Những kiêng kỵ phổ biến nhất trong ba ngày Tết là: không quét nhà và đổ rác, không vay mượn hay đòi nợ, không cãi nhau, khóc lóc hay nói điều xui, không làm vỡ đồ, không mặc trang phục toàn trắng hoặc toàn đen khi đi chúc Tết, và người nhà có tang tránh xông đất nhà khác. Ý chung của mọi kiêng kỵ là giữ cho khởi đầu năm mới trọn vẹn, êm ấm, vì người ta tin đầu xuôi thì đuôi lọt.
Phần lớn kiêng kỵ là niềm tin dân gian, mỗi nhà giữ một mức. Có gia đình làm theo rất kỹ, có gia đình chỉ giữ vài điều cho vui. Với người ở nhờ, khách đến chơi hay người nước ngoài sống cùng gia đình Việt, hiểu ý nghĩa đằng sau giúp bạn tôn trọng chủ nhà mà không cảm thấy bị ràng buộc bởi những điều mình không tin.
Vì sao người Việt kiêng nhiều điều trong những ngày đầu năm
Trong cách nghĩ của xã hội nông nghiệp, khởi đầu quyết định phần lớn kết quả. Hạt giống gieo đúng thời vụ thì lúa tốt; ngày đầu năm êm ấm thì cả năm yên ổn. Từ đó sinh ra quan niệm "đầu năm" là một khoảnh khắc đặc biệt, mọi hành động trong những ngày này được coi như điềm báo cho mười hai tháng sau.
Nhiều kiêng kỵ còn có lý lẽ rất đời thường. Ba ngày Tết cả họ tụ họp, nhà nhiều khách, ai cũng mệt sau tuần chuẩn bị: kiêng cãi nhau, kiêng nói chuyện buồn là cách giữ hoà khí. Kiêng đòi nợ đầu năm giúp người nghèo có mấy ngày Tết yên. Kiêng quét nhà một phần vì nhà đã dọn sạch từ trước, và cả nhà được nghỉ ngơi thật sự.
Mức độ giữ kiêng kỵ khác nhau theo thế hệ, theo vùng và theo nghề. Người buôn bán thường kỹ hơn vì gắn với việc làm ăn. Gia đình ở thành phố, người trẻ thường giữ ít hơn, nhưng vẫn tránh những điều làm người lớn tuổi phiền lòng. Đây chính là chìa khoá cho người ngoài: tôn trọng không có nghĩa là phải tin, mà là không làm điều khiến chủ nhà khó chịu trong những ngày họ coi là quan trọng.
Các kiêng kỵ trong nhà ba ngày Tết
Kiêng quét nhà, đổ rác. Phổ biến nhất ở cả ba miền. Dân gian cho rằng quét nhà, đổ rác ngày đầu năm là quét đi tài lộc. Nếu phải dọn, nhiều nhà quét gom vào một góc, đợi sau mùng ba hoặc sau lễ hoá vàng mới đem đi. Ở chung cư, ban quản lý thường vẫn thu gom rác nhưng thưa hơn ngày thường.
Kiêng làm vỡ đồ. Bát đĩa, gương, ly vỡ bị coi là điềm chia lìa, sứt mẻ. Lỡ làm vỡ thì người ta thường nói câu "vỡ cho tan cái cũ" rồi dọn đi lặng lẽ, không ai trách ai.
Kiêng cãi vã, la mắng, khóc lóc. Người lớn tránh mắng con trong ngày Tết, vợ chồng gác chuyện bất đồng lại. Trẻ con hay được "miễn" đòn roi mấy ngày này.
Kiêng nói điều xui. Tránh các từ gắn với chết chóc, bệnh tật, thua lỗ, cháy nhà. Câu "chết rồi" buột miệng cũng được thay bằng câu khác.
Kiêng cho lửa, cho nước. Theo nếp cũ, lửa tượng trưng cho sự ấm áp, nước cho tiền của; cho đi trong ngày đầu năm là cho đi vận may. Ngày nay ít ai còn xin lửa nhà hàng xóm, nhưng có người vẫn ngại cho mượn bật lửa hay xin nước đầu năm.
Kiêng ăn một số món. Có nơi tránh ăn tôm vì bơi giật lùi, tránh vịt vì gắn với điều không may, tránh mực vì màu đen. Đây là thói quen vùng miền, không thống nhất; ở nhiều nơi khác các món này vẫn ăn bình thường.
Kiêng kỵ khi ra ngoài và khi đi chúc Tết
Kiêng vay mượn và đòi nợ. Vay tiền đầu năm bị coi là cả năm thiếu thốn; đòi nợ đầu năm là làm khó người khác. Nợ nần thường được thanh toán xong trước Tết, gọi là "tất niên sổ sách". Nếu bạn cần mượn đồ hàng xóm mấy ngày này, nên lựa lời hoặc đợi qua mùng.
Kiêng mặc toàn trắng hoặc toàn đen. Hai màu này gắn với tang lễ. Ngày Tết người ta mặc màu tươi, nhất là đỏ, vàng. Áo trắng phối màu khác hay quần đen áo sáng vẫn bình thường.
Người có tang hạn chế xông đất, chúc Tết nhà khác. Nhà có người mất trong năm thường không đi chúc Tết những ngày đầu, chờ người khác đến thăm mình. Đây là nếp tế nhị, không phải lệnh cấm; mỗi nhà giữ một mức.
Kiêng đến nhà người khác sáng mùng một khi chưa được mời. Vì người đầu tiên vào nhà là người xông đất. Thăm viếng thoải mái hơn từ mùng hai.
Kiêng mua một số thứ đầu năm. Câu "đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi" ở miền Bắc khuyên đầu năm mua muối, vì muối mặn mà tượng trưng cho tình cảm gắn bó, và tránh mua vôi, vật dụng tượng trưng cho tranh chấp, mất mát. Thời nay ít người còn để ý chuyện mua vôi, nhưng gói muối hột đầu năm vẫn được bán khắp các đền chùa.
Kiêng kỵ và ý nghĩa: đọc theo lối nghĩ, không theo nỗi sợ
Bảng dưới gom các kiêng kỵ phổ biến theo ý nghĩa gốc. Đọc như vậy, bạn thấy phần lớn là lời nhắc sống hoà thuận, chứ không phải những điều cấm kỳ bí:
| Kiêng kỵ | Ý nghĩa dân gian | Lý lẽ đời thường |
|---|---|---|
| Không quét nhà, đổ rác | Không quét đi tài lộc | Nhà đã dọn trước Tết; mọi người được nghỉ |
| Không cãi nhau, khóc lóc | Cả năm hoà thuận | Giữ không khí vui khi cả họ tụ họp |
| Không vay mượn, đòi nợ | Không thiếu thốn cả năm | Cho người khó khăn mấy ngày Tết yên ổn |
| Không làm vỡ đồ | Tránh chia lìa, sứt mẻ | Nhắc cẩn thận khi nhà đông người, nhiều trẻ |
| Không mặc toàn trắng, đen | Màu tang, không hợp ngày vui | Tôn trọng tâm trạng của gia chủ |
| Người có tang không xông đất | Tránh mang buồn vào nhà khác | Cho gia đình có tang thời gian lắng lại |
Có những tục khá xa lạ với người thành phố như kiêng cho lửa hay kiêng ăn một vài món. Không cần nhớ hết: quan sát chủ nhà làm gì và hỏi nhẹ một câu khi chưa chắc là đủ.
Những ngày kiêng khác trong năm mà bạn sẽ nghe nhắc
Ngoài ba ngày Tết, người Việt còn nhắc đến một số ngày được coi là không thuận để khởi sự việc lớn. Nhóm hay nghe nhất là mùng 5, 14 và 23 âm lịch hằng tháng, theo câu "mùng năm, mười bốn, hăm ba, đi chơi cũng lỗ huống là đi buôn". Nhiều người lớn tuổi tránh khai trương, xuất hành hay ký kết vào những ngày này. Cũng có gia đình chọn ngày cưới, ngày động thổ, ngày dọn về nhà mới theo lời khuyên của người cao tuổi trong họ.
Đối với người làm việc cùng người Việt, điều thực tế là: nếu đối tác đề nghị đổi ngày ký hợp đồng hay khai trương sang một ngày khác vài hôm, rất có thể vì lý do này. Không nên tranh luận đúng sai; dời một vài ngày thường không ảnh hưởng gì và giữ được thiện chí.
Tháng Bảy âm lịch cũng được nhiều người coi là tháng nên tránh việc lớn như cưới hỏi, mua nhà, vì gắn với lễ cúng cô hồn. Hệ quả dễ thấy là thị trường cưới hỏi chững lại trong tháng này và dồn vào các tháng cuối năm âm lịch.
Ở nhà người Việt dịp Tết: cư xử thế nào cho khéo
Hỏi trước khi dọn dẹp. Nếu bạn ở cùng gia đình người yêu, bạn bè hay chủ nhà, đừng tự ý quét nhà, đổ rác mấy ngày đầu năm dù thấy bừa. Hỏi chủ nhà nên để rác ở đâu.
Chọn trang phục tươi sáng. Chuẩn bị ít nhất một bộ quần áo màu ấm cho những buổi gặp họ hàng. Áo dài hoặc áo sơ mi màu là lựa chọn an toàn.
Giữ lời nói vui vẻ. Tránh đùa về chuyện chết chóc, bệnh tật, kể cả câu đùa vô hại theo kiểu phương Tây. Câu chuyện đầu năm nên xoay quanh sức khoẻ, gia đình, kế hoạch năm mới.
Không bàn chuyện tiền bạc khó khăn. Đầu năm không phải lúc hỏi vay, đòi nợ hay kể chuyện thua lỗ, dù với người rất thân.
Nếu lỡ phạm, đừng quá lo. Phần lớn người Việt rộng lượng với người nước ngoài và người trẻ. Một câu xin lỗi nhẹ nhàng, kèm câu chúc năm mới, là đủ để mọi thứ qua đi.
Đầu năm ở nơi làm việc và trong buôn bán
Kiêng kỵ đầu năm không chỉ ở trong nhà. Ngày đi làm lại, nhiều công ty chọn giờ đẹp để mở cửa, thắp hương ở văn phòng, lãnh đạo phát lì xì và cả nhóm cùng chúc nhau một câu. Tuần đầu tiên thường tránh những cuộc họp căng thẳng, tránh kỷ luật hay sa thải nhân sự; các quyết định nặng nề được dời sang sau rằm tháng Giêng.
Người buôn bán để ý nhiều hơn cả. Ngày mở hàng được chọn kỹ, người mua đầu tiên được đón tiếp chu đáo, và chủ tiệm tránh cho nợ, tránh trả lại tiền thừa bằng cách ném lên quầy. Có tiệm không bán chịu suốt tháng Giêng. Nếu bạn là khách mở hàng mà mặc cả quá gắt rồi bỏ đi, chủ tiệm có thể buồn thật, dù họ không nói ra.
Với đối tác, các cuộc hẹn đầu năm thường mang tính chúc Tết và gặp gỡ, ít khi đi thẳng vào thương lượng khó. Gửi một email đòi công nợ đúng tuần đầu năm, dù hợp lý về hợp đồng, vẫn nên viết mềm mỏng hoặc chờ thêm vài ngày. Hiểu nhịp này giúp người nước ngoài làm ăn ở Việt Nam tránh được những va chạm không đáng có.
Giữ kiêng kỵ ở mức nào là vừa
Kiêng kỵ ngày Tết có giá trị khi nó giúp mọi người sống chậm lại, nhẹ lời với nhau và dành thời gian cho gia đình. Nó trở thành gánh nặng khi biến thành nỗi lo: sợ người này xông đất, đổ lỗi cho người kia vì làm vỡ cái bát, hay để mâu thuẫn gia đình bùng lên chỉ vì một kiêng kỵ không được giữ.
Nhiều gia đình trẻ chọn giữ những điều mang nghĩa đẹp, như không cãi nhau, mặc đẹp, nói lời hay, và bỏ những điều gây phiền như kiêng quét nhà khi trẻ nhỏ làm đổ đồ ăn ra sàn. Không có gì sai trong việc điều chỉnh, miễn là người lớn tuổi trong nhà được tôn trọng.
Với người nước ngoài, cách tiếp cận tốt nhất là tò mò thay vì phán xét. Hỏi "ở nhà mình có kiêng gì không" trước khi đến ăn Tết vừa giúp bạn tránh sai, vừa mở ra những câu chuyện thú vị về quê hương, gia đình của người Việt mà ngày thường hiếm khi có dịp nghe.
Câu hỏi thường gặp
Ngày Tết kiêng quét nhà đến hết ngày nào?
Phổ biến nhất là kiêng trong ba ngày đầu năm, từ mùng một đến hết mùng ba. Có gia đình chờ đến sau lễ hoá vàng mới quét và đổ rác. Nếu bắt buộc phải dọn, người ta quét gom vào một góc nhà rồi đổ sau.
Người nước ngoài có bị trách nếu không biết kiêng kỵ?
Hiếm khi. Người Việt thường thông cảm với khách nước ngoài. Tuy vậy, tránh vài điều cơ bản như mặc toàn trắng hoặc toàn đen, nói chuyện xui, tự ý quét nhà ở nhà người khác sẽ giúp bạn được quý hơn.
Đầu năm có được đi khám bệnh, uống thuốc không?
Có. Sức khoẻ quan trọng hơn mọi kiêng kỵ. Một số người lớn tuổi ngại đến bệnh viện đầu năm, nhưng khi có dấu hiệu bất thường, cần đi khám ngay. Các bệnh viện vẫn trực cấp cứu suốt dịp Tết.
Có nên cắt tóc, mua sắm vào ngày mùng một?
Mua sắm ngày đầu năm là bình thường, nhiều người còn thích mua lấy may. Cắt tóc thì đa số tiệm nghỉ mấy ngày đầu nên người ta cắt trước Tết. Không có kiêng kỵ chung nào cấm hai việc này trên cả nước.
Nếu lỡ làm vỡ bát đĩa ngày Tết thì nên làm gì?
Bình tĩnh dọn đi và nói một câu vui như "vỡ cho tan cái cũ", hoặc xin lỗi chủ nhà nếu bạn là khách. Người Việt không coi đây là chuyện nghiêm trọng; điều quan trọng là không để nó thành cớ trách móc nhau.
Tại sao người có tang lại kiêng đi chúc Tết?
Vì theo nếp cũ, người đang trong thời gian tang chế mang nỗi buồn của gia đình, đến nhà người khác những ngày đầu năm sợ làm ảnh hưởng không khí vui. Đây là sự tế nhị, không phải lệnh cấm; nhiều nhà vẫn chào đón nếu họ đến.