Phần lớn người Việt không uống thẳng nước từ vòi. Ở nhà, họ uống nước đun sôi để nguội, nước qua máy lọc gia đình, hoặc nước đóng bình loại lớn khoảng 20 lít đặt trên cây nước; ở ngoài, họ uống nước đóng chai, trà đá ở quán và đồ uống có đá viên sản xuất sẵn. Người mới đến làm theo nếp này là an toàn nhất: đừng uống nước vòi, dùng nước đun sôi hoặc đóng bình, và cho bụng vài tuần để quen với đá lạnh, rau sống ở quán.
Câu hỏi "nước máy ở Việt Nam có uống được không" không có một câu trả lời cho cả nước, vì chất lượng phụ thuộc nhà máy cấp nước, đường ống trong khu và bể chứa của từng toà nhà. Bài này giải thích vì sao người Việt giữ thói quen đun sôi, các lựa chọn nước uống trong gia đình, chuyện trà đá và đá viên ở quán, cùng những gì nên làm trong những tuần đầu khi bụng còn lạ.
Vì sao người Việt ít uống thẳng nước vòi
Nước máy ở các đô thị Việt Nam được xử lý tại nhà máy theo quy chuẩn chất lượng nước sạch dùng cho sinh hoạt do Bộ Y tế ban hành. Tuy vậy, từ nhà máy tới vòi nước còn một chặng dài: đường ống cũ ở một số khu, bể ngầm và bồn trên mái của từng nhà, từng toà chung cư. Nếu bể bồn không được vệ sinh định kỳ, nước tới vòi có thể không còn như lúc ra khỏi nhà máy.
Vì thế người Việt có thói quen lâu đời là đun sôi nước trước khi uống. Thói quen này còn đến từ thời nhiều nơi dùng nước giếng, nước mưa, nước sông. Đến nay, dù nhiều nơi nước máy đã tốt hơn nhiều, phần lớn gia đình vẫn uống nước đun sôi, nước lọc hoặc nước đóng bình, còn nước máy dùng để nấu ăn, rửa rau, tắm giặt.
Thói quen đun sôi cũng gắn với cách người Việt uống nước: nhiều gia đình uống nước ấm hoặc trà nóng quanh năm, kể cả mùa hè, và ấm trà là thứ đầu tiên được mời khi có khách. Ở miền Bắc, ấm chè xanh pha đặc trên bàn nước là nếp cũ; ở miền Nam, bình trà đá đặt sẵn trong nhà. Vì vậy câu mời uống nước gần như luôn là mời trà, không phải mời nước lọc.
Ở nông thôn và một số vùng, nước sinh hoạt còn đến từ giếng khoan, giếng đào, nước mưa; một số nơi nước nhiễm phèn, nhiễm sắt hoặc nhiễm mặn theo mùa. Ở những nơi này, nước giếng thường được lọc qua bể cát, máy lọc rồi mới đun sôi. Nếu bạn thuê nhà ở vùng ven đô, hỏi chủ nhà nguồn nước là nước máy hay giếng khoan trước khi ký hợp đồng.
Các lựa chọn nước uống trong gia đình
Một hộ gia đình Việt thường dùng một hoặc kết hợp vài cách dưới đây. Bảng so sánh để bạn chọn cách hợp với nơi mình ở:
| Cách | Cách dùng | Điều nên để ý |
|---|---|---|
| Nước đun sôi để nguội | Đun nước máy sôi vài phút, để nguội, rót vào bình | Rẻ, diệt được vi sinh vật; không loại được cặn, kim loại hay mùi clo hoàn toàn |
| Máy lọc nước gia đình | Lắp dưới bồn rửa hoặc đứng riêng, nhiều loại có lõi lọc nhiều cấp | Phải thay lõi đúng hạn; lõi quá hạn có thể làm nước kém hơn cả không lọc |
| Bình nước 20 lít | Đặt trên cây nước nóng lạnh hoặc úp ngược trên giá, đại lý giao tận nhà | Chọn nhãn có nguồn gốc rõ, xem tem niêm phong, vệ sinh cây nước định kỳ |
| Nước đóng chai nhỏ | Mua ở cửa hàng tiện lợi, tạp hoá | Tiện khi đi ra ngoài; tốn kém và nhiều rác nhựa nếu dùng hằng ngày |
Nhiều gia đình kết hợp: dùng bình 20 lít hoặc máy lọc để uống, đun sôi nước máy để pha trà, nấu canh. Người thuê căn hộ có sẵn máy lọc nên hỏi chủ nhà lần thay lõi gần nhất; nếu không rõ, an toàn hơn là đun sôi nước sau lọc hoặc gọi bình nước trong thời gian đầu.
Gọi bình nước 20 lít lần đầu
Bình nước lớn là cách phổ biến ở thành phố, nhất là với người thuê nhà. Các bước thường gặp:
- Hỏi bảo vệ toà nhà, chủ nhà hoặc hàng xóm đại lý nước họ đang dùng. Đại lý quen trong khu giao nhanh và ổn định hơn tìm ngẫu nhiên.
- Lần đầu thường phải đặt cọc vỏ bình; khi không dùng nữa sẽ được trả lại tiền cọc. Hỏi rõ cách tính cọc và giữ giấy hoặc tin nhắn xác nhận.
- Mua hoặc thuê cây nước, hoặc dùng giá úp bình đơn giản. Một số đại lý cho mượn cây nước khi khách dùng thường xuyên.
- Khi nhận bình, kiểm tra tem niêm phong ở nắp còn nguyên, nước trong, không có cặn hay mùi lạ, vỏ bình không quá cũ, xước nhiều.
- Đặt bình ở chỗ mát, tránh nắng trực tiếp. Vệ sinh vòi và khay hứng nước của cây nước định kỳ, vì đây là chỗ dễ bám bẩn nhất.
Bình đang dùng dở không nên để quá lâu, nhất là khi trời nóng. Gia đình ít người có thể chọn bình nhỏ hơn hoặc kết hợp với đun sôi.
Nước trong nhà thuê: những câu nên hỏi chủ nhà
Chất lượng nước tới vòi phụ thuộc nhiều vào bể, bồn và đường ống của chính căn nhà. Trước khi thuê hoặc trong tuần đầu dọn vào, hỏi những câu sau:
- Nguồn nước là gì: nước máy của công ty cấp nước, giếng khoan hay kết hợp cả hai. Nhà dùng giếng khoan cần hỏi thêm có hệ thống lọc không.
- Bồn nước trên mái, bể ngầm được vệ sinh lần gần nhất khi nào: với chung cư, ban quản lý thường có lịch súc rửa bể; với nhà phố, phụ thuộc chủ nhà.
- Máy lọc có sẵn thay lõi khi nào: nhờ chủ nhà cho xem sổ bảo trì hoặc tem dán trên máy.
- Nước có lúc yếu, mất nước theo giờ không: một số khu cao tầng hoặc vùng ven đô có giờ nước yếu, nhà phải bơm lên bồn.
- Có máy nước nóng không và loại gì: nước nóng lạnh dùng để tắm, không dùng để uống.
Thấy nước tới vòi đục, có cặn vàng nâu, mùi lạ hoặc thay đổi đột ngột, ngừng uống và báo chủ nhà, ban quản lý hoặc đơn vị cấp nước. Trong thời gian chờ xử lý, dùng nước đóng bình cho cả việc uống lẫn nấu ăn.
Trà đá, nước đá và đá viên ở quán
Trà đá là thức uống quen thuộc nhất ở quán ăn Việt Nam, đặc biệt ở miền Bắc và miền Nam: trà xanh hoặc trà mạn pha loãng, rót vào cốc có đá. Ở nhiều quán ăn bình dân, trà đá được mời miễn phí hoặc với giá rất thấp, bình trà để sẵn trên bàn. Với người Việt, đó là cách uống nước trong bữa ăn, thay vì gọi nước lọc như ở nhiều nước khác.
Đá ở quán thường có hai loại. Đá viên sản xuất công nghiệp, hình trụ có lỗ ở giữa hoặc khối vuông, được làm từ nước đã xử lý và đóng bao. Đá cây là những khối đá lớn, được đập nhỏ tại quán, trước đây thường dùng để ướp lạnh nhiều hơn để uống. Ở thành phố hiện nay, đá viên công nghiệp phổ biến ở phần lớn quán, nhưng không phải nơi nào cũng vậy.
Ở miền Nam, nhiều quán đặt sẵn bình trà đá và ly nhựa trên bàn để khách tự rót suốt bữa; ở miền Bắc, quán trà đá vỉa hè còn là nơi người ta ngồi nghỉ, nói chuyện, xem phố. Gọi một cốc trà đá ở quán nước đầu ngõ là cách người Việt hẹn nhau nói chuyện nhanh mà không cần vào quán cà phê.
Người mới đến có bụng nhạy cảm nên thận trọng với đá trong những tuần đầu, nhất là ở quán vỉa hè ít khách. Có thể gọi nước đóng chai, trà nóng, hoặc đồ uống lạnh mà không thêm đá. Sau vài tuần, nhiều người nước ngoài uống trà đá thoải mái như người Việt; chỉ cần chọn quán đông, sạch sẽ.
Những tuần đầu: cho bụng quen dần
Đi từ chín sang sống. Tuần đầu ưu tiên món chín, nóng như phở, cháo, cơm, món xào. Rau sống, gỏi, nước chấm có rau thơm để sang tuần sau khi đã quen. Không phải vì đồ Việt bẩn, mà vì hệ tiêu hoá cần thời gian thích nghi với vi sinh vật và gia vị mới ở bất cứ nước nào.
Uống nước đóng chai và nước đun sôi. Dùng nước đóng chai hoặc đun sôi cả khi đánh răng nếu bạn thấy lo trong những ngày đầu. Mang theo một chai nước khi ra ngoài, vì khí hậu nóng ẩm làm cơ thể mất nước nhanh hơn bạn tưởng.
Rửa tay trước khi ăn. Tay cầm tiền mặt, tay lái xe máy, tay chạm vào bàn ghế quán là nguồn vi khuẩn phổ biến. Mang theo dung dịch rửa tay khô là thói quen nhỏ có ích.
Bù nước khi bị tiêu chảy. Nếu bị tiêu chảy nhẹ, uống nhiều nước, có thể dùng gói bù nước điện giải bán ở nhà thuốc, ăn cháo, cơm trắng. Tiêu chảy kéo dài, có máu, sốt cao hoặc mất nước nhiều cần đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu 115.
Nước khi đi xa, đi núi, đi biển
Khi đi các vùng xa, vùng núi, vùng hải đảo, nước sinh hoạt có thể là nước giếng, nước suối, nước mưa trữ trong bể. Nhà nghỉ, homestay thường có nước đóng bình cho khách uống, nhưng nên mang theo nước đóng chai cho cả hành trình, nhất là những chặng ít cửa hàng. Không uống nước suối trực tiếp dù trông trong.
Ngày nóng, đi bộ đường dài hoặc làm việc ngoài trời, cơ thể cần nhiều nước hơn. Uống từng ngụm đều đặn, kết hợp với đồ uống có điện giải nếu ra nhiều mồ hôi. Người Việt hay uống nước dừa, nước mía dọc đường; đó là những lựa chọn quen nhưng có nhiều đường, nên xen kẽ với nước lọc.
Khi đi xe đường dài, các trạm dừng chân thường bán nước đóng chai, nhưng giá ở trạm và ở điểm du lịch có thể cao hơn ở cửa hàng tạp hoá trong khu dân cư. Mua sẵn một lốc nước trước chuyến đi vừa tiết kiệm vừa đỡ phụ thuộc vào chỗ dừng.
Ở các đảo nhỏ, nước ngọt là thứ quý; tiết kiệm nước tắm giặt khi lưu trú là cách tôn trọng người dân địa phương. Hỏi chủ nhà nơi ở nước dùng để uống lấy ở đâu trước khi tự rót từ vòi.
Câu hỏi thường gặp
Đánh răng bằng nước máy có an toàn không?
Phần lớn người Việt ở thành phố đánh răng bằng nước máy hằng ngày. Với người mới đến có bụng nhạy cảm, có thể dùng nước đóng chai để súc miệng trong vài ngày đầu cho yên tâm. Điều quan trọng hơn là không nuốt nước máy chưa đun sôi.
Nước máy có mùi clo có phải là nước bẩn không?
Mùi clo nhẹ thường là dấu hiệu nước đã được khử trùng tại nhà máy. Đun sôi hoặc để nước trong bình mở nắp một thời gian sẽ bớt mùi. Nếu nước đục, có màu vàng, cặn, mùi lạ khác thường, nên báo ban quản lý toà nhà hoặc đơn vị cấp nước.
Có cần mua máy lọc nước khi thuê nhà ngắn hạn không?
Thường không cần. Với thời gian ngắn, gọi bình nước 20 lít hoặc đun sôi nước máy là đủ và đỡ tốn kém. Máy lọc hợp với người ở lâu dài, có điều kiện bảo trì và thay lõi đúng hạn.
Trà đá ở quán có phải là trà nóng để nguội không?
Trà đá thường được pha từ trà xanh hoặc trà mạn với nước sôi, để nguội rồi rót vào cốc đá. Quán đông khách pha nhiều lần trong ngày. Nếu bạn lo về đá, có thể xin cốc trà nóng không đá, nhiều quán sẵn lòng phục vụ.
Uống nước ở nhà hàng, khách sạn có an toàn không?
Nhà hàng, khách sạn ở thành phố thường dùng nước đóng chai, nước lọc qua hệ thống và đá viên công nghiệp. Khách sạn hay đặt sẵn chai nước trong phòng. Nước vòi trong phòng tắm khách sạn vẫn không nên uống trực tiếp.
Trẻ nhỏ mới sang Việt Nam nên uống nước gì?
Trẻ nhỏ nhạy cảm hơn người lớn, nên dùng nước đóng chai hoặc nước đun sôi để nguội cho trẻ uống và pha sữa. Hạn chế đá ở quán trong thời gian đầu. Trẻ bị tiêu chảy, nôn hay sốt cần được bác sĩ nhi khám sớm.