Đi chúc Tết là thăm nhà người thân, thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp trong những ngày đầu năm để gửi lời chúc và quà nhỏ; xông đất là việc người đầu tiên bước vào một ngôi nhà sau giao thừa, người Việt tin rằng người này ảnh hưởng đến may rủi của gia chủ cả năm. Vì vậy sáng mùng một không phải lúc ghé thăm tuỳ hứng, còn từ mùng hai trở đi thì thăm viếng tự do hơn.
Thứ tự thăm, lời chúc, quà mang theo và thời gian ngồi chơi đều có nếp riêng. Phần lớn người Việt làm theo một cách tự nhiên, còn người mới đến Việt Nam hay Việt kiều lâu năm ở xa dễ lúng túng. Bài này đi từng bước, từ chuyện xông đất đến cách chúc Tết sếp và đối tác.
Xông đất là gì và vì sao gia chủ chọn người trước
Xông đất, còn gọi là xông nhà hay đạp đất, là tục coi người khách đầu tiên bước qua cửa sau thời khắc giao thừa mang theo vận của năm mới vào nhà. Người vui vẻ, khoẻ mạnh, làm ăn thuận lợi đến xông đất thì nhà được chúc một năm như vậy. Đây là niềm tin dân gian, mức độ coi trọng khác nhau giữa các gia đình; nhà buôn bán thường để ý nhiều hơn.
Vì không muốn phó mặc cho ngẫu nhiên, nhiều gia chủ chủ động mời trước một người quen đến xông đất: một người bạn tính tình xởi lởi, một người được cho là hợp tuổi với chủ nhà, hoặc đơn giản là chính một thành viên trong nhà ra ngoài rồi bước vào ngay sau giao thừa. Người được mời thường đến rất sớm sáng mùng một, chúc Tết ngắn gọn, lì xì cho trẻ rồi về.
Hệ quả thực tế cho khách: nếu chưa được mời, đừng đến nhà ai sáng mùng một, dù là người rất thân. Nếu lỡ là người đầu tiên đến một nhà mà gia chủ có vẻ ngập ngừng, đó không phải vì họ không quý bạn; chỉ cần chúc Tết vui vẻ và về sớm.
Ở cửa hàng, quán ăn, tục này có một biến thể gọi là mở hàng: người mua đầu tiên của năm mới. Chủ quán thường bán rẻ hoặc tặng thêm cho khách mở hàng, mong cả năm buôn may bán đắt, và có thể không vui nếu khách đầu tiên mặc cả quá gắt hay hỏi rồi không mua. Nếu bạn là khách đầu tiên của một tiệm quen sau Tết, mua dứt khoát và chúc chủ tiệm một câu năm mới là cách cư xử được lòng nhất.
Thứ tự thăm viếng: mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy
Câu tục ngữ này mô tả thứ tự truyền thống. Mùng một dành cho bên nội: con cháu sum họp ở nhà ông bà nội hoặc nhà trưởng họ, thắp hương tổ tiên và chúc Tết người lớn. Mùng hai sang bên ngoại. Mùng ba thăm thầy cô, những người được coi như cha mẹ thứ hai trong quan niệm tôn sư trọng đạo.
Ngày nay thứ tự này được áp dụng mềm dẻo. Gia đình trẻ có nội ngoại ở hai tỉnh khác nhau thường luân phiên mỗi năm ăn Tết một bên, hoặc chia ngày theo lịch xe. Thầy cô được thăm vào bất kỳ ngày nào thuận tiện, có khi trước Tết. Điều còn giữ khá nguyên vẹn là nguyên tắc người nhỏ đến chúc người lớn, người dưới đến chúc người trên, và họ hàng gần trước, bạn bè sau.
Với đồng nghiệp và sếp, thăm nhà ngày Tết đã ít phổ biến ở thành phố. Thay vào đó, các công ty tổ chức tất niên trước Tết và gặp mặt đầu năm ngày đi làm lại. Nếu bạn muốn chúc Tết sếp tại nhà, nên nhắn hỏi trước và chọn từ mùng hai trở đi, ngồi ngắn.
Đến nhà người Việt chúc Tết: từng bước một buổi thăm
Một buổi chúc Tết thông thường kéo dài mười lăm đến ba mươi phút. Trình tự dưới đây giúp bạn không lúng túng, dù là lần đầu:
- Nhắn hoặc gọi trước để hẹn giờ, nhất là trong ba ngày đầu khi nhà nào cũng nhiều khách hoặc vắng chủ vì đi chúc Tết nơi khác.
- Mặc quần áo gọn gàng, tươi sáng. Tránh trang phục toàn màu trắng hoặc toàn màu đen, vốn gắn với tang lễ.
- Chào người lớn tuổi nhất trước, sau đó chào gia chủ và những người khác. Nếu nhà có bàn thờ ở phòng khách và bạn thân với gia đình, có thể xin phép thắp một nén hương; không thân thì không cần.
- Trao quà bằng hai tay cho chủ nhà kèm câu "Chúc anh chị và gia đình năm mới an khang". Quà đặt lên bàn hoặc đưa tận tay, không để ở góc cửa.
- Lì xì trẻ con sau khi đã chào hỏi, kèm lời chúc ngắn cho từng cháu.
- Nhận trà, mứt khi được mời, ăn chút ít cho phải phép. Từ chối thẳng thừng bị coi là xa cách.
- Đứng dậy xin phép về khi đã nói chuyện đủ, chúc lại một lần và cảm ơn gia chủ. Không ngồi quá lâu khi thấy nhà còn khách khác.
Nếu được mời ở lại dùng bữa, có thể nhận lời khi bạn thật sự thân với gia đình; với quan hệ xã giao, từ chối khéo vì còn đi nơi khác là cách phổ biến và không ai phật lòng.
Lời chúc Tết: chúc gì cho đúng người
Với ông bà, người cao tuổi. Chúc sức khoẻ, sống lâu, vui vầy con cháu: "Chúc ông bà năm mới mạnh khoẻ, sống lâu trăm tuổi". Nói chậm, rõ, có thể cúi đầu nhẹ.
Với cha mẹ, cô chú, bác. Chúc bình an, mọi việc suôn sẻ: "Chúc cô chú năm mới an khang thịnh vượng, vạn sự như ý". Đây là cụm chúc phổ biến nhất, dùng được cho hầu hết người lớn.
Với bạn bè, đồng nghiệp ngang hàng. Thoải mái hơn, cụ thể hơn: chúc công việc thuận lợi, sức khoẻ, có thêm thời gian cho gia đình. Một câu riêng gắn với việc người đó đang làm được nhớ hơn một câu sáo.
Với sếp, đối tác. Chúc sức khoẻ, thành công, kinh doanh thuận lợi: "Chúc anh năm mới sức khoẻ, công ty làm ăn phát đạt". Tránh lời chúc có vẻ nịnh hoặc quá thân mật nếu quan hệ chưa gần.
Với trẻ em. Chúc ngoan, học giỏi, chóng lớn. Trẻ nhỏ thường được dạy chúc lại người lớn bằng câu "Con chúc cô năm mới mạnh khoẻ".
Những câu nên tránh. Đầu năm người ta kiêng nói chuyện ốm đau, chết chóc, thua lỗ. Các câu hỏi về lương, chuyện lấy chồng lấy vợ, chuyện sinh con, cân nặng tưởng là quan tâm nhưng làm nhiều người khó chịu, nhất là người trẻ.
Quà mang theo khi đi chúc Tết
Quà chúc Tết mang tính tượng trưng, giá trị nằm ở sự chu đáo. Bảng dưới là các nhóm quà phổ biến và lưu ý khi chọn:
| Loại quà | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|
| Giỏ trái cây, hộp bánh mứt | Hầu hết gia đình | Chọn quả tươi đẹp; tránh giỏ quá cồng kềnh khi đi xe máy |
| Trà, cà phê ngon | Người lớn tuổi, nhà hay tiếp khách | Chọn loại gia đình hay uống nếu biết |
| Rượu vang, rượu mạnh | Nam giới trung niên, đối tác | Không tặng nhà có người kiêng rượu vì sức khoẻ hay lý do riêng |
| Đặc sản quê nhà hoặc quê hương bạn | Bạn bè, đồng nghiệp | Món lạ từ quê bạn thường được quý vì có câu chuyện đi kèm |
| Đồ cho trẻ: sách, đồ chơi nhỏ | Nhà có con nhỏ | Có thể thay hoặc bổ sung cho lì xì |
| Giỏ quà doanh nghiệp | Đối tác, khách hàng | Gửi trước Tết; xem quy định nhận quà của cơ quan đối tác |
Một số món nhiều người tránh tặng đầu năm: dao, kéo và vật sắc nhọn vì liên tưởng đến "cắt đứt", đồ có màu trắng đen chủ đạo, hay khăn tay. Không phải ai cũng kiêng, nhưng tránh vẫn an toàn hơn.
Quà cho sếp và đối tác thường được gửi trước Tết, trong tuần cuối năm. Đến mùng đi chúc Tết thì quà nhẹ hơn, chủ yếu là lời chúc.
Những điều người đi chúc Tết hay vô tình phạm phải
Đến sớm sáng mùng một khi chưa được mời. Như đã nói, đây là giờ dành cho người xông đất. Đến lúc đó, nếu nhà có chuyện không may trong năm, khách vô tình bị nhắc tới.
Người đang có tang đi chúc Tết. Theo nếp cũ, nhà có người mất trong năm thường không đi chúc Tết nhà khác những ngày đầu năm, chờ người khác đến thăm mình. Nhiều gia đình hiện đại không giữ khắt khe, nhưng người có tang nên tế nhị hỏi trước.
Mang theo chuyện buồn, chuyện tranh cãi. Ngày Tết người ta muốn nghe chuyện vui. Chuyện kiện tụng, nợ nần, đau ốm để sau rằm tháng Giêng.
Ngồi quá lâu khi chủ nhà còn kế hoạch khác. Mỗi nhà phải đi chúc Tết nhiều nơi. Nếu thấy chủ nhà nhìn đồng hồ hoặc có khách mới vào, đó là lúc đứng dậy chào về.
Từ chối mọi thứ chủ nhà mời. Một miếng mứt, một chén trà là phép lịch sự hai chiều. Nếu không ăn được đồ ngọt, nhận chén trà và giải thích nhẹ nhàng là đủ.
Đi uống rượu chúc Tết rồi tự lái xe. Mấy ngày Tết lực lượng chức năng kiểm tra nồng độ cồn nhiều hơn và pháp luật hiện hành nghiêm cấm điều khiển xe khi trong người có cồn. Gọi xe công nghệ hoặc nhờ người không uống chở về.
Chúc Tết ở công sở, với đối tác và khi ở xa
Ở môi trường làm việc, việc chúc Tết dồn vào hai thời điểm. Trước Tết là tiệc tất niên và đợt gửi quà cho khách hàng, đối tác trong tuần cuối năm; sau Tết là buổi gặp mặt đầu năm ngày đi làm lại, khi lãnh đạo chúc toàn công ty, phát lì xì khai xuân, có nơi kèm một bữa liên hoan nhẹ. Trong tuần đầu tiên, gặp ai lần đầu trong năm người ta vẫn chúc nhau một câu năm mới, kể cả qua điện thoại hay đầu email.
Với đối tác, thư chúc Tết hoặc tin nhắn trước giao thừa vài ngày được đánh giá cao hơn tin nhắn đúng đêm giao thừa, khi điện thoại ai cũng ngập lời chúc. Nếu bạn quản lý một nhóm có người Việt, một email ngắn chúc Tết cả nhóm trước kỳ nghỉ, cảm ơn công sức một năm và nhắc lịch đi làm lại, là việc nhỏ nhưng được nhớ.
Với người thân ở xa, nhất là gia đình Việt kiều, cuộc gọi video lúc giao thừa theo giờ Việt Nam hoặc sáng mùng một đã thành một phần của Tết. Nhiều nhà bày điện thoại lên bàn để người ở xa "dự" bữa cơm đầu năm. Nếu lệch múi giờ, hẹn trước một khung giờ cả hai bên đều thức là đủ chu đáo.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có cần đi chúc Tết không?
Không bắt buộc, nhưng nếu bạn có quan hệ gần với một gia đình Việt, như chủ nhà cho thuê, đồng nghiệp thân, gia đình người yêu, một buổi chúc Tết ngắn kèm món quà nhỏ sẽ được trân trọng. Hãy hẹn trước và chọn từ mùng hai trở đi.
Xông đất là gì, có nên nhận lời xông đất nhà người khác?
Xông đất là trở thành người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa. Nếu được mời, đó là sự quý mến. Hãy đến đúng giờ hẹn, thường rất sớm sáng mùng một, chúc Tết vui vẻ, lì xì cho trẻ nếu có và về sau ít phút.
Chúc Tết sếp nên làm thế nào cho phải phép?
Ở thành phố, cách phổ biến là gửi lời chúc qua tin nhắn đêm giao thừa hoặc sáng mùng một và chúc trực tiếp trong buổi gặp mặt đầu năm. Đến nhà sếp chỉ khi có quan hệ thân hoặc được mời; quà gửi trước Tết, giữ ở mức vừa phải.
Đi chúc Tết nên mặc màu gì?
Nên mặc màu tươi sáng hoặc trung tính: đỏ, vàng, xanh, be. Tránh trang phục toàn trắng hoặc toàn đen vì gắn với tang lễ. Áo dài là lựa chọn được ưa chuộng cho dịp đầu năm, nhất là khi thăm ông bà hoặc đi lễ.
Có thể chúc Tết qua tin nhắn thay cho đến nhà không?
Có, với bạn bè, đồng nghiệp và người ở xa đây đã là cách phổ biến. Với ông bà, cha mẹ, thầy cô thì gọi điện hoặc gọi video ý nghĩa hơn tin nhắn. Hãy viết lời chúc riêng, tránh chuyển tiếp nguyên mẫu soạn sẵn.
Nếu nhà mình có tang thì có đón khách đến chúc Tết không?
Có. Nhà có tang thường vẫn đón khách đến thăm, chỉ hạn chế trang trí rực rỡ và hạn chế tự đi chúc Tết nơi khác trong mấy ngày đầu năm. Khách đến nhà có tang nên thắp hương cho người đã mất trước khi ngồi chơi.