Tuyến đường sắt Bắc–Nam, quen gọi là tàu Thống Nhất, nối ga Hà Nội với ga Sài Gòn qua khoảng 1.700 km, chặng suốt mất hơn một ngày đêm với chuyến nhanh nhất. Người đi xa thường chọn giường nằm khoang bốn có điều hoà cho đêm ngủ yên, người đi chặng ngắn vài giờ thì ghế mềm là đủ. Vé mua trên trang bán vé chính thức của ngành đường sắt, tại quầy ga hoặc đại lý được uỷ quyền; khi lên tàu cần mang giấy tờ tuỳ thân đúng với tên trên vé.
Tàu chậm hơn máy bay rất nhiều, nhưng vẫn có lý do để chọn: đi chặng ngắn giữa hai thành phố không có sân bay, mang theo nhiều đồ, đi cùng người lớn tuổi sợ máy bay, hoặc đơn giản là muốn ngủ một đêm và thức dậy ở nơi khác. Bài này giải thích các loại chỗ, cách mua vé, cách đổi trả và những chuyện sinh hoạt trên tàu mà lần đầu đi ít ai được dặn.
Các loại chỗ trên tàu và hợp với ai
Tên gọi dưới đây là cách ngành đường sắt và hành khách hay dùng; tuỳ đoàn tàu mà có hoặc không có loại nào:
| Loại chỗ | Mô tả | Hợp với |
|---|---|---|
| Ghế ngồi cứng | Ghế gỗ hoặc nhựa, toa thường không điều hoà trên một số tàu | Chặng rất ngắn, người quen đi tàu, cần tiết kiệm tối đa |
| Ghế mềm điều hoà | Ghế bọc nệm, ngả được, toa kín có điều hoà | Chặng ban ngày vài giờ, người đi một mình |
| Giường nằm khoang 6 | Mỗi khoang ba tầng giường hai bên; tầng trên thấp trần, khó ngồi | Đi đêm, muốn tiết kiệm hơn khoang 4 |
| Giường nằm khoang 4 | Mỗi khoang hai tầng giường hai bên, có cửa khoang | Đi đêm, gia đình, người lớn tuổi, người cần ngủ yên |
| Toa chất lượng cao, toa du lịch | Một số tuyến có toa do doanh nghiệp khai thác ghép vào đoàn tàu, trang bị tốt hơn | Người muốn tiện nghi hơn, chấp nhận giá cao hơn |
Trong khoang nằm, giường tầng dưới tiện ngồi và để đồ hơn nên thường đắt hơn giường tầng trên. Gia đình bốn người mua trọn một khoang bốn thì gần như có phòng riêng trên tàu, là cách nhiều nhà có trẻ nhỏ và ông bà chọn khi đi xa.
Mua vé tàu đúng kênh, tránh vé giả
Vé tàu hoả nay chủ yếu là vé điện tử. Trình tự mua an toàn:
- Vào trang bán vé chính thức của Tổng công ty Đường sắt Việt Nam hoặc ứng dụng chính thức của ngành, hoặc ra quầy vé ở ga. Cẩn thận các trang mạo danh có giao diện gần giống, nhất là khi tìm qua quảng cáo trên mạng xã hội.
- Chọn ga đi, ga đến, ngày đi; xem danh sách tàu và sơ đồ toa để chọn chỗ cụ thể.
- Nhập họ tên và số giấy tờ của từng hành khách đúng như trên căn cước hoặc hộ chiếu. Trẻ em đi kèm khai theo hướng dẫn của trang; chính sách miễn, giảm vé cho trẻ em tuỳ độ tuổi.
- Thanh toán trong thời gian giữ chỗ, nhận vé điện tử qua thư điện tử hoặc tin nhắn, lưu lại mã đặt chỗ.
- Ngày đi, đến ga sớm, mang giấy tờ đã khai để soát vé khi lên tàu.
Dịp Tết Nguyên đán, ngành đường sắt thường mở bán vé Tết từ nhiều tháng trước và các chặng từ TP.HCM ra miền Trung, từ Hà Nội vào miền Trung hết chỗ rất nhanh. Theo dõi thông báo mở bán trên trang chính thức thay vì mua lại từ người bán trên mạng.
Đổi vé, trả vé và chuyện trễ tàu
Vé tàu ở Việt Nam đổi hoặc trả được, nhưng phải làm trước giờ tàu chạy một khoảng thời gian nhất định và chịu một mức khấu trừ, mức này cao hơn vào dịp lễ Tết. Quy định cụ thể đăng trên trang của ngành đường sắt; đọc trước khi mua, nhất là khi lịch trình còn chưa chắc.
Trễ tàu thì gần như không có cách nào giữ chỗ, vì tàu chạy đúng giờ ở ga xuất phát và chỉ dừng vài phút ở ga dọc đường. Ở ga lớn như Hà Nội, Sài Gòn, Đà Nẵng, cửa ra sân ga đóng trước giờ chạy ít phút. Nên có mặt ở ga trước ít nhất ba mươi phút, sớm hơn nếu mang nhiều hành lý hoặc đi giờ cao điểm trong thành phố.
Ngược lại, tàu có thể đến trễ so với lịch ở các ga giữa đường, nhất là chặng dài và mùa mưa bão miền Trung, khi một số đoạn đường sắt phải giảm tốc hoặc tạm dừng vì sạt lở, ngập. Nếu có hẹn quan trọng ở nơi đến, đừng xếp quá sát giờ tàu dự kiến tới.
Mang gì lên tàu cho chặng dài
Giấy tờ và vé. Căn cước hoặc hộ chiếu đúng tên trên vé, mã vé lưu trong điện thoại và chụp màn hình phòng khi mất sóng dọc đường.
Áo khoác mỏng và tất. Điều hoà trên toa nằm thường để lạnh, nhất là ban đêm. Chăn gối có sẵn trên giường nằm, nhưng nhiều người vẫn mang thêm khăn hoặc áo dài tay.
Đồ ăn nhẹ và nước. Trên tàu có toa hàng ăn và xe đẩy bán cơm, mì, nước uống, ở ga dừng lâu có người bán đồ ăn địa phương. Mang thêm trái cây, bánh mì, nước lọc giúp bạn chủ động giờ ăn, nhất là đi cùng trẻ nhỏ.
Sạc dự phòng, tai nghe, bịt mắt. Ổ cắm có nhưng không phải chỗ nào cũng dùng được. Đêm trên tàu có tiếng bánh xe, tiếng mở cửa khoang khi khách lên xuống ở ga giữa đường; bịt tai và bịt mắt giúp ngủ ngon hơn.
Khăn ướt, giấy vệ sinh, dép. Nhà vệ sinh trên tàu dùng chung cả toa, sạch hay không tuỳ chuyến và tuỳ giờ. Dép lê giúp đi lại trong khoang thoải mái.
Hành lý gọn. Hành lý xách tay có giới hạn khối lượng theo quy định của ngành đường sắt; đồ cồng kềnh như xe máy phải gửi theo toa hành lý, làm thủ tục riêng tại ga. Vali lớn khó nhét dưới giường tầng dưới, túi mềm dễ xếp hơn.
Sống trên tàu một ngày đêm: phép lịch sự trong khoang
Khoang nằm là không gian chung của bốn hoặc sáu người lạ trong hơn chục giờ, nên vài phép lịch sự nhỏ làm chuyến đi dễ chịu cho mọi người. Ban ngày, người nằm tầng trên thường được mời ngồi ké giường tầng dưới để ăn uống, trò chuyện; đến tối thì ai về giường nấy. Giữ giọng nhỏ khi gọi điện, dùng tai nghe khi xem phim, tắt đèn đọc sách khi cả khoang đã ngủ.
Người Việt đi tàu thường cởi mở, hay mời đồ ăn và hỏi chuyện quê quán. Nhận một miếng bánh, một múi bưởi là cách đáp lại thân thiện; không muốn ăn thì cảm ơn và từ chối nhẹ nhàng. Với đồ uống có cồn, nhiều người vẫn mang lên tàu, nhưng uống say trong khoang chung dễ gây phiền và mất an toàn khi trèo lên giường tầng.
Giữ đồ giá trị bên người: điện thoại, ví, giấy tờ để trong túi đeo sát người hoặc dưới gối, nhất là khi tàu dừng ở ga đêm và có người lên xuống. Đến ga mình xuống, nhân viên toa thường báo trước, nhưng tự đặt báo thức theo giờ dự kiến vẫn chắc hơn, vì tàu chỉ dừng vài phút.
Ở ga: đến sớm, chờ tàu và lên đúng toa
Các ga lớn trên tuyến Bắc–Nam như Hà Nội, Vinh, Huế, Đà Nẵng, Nha Trang, Sài Gòn đều có phòng chờ, khu bán đồ ăn, nhà vệ sinh và bảng thông báo giờ tàu. Ga nhỏ dọc đường thì đơn sơ hơn nhiều, có khi chỉ có một gian chờ và sân ga thấp. Khi đi từ ga nhỏ, hỏi nhân viên ga tàu sẽ dừng ở đoạn nào của sân ga để đứng chờ gần toa mình, vì đoàn tàu dài và thời gian dừng rất ngắn.
Thông báo lên tàu được đọc qua loa bằng tiếng Việt, ở ga lớn có thêm tiếng Anh. Mỗi toa có số toa dán ở cửa và một nhân viên phụ trách đứng ở cửa soát vé. Đưa vé và giấy tờ cho nhân viên toa, họ chỉ chỗ và giúp xếp hành lý nếu cần. Đi sai toa thì đi xuyên qua các toa bên trong tàu để về đúng chỗ, không cần xuống sân ga.
Đi tàu đêm và xuống ở ga giữa đường lúc khuya hoặc rạng sáng, hãy xếp sẵn cách về chỗ ở: hẹn người đón, đặt sẵn xe qua ứng dụng khi tàu sắp đến, hoặc hỏi nơi lưu trú có đón ga không. Quanh ga lúc nửa đêm thường chỉ có xe ôm và taxi chờ khách, giá dễ bị đẩy lên.
Ngoài tuyến Bắc–Nam: những tuyến tàu khác người sống ở Việt Nam hay đi
Ngoài trục chính Hà Nội – TP.HCM, mạng đường sắt Việt Nam còn vài tuyến nhánh từ Hà Nội: tuyến đi Hải Phòng, tuyến đi Lào Cai, tuyến đi Lạng Sơn và Đồng Đăng, tuyến đi Thái Nguyên. Tuyến Hà Nội – Lào Cai có tàu đêm, được nhiều người chọn để lên vùng núi phía Bắc vì ngủ một đêm là tới, nhiều toa giường nằm do doanh nghiệp khai thác riêng. Tuyến Hà Nội – Hải Phòng chạy ngắn, hợp với người đi trong ngày.
Phía Nam, đường sắt chỉ có trục Bắc–Nam và vài tuyến du lịch ngắn; miền Tây Nam Bộ và Tây Nguyên chưa có đường sắt chở khách thường xuyên. Đường sắt tốc độ cao Bắc–Nam đã được thông qua chủ trương đầu tư nhưng còn trong giai đoạn chuẩn bị, chưa phải lựa chọn đi lại trong những năm tới. Khi bạn đọc tin về tàu tốc độ cao, hãy xem đó là kế hoạch dài hạn chứ không phải tuyến đang chạy.
Khi nào nên chọn tàu, khi nào chọn máy bay hay xe khách
Chọn tàu khi chặng vừa và có giường nằm. Những chặng chạy qua đêm như Hà Nội – Huế, Đà Nẵng – Nha Trang hay TP.HCM – Nha Trang cho phép bạn ngủ trên tàu và đến nơi vào buổi sáng, đỡ một đêm khách sạn và đỡ đường ra sân bay.
Chọn máy bay khi đi suốt Bắc–Nam và thời gian quý. Hơn một ngày đêm trên tàu so với khoảng hai giờ bay là chênh quá lớn với người đi công việc. Máy bay giá rẻ ngoài mùa cao điểm nhiều khi không đắt hơn giường nằm.
Chọn xe khách khi điểm đến không có ga. Đường sắt Bắc–Nam chạy dọc ven biển, nhiều tỉnh miền núi, Tây Nguyên và miền Tây Nam Bộ không có tàu. Khi đó xe khách giường nằm là lựa chọn chính.
Chọn tàu khi đi cùng người sợ máy bay hoặc mang theo nhiều đồ. Tàu cho phép đi lại, nằm duỗi, ăn uống thoải mái, và quy định hành lý dễ thở hơn hàng không.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài mua vé tàu hoả Việt Nam bằng cách nào?
Người nước ngoài mua được trên trang bán vé chính thức của ngành đường sắt, có giao diện tiếng Anh, khai số hộ chiếu khi đặt, thanh toán bằng thẻ quốc tế hoặc các hình thức trang chấp nhận. Cũng có thể mua ở quầy vé ga hoặc nhờ khách sạn, nhưng nên tránh người bán vé trôi nổi trên mạng.
Đi tàu có cần in vé giấy không?
Thường không cần. Vé điện tử trên điện thoại kèm giấy tờ tuỳ thân là đủ để soát vé. Tuy vậy nên chụp màn hình vé phòng khi điện thoại mất sóng ở ga, và đọc kỹ hướng dẫn trong thư xác nhận vì một số trường hợp đặc biệt vẫn cần đổi thẻ lên tàu tại quầy.
Trẻ em đi tàu có phải mua vé không?
Tuỳ độ tuổi. Trẻ nhỏ đi cùng người lớn và ngồi chung chỗ thường được miễn vé, trẻ lớn hơn được giảm giá, từ một độ tuổi nhất định thì mua vé như người lớn. Mức tuổi và mức giảm cụ thể ghi trên trang của ngành đường sắt và có thể thay đổi, nên kiểm lúc đặt vé.
Mang xe máy theo tàu hoả được không?
Được, nhưng xe máy không đi cùng khoang khách mà gửi theo dạng hàng hoá hoặc hành lý ký gửi, làm thủ tục ở ga, thường phải xả bớt xăng và đóng gói theo yêu cầu. Xe có thể đi chuyến khác với chuyến bạn đi, nên hỏi rõ thời gian nhận xe ở ga đến.
Tàu hoả có wifi và ổ sạc không?
Tuỳ đoàn tàu và loại toa. Toa giường nằm và ghế mềm trên tàu mới thường có ổ cắm, một số đoàn tàu có wifi nhưng chập chờn khi đi qua vùng núi, đèo. Mang sạc dự phòng và tải sẵn phim, nhạc nếu định giải trí trên chặng dài.
Đi tàu Bắc–Nam mùa mưa bão có an toàn không?
Ngành đường sắt có quy trình tạm dừng hoặc chuyển tải hành khách khi đường bị ngập, sạt lở, nên rủi ro chính là trễ giờ chứ không phải nguy hiểm khi đang đi. Mùa mưa bão miền Trung thường rơi vào khoảng tháng chín đến tháng mười hai, nên theo dõi tin thời tiết và thông báo của ngành trước ngày đi.