Những món người mới đến thấy khó ăn nhất ở Việt Nam thường là món có mùi lên men mạnh (mắm tôm, mắm nêm, mắm ruốc), món có hình dạng lạ (trứng vịt lộn, đồ lòng) và trái cây mùi mạnh (sầu riêng). Cách thử hợp lý là bắt đầu bằng một lượng nhỏ, ăn đúng kiểu người Việt ăn với rau và gia vị đi kèm, ở quán đông và sạch; riêng tiết canh và các món sống từ thịt lợn thì nên bỏ qua vì rủi ro sức khoẻ.
Người Việt rất thích mời khách lạ thử món "đặc trưng", và phản ứng của bạn trước một bát mắm tôm thường trở thành chủ đề vui trên bàn ăn. Bài này đi qua từng món hay gặp: nó là gì, người Việt ăn nó thế nào, mẹo để lần đầu dễ chịu hơn, và cách từ chối lịch sự khi bạn không muốn thử. Mục tiêu không phải ép bạn ăn mọi thứ, mà giúp bạn chọn có hiểu biết.
Mắm tôm, mắm nêm, mắm ruốc: mùi mạnh nhưng là gia vị
Mắm tôm là tôm nhỏ hoặc moi được ủ muối lên men thành chất sệt màu tím xám, mùi rất mạnh. Người miền Bắc ăn mắm tôm với bún đậu, bún chả cá, chả cá, thịt luộc, và cho vào bún riêu, bún ốc. Khi ăn, mắm được pha thêm chanh hoặc quất, đường, ớt, có khi một chút rượu hay dầu nóng, rồi đánh cho sủi bọt và dịu mùi.
Mắm nêm là mắm cá cơm hoặc cá nhỏ lên men, phổ biến ở miền Trung, pha với dứa, tỏi, ớt, đường để chấm bánh tráng cuốn thịt heo, bò nướng. Mắm ruốc làm từ tép biển nhỏ, dùng nhiều ở miền Trung và miền Nam để nấu, xào, chấm xoài xanh. Ba loại này khác nhau về nguyên liệu, mùi và cách dùng, nhưng chung một điều: chúng là gia vị, chỉ cần chấm một chút.
Mùi mắm cũng là chuyện của hàng xóm. Ở chung cư, chiên mắm ruốc hay mở hũ mắm tôm trong bếp kín có thể làm mùi lan sang căn bên cạnh; người Việt quen thì thấy thường, người nước ngoài sống cùng toà nhà có khi thấy khó chịu. Nấu những món này thì mở cửa sổ, bật máy hút mùi và đậy kín hũ mắm sau khi dùng.
Mẹo lần đầu: đừng ngửi trực tiếp bát mắm trước khi ăn. Chấm một miếng đậu rán hoặc thịt luộc vào bát mắm đã pha, ăn cùng rau thơm, để vị mắm hoà vào món. Nhiều người nước ngoài chỉ sau vài lần đã thích bún đậu mắm tôm. Nếu không hợp, gần như quán nào cũng sẵn nước mắm pha hoặc xì dầu để thay, cứ hỏi.
Trứng vịt lộn: món bổ dân dã
Trứng vịt lộn là trứng vịt đã ấp được một thời gian, bên trong có phôi vịt đang phát triển, được luộc chín và ăn nóng. Người Việt ăn trứng vịt lộn như một món bổ dưỡng dân dã, ăn ở nhà, ở quán vỉa hè hoặc mua từ người bán rong buổi chiều tối. Miền Bắc ăn với rau răm, gừng thái sợi, muối tiêu; miền Nam có thêm kiểu xào me, nướng, chiên.
Cách ăn quen: đặt trứng vào chén nhỏ, đầu tròn lên trên, gõ nhẹ để bóc một lỗ nhỏ, rắc muối tiêu, húp nước bên trong trước, rồi xúc ăn phần trứng kèm rau răm và gừng. Rau răm có vị cay nồng, người Việt ăn kèm như một thói quen gắn chặt với món này.
Nếu bạn ngại hình dạng, có thể bắt đầu bằng loại ấp ít ngày hơn hoặc không nhìn kỹ khi ăn. Trứng vịt lộn khá nhiều đạm và cholesterol, nên ăn vừa phải. Người có thai, có bệnh tim mạch, gan hoặc mỡ máu nên hỏi bác sĩ trước; với trẻ nhỏ, cha mẹ Việt thường cho ăn ít và không ăn buổi tối.
Sầu riêng: mùi mạnh, vị béo, nhiều nơi không cho mang vào
Sầu riêng là loại trái cây có vỏ gai, cơm vàng béo ngọt, mùi rất mạnh và lan xa. Vùng trồng nhiều sầu riêng ở Việt Nam là Tây Nguyên, Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Người thích gọi sầu riêng là "vua trái cây", người không thích thì không chịu nổi mùi trong phòng kín.
Vì mùi mạnh, nhiều khách sạn, căn hộ dịch vụ, taxi và phương tiện công cộng không cho mang sầu riêng vào. Nếu muốn thử, cách dễ nhất là ăn tại sạp hoặc quán chuyên sầu riêng, nơi người bán tách múi sẵn, hoặc thử các món có vị sầu riêng như kem, chè, bánh trước khi ăn trái tươi. Ăn ngoài trời giúp bớt cảm giác ngợp vì mùi.
Mùa sầu riêng chính ở miền Nam thường vào khoảng giữa năm, khi chợ và xe hàng ven đường bày la liệt trái. Người bán quen sẽ chọn trái chín vừa, khui tại chỗ để khách xem cơm trước khi trả tiền.
Sầu riêng nhiều đường và năng lượng, theo quan niệm dân gian là trái cây rất "nóng", ăn nhiều dễ đầy bụng. Ăn vài múi là đủ. Một lời khuyên người Việt hay nhắc: không uống rượu bia cùng lúc với ăn nhiều sầu riêng, vì nhiều người thấy khó chịu khi kết hợp hai thứ này.
Đồ lòng, tiết canh và những món nên cân nhắc
Lòng lợn, lòng bò, phá lấu. Đồ lòng như lòng non, dạ dày, gan, tim được nấu chín trong cháo lòng, bún lòng, phá lấu, lẩu. Nhiều người Việt rất thích. Nếu thử, chọn quán đông khách, món được nấu kỹ và còn nóng. Người có mỡ máu cao nên ăn ít vì đồ lòng nhiều cholesterol.
Tiết canh. Tiết canh là món làm từ máu sống của lợn, vịt hoặc dê, đông lại với một ít muối và thêm sụn, lạc. Cơ quan y tế đã nhiều lần khuyến cáo không ăn tiết canh vì nguy cơ nhiễm liên cầu khuẩn lợn và các mầm bệnh khác, có thể gây bệnh nặng. Đây là món nên từ chối, kể cả khi được mời nhiệt tình.
Nem chua và các món lên men từ thịt sống. Nem chua là thịt lợn sống lên men chua, ăn không qua nấu. Người Việt ăn khá phổ biến, nhưng với người có thai, người có bệnh nền hoặc bụng nhạy cảm, rủi ro cao hơn món đã nấu chín. Có thể chọn nem chua rán, đã được nấu chín.
Gỏi cá sống, hải sản sống. Một số vùng có món gỏi cá sống, hàu sống. Rủi ro ký sinh trùng và vi khuẩn cao hơn món chín. Nếu thử, chỉ thử ở nơi uy tín và hiểu rõ nguồn hàng; nếu không chắc, chọn món nướng, hấp thay thế.
Thịt động vật hoang dã. Ăn và buôn bán động vật hoang dã thuộc danh mục bảo vệ là vi phạm pháp luật, và còn rủi ro lây bệnh. Không thử, không mua, kể cả khi được giới thiệu là "đặc sản núi rừng".
Những món khác người mới hay ngần ngại
Ốc các loại. Ốc luộc, ốc xào, ốc hấp sả là món ăn chơi rất phổ biến ở quán ốc. Cầm tăm hoặc kim khêu ruột ốc, chấm nước mắm gừng hoặc muối tiêu chanh. Ốc phải được nấu chín kỹ; không ăn ốc tái hoặc ốc để nguội lâu.
Chân gà, cánh gà, đầu cá. Người Việt thích phần nhiều sụn và da như chân gà nướng, chân gà sả tắc, đầu cá nấu canh chua. Khách quen ăn phi lê có thể thấy lạ, nhưng đây là món ăn bình thường. Cứ gọi phần khác nếu không thích.
Rau đắng, mướp đắng. Mướp đắng, hay khổ qua ở miền Nam, được nhồi thịt nấu canh, xào trứng. Vị đắng là chủ ý, không phải món bị hỏng. Lần đầu ăn ít, chan nhiều nước canh sẽ dễ hơn.
Nhộng, côn trùng. Ở một số vùng có món nhộng tằm rang lá chanh, châu chấu, các loại côn trùng. Món này không phổ biến ở bữa cơm hằng ngày ở thành phố. Thử hay không là lựa chọn cá nhân, và người có tiền sử dị ứng nên tránh vì có báo cáo về dị ứng với nhộng.
Mắm cá linh, mắm cá sặc. Ở miền Tây Nam Bộ có những loại mắm cá đồng dùng nấu lẩu mắm, bún mắm, mùi đậm hơn nước mắm. Thử qua món nấu chín như bún mắm là cách nhẹ nhàng nhất.
Thử món lạ cho đúng cách
Người Việt đánh giá cao khách chịu thử, nhưng không ai mong bạn ăn đến mức khó chịu. Trình tự dưới đây giúp lần thử dễ chịu hơn:
- Thử khi đi cùng người Việt quen ăn món đó, để họ chọn quán, pha nước chấm và chỉ cách ăn đúng.
- Bắt đầu với lượng rất nhỏ: một miếng chấm mắm, một thìa trứng, một múi sầu riêng.
- Ăn kèm đúng thứ người Việt ăn kèm: rau thơm, gừng, chanh, ớt. Những thứ đi kèm này thường làm dịu mùi và cân bằng vị.
- Uống nước hoặc trà sau khi thử để vị không đọng lại quá lâu.
- Nói thật cảm nhận của mình, vui vẻ: "lạ quá, em cần thêm vài lần mới quen". Người Việt thích nghe cảm nhận thật hơn một lời khen gượng.
Không thích một món không có nghĩa là bạn không hợp với ẩm thực Việt. Ngay nhiều người Việt cũng không ăn mắm tôm, không ăn được sầu riêng hay trứng vịt lộn, và chuyện đó hoàn toàn bình thường.
Từ chối khi được mời mà không làm ai mất lòng
Mời khách ăn món đặc trưng là cách người Việt thể hiện lòng hiếu khách và tự hào về ẩm thực. Vì thế, từ chối nên mềm mỏng và kèm lý do cụ thể. Những câu hay dùng: "em ăn rồi nhưng bụng chưa quen, cho em ăn món này thôi", "em bị dị ứng", "bác sĩ dặn em kiêng". Lý do sức khoẻ được tôn trọng nhất.
Với tiết canh hay món bạn không muốn ăn vì lý do an toàn, cứ nói rõ là bạn không ăn đồ sống. Người Việt ngày càng quen với khuyến cáo y tế, và nhiều người trong bàn cũng chọn không ăn. Không cần giảng giải về rủi ro cho người khác; chỉ cần giữ lựa chọn của mình.
Với người lớn tuổi, cách từ chối càng cần nhẹ: nhận lấy miếng được gắp vào bát, ăn những món khác trước, và nếu thật sự không ăn được thì để lại một cách kín đáo thay vì gắp trả ra đĩa. Người lớn trong nhà hiểu ý, và thường chính họ sẽ bảo người khác đừng mời bạn món ấy nữa.
Khi đã từ chối, hãy chủ động khen và ăn nhiều món khác trên bàn. Chủ nhà hay người mời quan tâm đến việc bạn ăn ngon miệng hơn là bạn ăn đúng món họ gợi ý. Một câu hỏi như "món này nấu thế nào" về một món bạn thích sẽ chuyển câu chuyện sang hướng vui vẻ.
Câu hỏi thường gặp
Mắm tôm có an toàn để ăn không?
Mắm tôm là sản phẩm lên men với lượng muối cao, được người Việt ăn từ rất lâu. Điều cần để ý là nguồn gốc mắm, độ sạch của quán và cách bảo quản. Mua mắm có nhãn rõ ràng và ăn ở quán đông khách, sạch sẽ là cách thông thường để giảm rủi ro.
Trứng vịt lộn nên ăn vào buổi nào?
Người Việt hay ăn trứng vịt lộn vào buổi sáng hoặc chiều, ít khi ăn quá khuya vì cho rằng khó tiêu. Đây là kinh nghiệm dân gian chứ không phải quy tắc. Ăn một hai quả, kèm rau răm và gừng, là lượng phổ biến cho người lớn khoẻ mạnh.
Có thể mang sầu riêng lên máy bay không?
Quy định khác nhau giữa các hãng và có thể thay đổi. Nhiều hãng hạn chế hoặc yêu cầu đóng gói kín để không lan mùi. Trước khi mang đi, hãy kiểm tra quy định hiện hành của hãng bay trên trang chính thức hoặc hỏi tổng đài của hãng.
Sao người Việt lại thích mời người nước ngoài ăn món lạ?
Phần lớn là vì tò mò, hiếu khách và muốn chia sẻ món họ tự hào. Phản ứng của khách trước món lạ thường tạo ra tiếng cười và giúp mọi người thân hơn. Họ không cố làm khó bạn; từ chối nhẹ nhàng cũng được đón nhận vui vẻ.
Có món nào người mới nên thử trước để làm quen không?
Có thể bắt đầu với những món có mùi vị dễ chịu như phở, bánh mì, gỏi cuốn, bún chả, cơm tấm. Khi đã quen với nước mắm và rau thơm, chuyển sang món có mắm tôm như bún đậu, rồi tới trứng vịt lộn. Đi từ dễ đến khó giúp bụng và vị giác quen dần.
Ăn món lạ bị đau bụng thì phải làm gì?
Đau bụng nhẹ, tiêu chảy ít lần thì uống nhiều nước, có thể dùng gói bù nước điện giải và ăn đồ nhẹ như cháo. Nếu đau dữ dội, nôn nhiều, có máu trong phân, sốt cao hoặc mệt lả, cần đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu 115.