.

Mùa hè: nắng nóng, giông chiều và những trận mưa ngập phố

Mùa hè miền Bắc nóng và ẩm, những đợt nắng nóng gay gắt có thể kéo dài nhiều ngày, buổi trưa ra đường như vào lò. Khác với Nam Bộ nóng đều quanh năm, cái nóng ở miền Bắc đến dồn vào vài tháng nên người mới đến dễ mệt. Trưa hè nhiều người dân nghỉ ngơi, buổi chiều tối mới ra đường, các công viên và bờ hồ đông người tập thể dục sau sáu giờ chiều.

Mưa mùa hè thường là mưa giông: trời đang nắng bỗng tối sầm, gió mạnh, mưa rất to trong khoảng một tiếng. Hà Nội có nhiều tuyến phố ngập sau những trận mưa lớn, giao thông ùn tắc. Nếu đang ở ngoài khi trời chuyển giông, nên tìm chỗ trú trong nhà, tránh trú dưới cây to hay biển quảng cáo, và không cố chạy xe máy qua đoạn đường ngập sâu.

Khoảng tháng 7 đến tháng 9 là mùa bão của Bắc Bộ. Vùng ven biển như Quảng Ninh, Hải Phòng chịu tác động trực tiếp, các tỉnh trung du, miền núi chịu mưa lớn và lũ quét. Đi miền Bắc vào thời gian này cần theo dõi dự báo sát hơn những tháng khác.

Mùa hè miền Bắc vẫn có cái đáng đi: ngày dài, cây cối xanh, các vùng biển phía Bắc như Quảng Ninh, Thanh Hoá vào mùa tắm biển, và đây là mùa sen ở hồ Tây, đầm sen ở nhiều nơi. Chỉ cần chọn ngày thời tiết ổn và tránh ra ngoài giữa trưa.

Mùa thu: lý do người Hà Nội coi đây là mùa đẹp nhất

Khoảng giữa tháng 9, những đợt gió mùa đông bắc đầu tiên yếu và khô tràn về, đẩy lùi cái oi của mùa hè. Trời trong, nắng vàng nhạt, buổi sáng và tối se lạnh, độ ẩm giảm. Đó là thứ thời tiết người Hà Nội gọi là "heo may" và hay nhắc tới trong thơ, nhạc.

Mùa thu cũng là mùa của những thứ chỉ có trong vài tuần: cốm làng Vòng vào khoảng tháng 9, tháng 10; hoa sữa nở khoảng tháng 10, tháng 11, mùi rất nồng mà có người thích, có người thấy khó chịu; quả hồng, quả na, bưởi vào mùa. Người bán hoa đạp xe chở cúc hoạ mi đi khắp phố vào khoảng cuối tháng 10, đầu tháng 11.

Với người đi chơi, đây là lúc đi bộ quanh phố cổ, các hồ, đi xe đạp ra ngoại thành dễ chịu nhất trong năm. Từ Hà Nội đi các vùng lân cận như Ninh Bình, Hạ Long, Mộc Châu hay các tỉnh vùng núi cũng thuận, vì mưa đã giảm, đường khô. Đổi lại, mùa thu là mùa đông khách, khách sạn phố cổ vào cuối tuần dễ kín phòng.

Chỉ cần lưu ý không khí hanh khô làm da và môi nứt nẻ, nên mang kem dưỡng ẩm, son dưỡng và uống nhiều nước. Cuối thu, sáng sớm và đêm đã khá lạnh, nên có áo khoác mỏng. Đầu thu, khoảng giữa tháng 9, đôi khi vẫn còn một cơn bão muộn hay vài ngày oi nồng quay lại, nên đừng xếp hết đồ mùa hè vào vali.

Rời Hà Nội đi núi hay đi biển: thời tiết quanh đồng bằng khác thế nào

Người ở Hà Nội hay quên rằng chỉ cách vài giờ xe, thời tiết đã khác hẳn. Vùng núi phía Bắc lạnh hơn đồng bằng rõ rệt vì độ cao: cùng một ngày tháng 12, Hà Nội mười lăm độ thì các thị trấn trên cao như Sa Pa, Mộc Châu, Đồng Văn có thể chỉ còn vài độ về đêm. Sương mù dày hơn, mưa phùn kéo dài hơn, trời tối sớm hơn. Ai định đi núi vào mùa đông nên chuẩn bị quần áo như đi xứ lạnh chứ không phải như ở Hà Nội.

Ngược lại, mùa hè trên núi mát hơn đồng bằng nhiều, đó là lý do các gia đình Hà Nội hay lên Tam Đảo, Mộc Châu, Sa Pa nghỉ vài ngày vào tháng 6, tháng 7. Cái giá phải trả là mưa: mùa hè cũng là mùa mưa lớn ở vùng núi, đường đèo có thể sạt lở sau một đêm mưa to.

Biển phía Bắc như Quảng Ninh, Hải Phòng, Thanh Hoá chỉ thật sự là biển tắm vào khoảng tháng 5 đến tháng 8. Mùa đông nước lạnh, trời xám, gió mạnh; đi vịnh Hạ Long mùa đông vẫn đẹp theo kiểu trầm mặc, sương phủ núi đá, nhưng không ai xuống tắm. Cuối xuân, khoảng tháng 4, tháng 5, và đầu thu, khoảng tháng 9 sau khi bão đã thưa, được nhiều người coi là thời điểm đẹp để ngủ đêm trên vịnh: trời trong hơn mùa nồm, chưa vào cao điểm bão, khách vừa phải.

Mỗi mùa ở miền Bắc hợp với việc gì

Bảng dưới gợi ý kiểu chuyến hợp với từng mùa, không phải danh sách điểm đến. Thời gian tính gần đúng theo dương lịch.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: lúa ở đồng bằng Bắc Bộ có hai vụ, lúa chín khoảng cuối tháng 5 đầu tháng 6 và khoảng tháng 9 đến tháng 10, nên Ninh Bình hay các làng ven Hà Nội có hai đợt vàng trong năm, không chỉ mùa thu.

Câu hỏi thường gặp

Hà Nội có lạnh tới mức cần áo khoác dày không?

Có. Trong những đợt rét đậm, nhiệt độ ở Hà Nội có thể xuống dưới mười độ vào sáng sớm và ban đêm, lại thêm độ ẩm cao nên cảm giác rất lạnh. Người từ vùng nóng sang nên có một áo khoác ấm chắn gió, áo giữ nhiệt và khăn quàng, đặc biệt nếu đi xe máy buổi sáng.

Nồm kéo dài bao lâu?

Mỗi đợt nồm thường kéo dài vài ngày, có khi một tuần, cho tới khi có đợt gió bắc khô tràn về. Trong một mùa xuân có thể có nhiều đợt nồm xen kẽ với những ngày khô. Thời gian và số đợt mỗi năm khác nhau tuỳ diễn biến của không khí lạnh và gió đông nam.

Mùa nào ở Hà Nội ít mưa nhất?

Khoảng tháng 11 đến tháng 1 là thời gian ít mưa nhất, trời khô hanh. Sang tháng 2, tháng 3 tuy lượng mưa vẫn thấp nhưng hay có mưa phùn và nồm nên cảm giác ẩm ướt. Mưa nhiều nhất là các tháng mùa hè, đặc biệt khoảng tháng 7 và tháng 8.

Người nước ngoài sống ở Hà Nội cần chuẩn bị gì cho mùa đông?

Nên chọn nhà có điều hoà hai chiều hoặc mua thêm máy sưởi, chăn ấm, máy hút ẩm cho mùa nồm. Chuẩn bị quần áo giữ nhiệt, áo khoác chắn gió, tất dày, dép đi trong nhà vì sàn gạch rất lạnh. Theo dõi chỉ số chất lượng không khí và có khẩu trang lọc bụi cho những ngày ô nhiễm.

Tháng 3 đi Hà Nội có đẹp không?

Tháng 3 trời đã ấm, cây cối ra lộc non, có hoa bưởi, hoa sưa ở một số tuyến phố. Nhưng tháng 3 hay có nồm và mưa phùn, trời có thể âm u nhiều ngày, sàn nhà ẩm. Nếu ưu tiên trời trong và chụp ảnh đẹp, tháng 10 và tháng 11 vẫn là lựa chọn tốt hơn.

Vì sao gọi là gió mùa đông bắc?

Vì gió thổi chủ yếu từ hướng đông bắc, từ vùng áp cao lạnh trên lục địa phương Bắc tràn xuống. Mỗi khi có một đợt gió mùa đông bắc mạnh, miền Bắc chuyển lạnh rõ rệt, trời có thể mưa nhỏ ngày đầu rồi hanh khô những ngày sau. Bản tin thời tiết hay báo trước một hai ngày về các đợt này.