Lì xì, hay mừng tuổi theo cách gọi miền Bắc, là việc người lớn trao cho trẻ nhỏ và người thân một phong bao đỏ có ít tiền vào dịp đầu năm, kèm lời chúc. Giá trị chính nằm ở lời chúc và màu đỏ may mắn, không ở số tiền: một phong bao nhỏ trao đúng phép, đúng lúc được quý hơn một khoản lớn đưa vội.
Với trẻ con, lì xì là phần vui nhất của Tết. Với người lớn, nó là cách nói "chúc một tuổi mới bình an" bằng hành động cụ thể. Phong tục này có những quy ước không ai viết ra nhưng ai cũng biết, từ chuyện ai lì xì cho ai đến chuyện có nên mở phong bao trước mặt người cho. Dưới đây là những quy ước đó, kèm các tình huống người đi làm và người nước ngoài hay băn khoăn.
Mừng tuổi và lì xì: hai cái tên, một ý nghĩa
Người miền Bắc nói "mừng tuổi", người miền Nam nói "lì xì", nay hai từ dùng lẫn trên cả nước. "Lì xì" được cho là đi vào tiếng Việt qua cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông ở Nam Bộ, đọc theo âm của từ có nghĩa là lợi lộc, may mắn. "Mừng tuổi" thì nói thẳng ý nghĩa thuần Việt: ngày xưa người Việt tính tuổi theo năm, sang năm mới ai cũng thêm một tuổi cùng lúc, nên đầu năm là dịp mừng tuổi mới cho nhau.
Cách tính tuổi này vẫn còn dấu vết trong đời sống: người lớn tuổi ở quê hay hỏi "cháu năm nay lên mấy" theo tuổi âm, cộng thêm một so với tuổi trên giấy tờ. Khi một đứa trẻ được mừng tuổi, ngụ ý là chúc cháu lớn thêm một tuổi khoẻ mạnh, ngoan ngoãn, học giỏi.
Màu đỏ của phong bao không ngẫu nhiên. Trong văn hoá Việt và cả vùng Đông Á, đỏ là màu của sự may mắn, ấm áp và xua điều xấu. Ngày xưa, nhiều nhà chỉ gói tiền trong giấy đỏ; ngày nay phong bao in hình con giáp của năm, hoa mai, hoa đào, chữ phúc, chữ lộc, được bán khắp nơi từ tháng Chạp.
Ai lì xì cho ai: những quan hệ phổ biến
Người lớn lì xì cho trẻ em. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác, khách đến nhà đều có thể mừng tuổi cho trẻ. Khách đến chơi nhà có con nhỏ thường chuẩn bị sẵn vài phong bao trong túi.
Con cháu biếu ông bà, cha mẹ. Theo chiều ngược lại, con cháu đã đi làm thường mừng tuổi ông bà, cha mẹ, gọi đúng hơn là biếu. Ý nghĩa là chúc thọ và báo hiếu, nên thường trao ngay sáng mùng một kèm lời chúc sức khoẻ.
Người lớn trong họ mừng tuổi nhau. Ở nhiều gia đình, người lớn cũng mừng tuổi nhau một phong bao tượng trưng, nhất là khi lâu ngày mới gặp. Không có quy định chặt; nhiều người chỉ chúc bằng lời.
Chủ doanh nghiệp, quản lý lì xì cho nhân viên. Ngày đi làm lại đầu năm, nhiều công ty có lệ sếp phát lì xì khai xuân cho từng người. Khoản này mang tính lấy may, khác với thưởng Tết đã trả trước kỳ nghỉ.
Khách lì xì cho người giúp việc nhà, bảo vệ, người phục vụ quen. Một phong bao nhỏ ngày đầu năm cho những người thường xuyên giúp mình là cử chỉ được đánh giá cao, nhất là ở toà nhà chung cư, phòng khám, quán quen.
Người trẻ chưa đi làm. Sinh viên, học sinh lớn thường vẫn được nhận, không phải lì xì lại. Khi đã có thu nhập, nhiều người bắt đầu mừng tuổi cho em nhỏ và biếu cha mẹ như một dấu mốc trưởng thành.
Đưa và nhận lì xì cho phải phép
Cách trao và nhận phong bao quan trọng không kém phong bao. Những bước dưới đây là nếp chung ở các gia đình Việt, trẻ con thường được cha mẹ dạy từ rất nhỏ:
- Chuẩn bị tiền sẵn trong phong bao, không rút ví ra đếm trước mặt người nhận. Phong bao phẳng, không nhàu, tiền xếp gọn.
- Nói lời chúc trước, trao phong bao sau: "Chúc cháu năm mới ngoan, học giỏi", "Chúc ông bà năm mới mạnh khoẻ, sống lâu". Lời chúc ngắn, đúng với người nhận.
- Trao và nhận bằng hai tay. Với người lớn tuổi, cúi nhẹ đầu khi đưa. Trẻ con được dạy khoanh tay, nói "con cảm ơn" rồi mới nhận.
- Không mở phong bao ngay trước mặt người cho. Mở ra xem ngay bị coi là chú ý đến tiền hơn đến lời chúc. Trẻ con thường cất vào túi, về nhà mới mở.
- Không hỏi, không so sánh số tiền. Người lớn không hỏi trẻ "được bao nhiêu", và tránh bình luận về phong bao người khác cho.
- Nếu cha mẹ giữ hộ tiền lì xì của con, nên nói rõ với con và dùng khoản đó vào việc của con, như mua sách, đóng học, mở sổ tiết kiệm. Trẻ lớn có thể được tự quản một phần để học cách tiêu tiền.
Một chi tiết nhỏ nhiều người để ý: không trao lì xì khi đang ăn, khi người nhận bận tay, hay ném phong bao qua bàn. Lì xì là một khoảnh khắc ngắn nhưng trang trọng.
Bao nhiêu thì đủ: vì sao không có con số chuẩn
Câu hỏi được tìm nhiều nhất về lì xì là nên cho bao nhiêu. Không có mức chuẩn, và cũng không nên có. Số tiền phụ thuộc vào quan hệ, vào hoàn cảnh của người cho và vào thói quen của mỗi gia đình, mỗi vùng. Ở nhiều làng quê, phong bao cho trẻ chỉ có tờ tiền mệnh giá nhỏ; ở thành phố, mức cao hơn nhưng vẫn rất khác nhau giữa các nhà.
Nguyên tắc người Việt hay dùng là đều tay và vừa sức. Đều tay nghĩa là các trẻ cùng vai vế trong một nhà nhận như nhau, để không đứa nào tủi. Vừa sức nghĩa là không vì sĩ diện mà lì xì vượt khả năng; phong bao quá lớn so với quan hệ có khi khiến cha mẹ đứa trẻ khó xử, vì họ thấy phải đáp lại tương xứng.
Một số gia đình chuộng tiền có số đẹp, ví dụ chữ số 8 vì gần với "phát", hoặc tránh số 4 vì âm Hán Việt gần chữ "tử". Đây là thói quen dân gian, nhiều người không để ý. Điều được để ý hơn là tờ tiền phẳng, sạch, càng mới càng tốt, vì tiền mới tượng trưng cho khởi đầu mới.
Tiền mới, tiền mệnh giá nhỏ và lì xì qua chuyển khoản
Mỗi dịp cuối năm, nhu cầu đổi tiền mới mệnh giá nhỏ để lì xì tăng vọt. Những năm gần đây, Ngân hàng Nhà nước nhiều lần khuyến khích người dân hạn chế dùng tiền mới để mừng tuổi, vì in tiền mới tốn kém và phần lớn số tiền đó lại quay về ngân hàng sau Tết. Các dịch vụ đổi tiền lẻ, tiền mới thu phí chênh lệch ở lề đường hay trên mạng là hoạt động không được phép, người đổi cũng dễ gặp tiền giả hoặc bị lừa đặt cọc.
Giải pháp nhiều gia đình đang dùng: chọn những tờ tiền polymer còn đẹp đã có sẵn, là phẳng nếu cần, và chỉ ưu tiên tiền mới cho phong bao của ông bà, cha mẹ. Trẻ nhỏ thường chỉ quan tâm phong bao màu gì, có hình con giáp nào.
Lì xì qua chuyển khoản và quét mã QR đã trở nên phổ biến, nhất là giữa người lớn với nhau, giữa sếp và nhân viên làm việc từ xa, hay con cái ở xa gửi về biếu cha mẹ. Cách này tiện, nhưng mất đi khoảnh khắc trao tay. Một cách dung hoà là chuyển khoản kèm một lời nhắn chúc Tết viết riêng, không dùng mẫu chung, hoặc vẫn gửi phong bao thật cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
Lì xì ở công sở và với người nước ngoài
Bạn là quản lý người nước ngoài. Lì xì khai xuân cho cả nhóm vào ngày đi làm lại là cách hoà nhập nhanh và được nhân viên nhớ lâu. Mức cho mỗi người nên bằng nhau, phong bao giống nhau, phát tận tay kèm một câu chúc ngắn bằng tiếng Việt.
Bạn là nhân viên mới. Không cần lì xì sếp hay đồng nghiệp ngang hàng. Một lời chúc đầu năm tử tế là đủ. Nếu đồng nghiệp có con nhỏ đến công ty dịp đầu năm, một phong bao nhỏ cho cháu là cử chỉ đẹp.
Bạn được mời đến nhà người Việt dịp Tết. Chuẩn bị sẵn vài phong bao cho trẻ trong nhà. Đưa sau khi chào hỏi gia chủ, không đưa ngay ở cửa. Nếu trẻ quá nhỏ, có thể đưa cho cha mẹ cầm hộ.
Bạn là Việt kiều về quê ăn Tết. Họ hàng thường kỳ vọng nhiều hơn vào người ở xa về. Nên thống nhất trước với cha mẹ ở quê về cách lì xì cho họ hàng, để vừa giữ được tình cảm vừa không biến Tết thành áp lực tài chính cho chính mình.
Ở nơi làm việc có quy định về quà tặng. Cơ quan nhà nước và nhiều doanh nghiệp có quy tắc về nhận quà từ đối tác. Lì xì giữa đối tác kinh doanh, nhất là khi đang có hợp đồng, nên tránh hoặc giữ ở mức tượng trưng thuần tuý.
Những chuyện quanh phong bao: dạy trẻ, giữ tiền và sự tế nhị
Lì xì là dịp tốt để dạy trẻ về tiền. Nhiều gia đình cho con tự đếm số tiền nhận được sau Tết, chia một phần để tiêu, một phần để dành, một phần để mua quà cho người khác. Cách này giúp trẻ hiểu tiền không tự nhiên mà có và phong bao là tình cảm của người lớn.
Ngược lại, cũng có những chuyện khiến phong tục trở nên nặng nề: người lớn trêu trẻ bằng cách đòi lại phong bao, so sánh đứa này được nhiều đứa kia được ít, hay bố mẹ "thu" hết tiền mà không giải thích. Những điều này không phải phong tục, chỉ là thói quen nên bỏ.
Với người nhận là người lớn tuổi, đặc biệt ông bà, lời chúc và sự hiện diện của con cháu quan trọng hơn số tiền. Một cuộc gọi video sáng mùng một với ông bà ở quê, kèm khoản biếu chuyển trước, nhiều khi ý nghĩa hơn phong bao dày gửi qua người khác. Phong bao đỏ là cái cớ để người ta nói với nhau những lời tốt đẹp mỗi đầu năm.
Còn một điều tế nhị nữa: lì xì có qua có lại. Khi hai gia đình cùng có con nhỏ thăm nhau, phong bao thường được trao theo cả hai chiều với mức tương đương. Nếu nhà bạn nhận lì xì cho con từ một gia đình mà con họ cũng có mặt, hãy chuẩn bị phong bao đáp lại ngay trong buổi đó, đừng để hôm khác.
Câu hỏi thường gặp
Lì xì có phải chỉ dành cho trẻ con?
Không. Trẻ con là người nhận chính, nhưng con cháu đi làm cũng mừng tuổi ông bà, cha mẹ, sếp lì xì khai xuân cho nhân viên, và người lớn có thể mừng tuổi nhau một phong bao tượng trưng. Quan trọng là lời chúc đi kèm đúng với từng người.
Nên lì xì vào ngày nào?
Thường từ sáng mùng một đến hết mùng mười, nhiều nhất trong ba ngày đầu. Ở công sở, lì xì khai xuân vào ngày đầu tiên đi làm lại. Lì xì trước giao thừa không phổ biến, trừ khi bạn sẽ không gặp người đó trong những ngày Tết.
Có nên mở phong bao lì xì ngay khi nhận không?
Không nên. Mở ngay trước mặt người cho bị coi là chú ý đến tiền hơn đến lời chúc. Hãy cảm ơn, cất phong bao đi và mở sau. Trẻ con cũng được dạy như vậy từ nhỏ.
Lì xì bằng chuyển khoản có bị coi là thiếu lịch sự không?
Với người ở xa hoặc giữa người lớn với nhau thì không, cách này đã phổ biến. Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi đang ở gần, phong bao trao tay vẫn được ưa hơn. Khi chuyển khoản, hãy kèm lời chúc viết riêng cho người nhận.
Người đang có tang có lì xì cho trẻ con không?
Nhiều gia đình đang có tang trong năm vẫn mừng tuổi cho con cháu trong nhà nhưng hạn chế đi chúc Tết và lì xì ở nhà người khác vào mấy ngày đầu năm. Mức độ kiêng tuỳ từng nhà, nên hỏi người lớn trong gia đình.
Bao lì xì thường chọn màu gì?
Đỏ là màu phổ biến nhất, sau đó là vàng hoặc đỏ phối vàng. Phong bao trắng hoặc đen không dùng cho lì xì vì gắn với tang lễ. Hình in thường là con giáp của năm, hoa mai, hoa đào hoặc lời chúc ngắn.