Tết Nguyên đán là ngày đầu năm theo âm lịch, rơi vào khoảng từ 21 tháng 1 đến 20 tháng 2 dương lịch, nhưng với người Việt nó là cả một mùa kéo dài chừng hai tuần: bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp tiễn ông Công ông Táo, dồn lên đỉnh ở đêm giao thừa và ba ngày mùng một, mùng hai, mùng ba, rồi khép lại quanh mùng 4 đến mùng 7 khi người ta hoá vàng, mở hàng và đi làm lại.
Người mới sống ở Việt Nam thường chỉ thấy phần nổi: phố treo đèn, chợ hoa, đường vắng hẳn mấy ngày đầu năm. Phần chìm là một chuỗi việc có thứ tự, mỗi việc gắn với một ý nghĩa gia đình. Hiểu được chuỗi này, bạn biết vì sao đồng nghiệp xin nghỉ sớm, vì sao chủ nhà hỏi bạn có về quê không, và nên làm gì khi được mời đến nhà ai đó ngày Tết.
Lịch Tết theo từng mốc: việc gì làm vào lúc nào
Thứ tự dưới đây là khung chung ở cả ba miền. Ngày cụ thể từng việc mỗi nhà một khác, tuỳ nếp quê và tuỳ lịch làm việc của người trong nhà:
- Ngày 23 tháng Chạp: cúng ông Công ông Táo, theo tích dân gian là ngày các vị thần bếp về trời báo cáo việc nhà một năm. Miền Bắc có tục thả cá chép ra ao, hồ, sông. Từ ngày này không khí Tết bắt đầu thật sự.
- Tuần cuối năm: dọn dẹp nhà cửa, lau bàn thờ, sơn sửa, đi chợ Tết, gói hoặc đặt bánh chưng, bánh tét, mua hoa đào, hoa mai, cây quất. Nhiều gia đình đi thăm, dọn mộ ông bà, gọi là tảo mộ.
- Chiều 30 hoặc 29 tháng Chạp (năm tháng Chạp thiếu): cúng tất niên, bữa cơm cuối năm cả nhà quây quần. Công ty, cơ quan cũng thường làm tiệc tất niên trước đó vài ngày.
- Đêm giao thừa: thời khắc chuyển năm lúc nửa đêm. Nhiều nhà cúng giao thừa, một mâm ngoài trời và một mâm trên bàn thờ trong nhà, rồi xem pháo hoa hoặc đi lễ đầu năm.
- Mùng một đến mùng ba: ba ngày chính. Người xông đất bước vào nhà đầu tiên, con cháu chúc Tết ông bà cha mẹ, lì xì cho trẻ, thăm họ hàng, thầy cô.
- Mùng ba đến mùng bốn: nhiều nhà làm lễ hoá vàng, đốt giấy tiền vàng mã, tiễn ông bà tổ tiên sau mấy ngày Tết. Có nơi làm muộn hơn, đến mùng 7 hoặc mùng 10.
- Mùng bốn đến mùng mười: các cửa hàng mở bán lại, gọi là mở hàng. Cơ quan, công ty đi làm lại theo lịch nghỉ đã công bố. Truyền thống xưa hạ cây nêu vào mùng 7, nên mùng 7 vẫn được coi là ngày Tết khép lại.
Sau mùng 10, Tết vẫn còn dư âm trong các lễ hội đầu xuân và trong rằm tháng Giêng, dịp lễ lớn đầu tiên của năm mới. Câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi" nói đúng tinh thần đó, dù nhịp sống thành phố ngày nay đã trở lại bình thường sớm hơn nhiều.
Vì sao ngày Tết mỗi năm một khác và đôi khi lệch với nước láng giềng
Tết tính theo âm dương lịch: tháng bắt đầu khi trăng non, năm có 12 hoặc 13 tháng để khớp lại với mùa. Vì vậy ngày mùng một Tết trượt qua lại trong khoảng một tháng của lịch dương, năm sớm rơi cuối tháng 1, năm muộn rơi giữa tháng 2. Những năm có tháng nhuận, khoảng cách giữa hai cái Tết dài hơn hẳn, và Tết năm sau thường muộn.
Việt Nam tính lịch âm theo múi giờ của mình (GMT+7), trong khi Trung Quốc tính theo múi giờ GMT+8. Thời điểm trăng non có khi rơi gần nửa đêm, nên có những năm ngày đầu tháng của hai nước lệch nhau một ngày. Đây là lý do thỉnh thoảng báo chí nhắc rằng Tết ở Việt Nam đến sớm hoặc muộn hơn một ngày so với các cộng đồng người Hoa ở nước ngoài.
Cách tính này cũng giải thích vì sao lịch treo tường ở Việt Nam luôn in song song ngày âm và ngày dương. Người lớn tuổi nhớ ngày giỗ, ngày rằm theo âm lịch; công việc, hợp đồng, lịch học đi theo dương lịch. Nếu bạn làm việc với đối tác Việt, nên hỏi lịch nghỉ Tết chính thức của năm đó từ sớm, thay vì tự đoán theo ngày Tết của năm trước.
Người Việt nghỉ Tết bao lâu và nhịp thành phố thay đổi ra sao
Bộ luật Lao động 2019 quy định người lao động được nghỉ Tết âm lịch 5 ngày hưởng nguyên lương. Khi cộng thêm ngày cuối tuần và việc hoán đổi ngày làm việc theo thông báo hằng năm của cơ quan quản lý, kỳ nghỉ của cán bộ, công chức thường kéo dài khoảng một tuần đến chín ngày. Doanh nghiệp tư nhân tự sắp lịch trên nền đó, nhiều nơi cho nghỉ dài hơn để người ở xa kịp về quê.
Hệ quả mà người nước ngoài thấy rõ nhất là thành phố lớn vắng hẳn. Hà Nội và TP.HCM có lượng lớn người từ tỉnh khác lên học tập, làm việc; khoảng một tuần trước Tết, bến xe, ga tàu, sân bay đông nghẹt, sau đó phố xá thưa người đến mức lạ lẫm. Ngược lại, các thị xã, làng quê đông vui hơn bình thường.
Trong mấy ngày đầu năm, phần lớn chợ truyền thống, quán ăn gia đình, tiệm sửa chữa, dịch vụ giao nhận nghỉ. Siêu thị lớn, cửa hàng tiện lợi, một số chuỗi nhà hàng vẫn mở nhưng giờ giấc rút ngắn và có nơi tính phụ thu ngày Tết. Người giúp việc, thợ, bảo vệ toà nhà thường về quê nhiều ngày. Nếu bạn sống một mình, nên tích ít đồ khô, rút tiền mặt dự phòng và hỏi ban quản lý toà nhà lịch thu gom rác, vì máy ATM ở khu vắng có lúc hết tiền.
Những biểu tượng Tết bạn sẽ gặp và ý nghĩa của chúng
Hoa đào và hoa mai. Miền Bắc chuộng cành đào hồng, miền Nam và miền Trung chuộng mai vàng. Cả hai đều là cây nở đúng dịp chuyển mùa, tượng trưng cho sức sống đầu năm. Nhà nào hoa nở đúng sáng mùng một thì coi là năm mới thuận lợi.
Cây quất (tắc) có quả. Chậu quất sai quả đặt ở phòng khách hay trước cửa tượng trưng cho sự đầy đủ, con cháu đông vui. Sau Tết, nhiều nhà trả lại cho người bán hoặc để cây tiếp tục sống ngoài ban công.
Bánh chưng, bánh tét. Bánh chưng vuông của miền Bắc và bánh tét trụ dài của miền Nam, miền Trung cùng là gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn gói lá. Gói bánh và canh nồi bánh qua đêm từng là việc chung của cả nhà; ngày nay nhiều gia đình thành phố đặt mua.
Mâm ngũ quả. Đĩa trái cây bày trên bàn thờ. Thành phần khác nhau theo miền và theo sở thích, ý chung là sự sung túc. Miền Nam hay chọn loại quả có tên đọc lên giống một lời cầu chúc.
Câu đối đỏ và chữ thư pháp. Treo ở cửa hoặc phòng khách, nội dung là lời chúc an lành, hiếu thảo. Phố ông đồ cho chữ dịp Tết ở Hà Nội và một số thành phố là nơi nhiều người đến xin chữ đầu năm.
Pháo hoa thay cho pháo nổ. Pháo nổ bị cấm từ giữa thập niên 1990. Đêm giao thừa, chính quyền nhiều tỉnh, thành tổ chức bắn pháo hoa ở các điểm công cộng; người dân đứng xem ở bờ hồ, bờ sông hoặc theo dõi trên truyền hình.
Ba ngày Tết trong một gia đình Việt diễn ra như thế nào
Sáng mùng một, các thành viên mặc quần áo mới, thắp hương trên bàn thờ gia tiên rồi chúc Tết nhau theo thứ tự: con cháu chúc ông bà, cha mẹ trước, người lớn mừng tuổi lại cho trẻ nhỏ. Bữa cơm mùng một thường là mâm cỗ đã cúng, có bánh chưng hoặc bánh tét, thịt đông hoặc thịt kho, dưa hành, giò chả, canh măng tuỳ miền.
Câu quen thuộc "mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy" cho thấy trật tự thăm viếng: ngày đầu ở bên nội, ngày thứ hai sang bên ngoại, ngày thứ ba thăm thầy cô. Thực tế các gia đình hiện đại linh hoạt hơn nhiều, nhất là khi vợ chồng ở hai tỉnh xa nhau, nhưng nguyên tắc ưu tiên người lớn tuổi trong họ vẫn giữ.
Từ mùng hai, nhà nào cũng có khách ra vào liên tục. Khách ngồi uống trà, ăn mứt, nói chuyện chừng mười lăm đến ba mươi phút rồi sang nhà khác. Đây là lý do chủ nhà luôn bày sẵn khay mứt, hạt dưa, bánh kẹo trên bàn tiếp khách suốt mấy ngày Tết. Buổi chiều, nhiều gia đình đi chơi xuân ở công viên, chùa, đền hoặc về quê nội, quê ngoại.
Với người trẻ sống ở thành phố, Tết đôi khi còn là áp lực: câu hỏi về lương, về chuyện lập gia đình, về việc mua nhà. Hiểu điều này giúp bạn tế nhị khi nói chuyện với đồng nghiệp sau kỳ nghỉ.
Tết ở ba miền: khác nhau ở đâu
Khung Tết giống nhau trên cả nước, nhưng chi tiết món ăn, hoa và cách bày biện khác theo vùng. Bảng dưới là những khác biệt dễ thấy nhất, không phải quy tắc cứng; một gia đình gốc Bắc sống ở TP.HCM thường giữ nếp quê cũ:
| Khía cạnh | Miền Bắc | Miền Trung | Miền Nam |
|---|---|---|---|
| Hoa chính | Đào, cành hoặc cây thế | Mai vàng, đào ở vùng núi | Mai vàng, cúc, vạn thọ |
| Bánh | Bánh chưng vuông | Bánh tét, bánh chưng tuỳ nơi | Bánh tét, có loại nhân chuối, nhân đậu |
| Món mặn tiêu biểu | Thịt đông, giò, dưa hành, canh măng | Thịt heo ngâm mắm, dưa món, tré, nem | Thịt kho hột vịt, canh khổ qua, dưa giá |
| Không khí | Trời lạnh, có mưa phùn, nặng về nghi lễ gia đình | Gói gọn, nhiều nhà có người đi xa về | Trời nắng ấm, đi chơi, đi lễ, chợ hoa nhộn nhịp |
Món canh khổ qua (mướp đắng) ngày Tết ở miền Nam là một ví dụ thú vị về lối chơi chữ: "khổ qua" đọc lên như "nỗi khổ đã qua". Tương tự, nhiều món và quả trên mâm Tết được chọn vì tên gọi, không hẳn vì hương vị.
Người nước ngoài và Việt kiều nên chuẩn bị gì cho Tết
Hỏi lịch nghỉ thật của nơi làm việc từ tháng Chạp. Lịch nghỉ của công ty có thể khác lịch nghỉ của cơ quan nhà nước. Dự án cần đối tác Việt xử lý trước Tết nên chốt sớm, vì tuần cuối năm mọi người dồn sức cho tất niên và hoàn tất sổ sách.
Đặt vé đi lại sớm hoặc ở lại thành phố. Vé tàu, xe, máy bay dịp cao điểm Tết thường hết từ sớm. Ở lại thành phố mấy ngày đầu năm là trải nghiệm yên tĩnh hiếm có, chỉ cần chuẩn bị đồ ăn và tiền mặt.
Chuẩn bị phong bao lì xì nếu bạn có quan hệ gần. Bạn không bắt buộc phải lì xì, nhưng nếu thăm nhà đồng nghiệp có con nhỏ hoặc là quản lý của một nhóm, một phong bao nhỏ cho trẻ hoặc cho nhân viên ngày đi làm lại là cử chỉ được đón nhận.
Thưởng Tết cho người làm cho mình. Người giúp việc, tài xế riêng, bảo mẫu thường được thưởng thêm trước khi về quê. Đây là khoản thưởng, khác với lì xì đầu năm; nói rõ với họ từ sớm để họ có kế hoạch.
Đừng đến nhà ai sáng mùng một nếu chưa được mời. Người bước vào nhà đầu tiên năm mới mang ý nghĩa xông đất. Sáng mùng một nên để dành cho gia đình, khách quen; từ mùng hai trở đi thăm viếng tự nhiên hơn, và vẫn nên nhắn trước.
Câu hỏi thường gặp
Tết Nguyên đán năm nào cũng rơi vào tháng 2 phải không?
Không. Mùng một Tết dao động trong khoảng 21 tháng 1 đến 20 tháng 2 dương lịch, tuỳ chu kỳ trăng và tháng nhuận. Cách chắc nhất là xem lịch âm dương của năm đó và thông báo lịch nghỉ chính thức, thường được công bố từ nhiều tháng trước.
Ngày Tết có cửa hàng nào mở không?
Có, nhưng ít hơn nhiều. Siêu thị lớn, cửa hàng tiện lợi, một số chuỗi cà phê và nhà hàng vẫn mở, thường rút giờ và có thể tính phụ thu. Chợ truyền thống và quán gia đình nghỉ nhiều ngày, mở lại dần từ mùng 4 đến mùng 6.
Người nước ngoài có nên đón Tết cùng một gia đình Việt không?
Nếu được mời thì nên nhận lời, đó là cách hiểu Tết nhanh nhất. Hãy đến đúng giờ hẹn, mang một món quà nhỏ như hộp bánh, giỏ trái cây hoặc trà, mặc lịch sự và chuẩn bị vài phong bao lì xì nếu nhà có trẻ nhỏ.
Đêm giao thừa ở thành phố lớn thường có gì?
Thường có các điểm bắn pháo hoa do chính quyền tổ chức, chương trình nghệ thuật ngoài trời và dòng người đi lễ đầu năm. Đường phố quanh các điểm này rất đông, nên đi sớm, gửi xe xa một chút và hẹn trước điểm gặp với người đi cùng.
Hoá vàng là gì và có bắt buộc làm vào mùng 3 không?
Hoá vàng là lễ đốt giấy tiền vàng mã để tiễn ông bà tổ tiên sau những ngày Tết, đánh dấu nhà trở lại sinh hoạt bình thường. Ngày làm tuỳ nếp từng nhà, phổ biến từ mùng 3 đến mùng 4, có nơi để đến mùng 7 hoặc mùng 10.
Sau Tết bao lâu thì công việc trở lại bình thường?
Cơ quan và phần lớn doanh nghiệp đi làm lại ngay sau kỳ nghỉ chính thức, nhưng nhịp thật thường chậm thêm một đến hai tuần vì gặp mặt đầu năm, lễ hội và rằm tháng Giêng. Việc cần đối tác quyết nên dự trù thời gian rộng hơn.