Qua đường ở thành phố Việt Nam an toàn dựa trên một nguyên tắc ngược với trực giác: bước đi đều, chậm vừa phải, giữ thẳng hướng, không chạy, không khựng lại và tuyệt đối không lùi, để người lái xe máy đoán được bạn sẽ ở đâu trong vài giây tới và lách quanh bạn. Ở đường có ô tô, xe buýt, xe tải thì khác: những xe lớn không lách kịp, nên phải chờ khoảng trống thật sự hoặc dùng vạch có đèn, cầu vượt, hầm đi bộ. Phần còn lại là chọn chỗ qua có tầm nhìn tốt và cho người lái thấy mình sớm.
Người nước ngoài lần đầu đứng bên lề đường ở Hà Nội hay TP.HCM thường đứng rất lâu chờ "đường vắng", một khoảnh khắc ít khi đến. Người Việt thì bước xuống và đi qua như không có gì. Khác biệt không nằm ở lòng can đảm mà ở cách hiểu dòng xe. Bài này giải thích nguyên lý đó, những tình huống nó không áp dụng, và chuyện đi bộ trên vỉa hè ở đô thị Việt Nam, nơi vỉa hè còn là chỗ để xe, bán hàng và ngồi uống trà.
Vì sao bước đều lại an toàn hơn chạy
Dòng xe máy ở đô thị Việt Nam vận hành như một dòng chảy: mỗi người lái nhìn phía trước, ước lượng vị trí của các vật cản trong vài giây tới, và điều chỉnh hướng nhẹ để đi vòng. Người đi bộ bước đều là một vật cản đoán được: người lái thấy bạn ở giữa làn, biết bạn đang đi sang phải với tốc độ bước chân, và lách ra phía sau lưng bạn. Hàng chục xe làm như vậy liên tiếp, nên bạn có cảm giác như dòng xe tách ra cho mình đi.
Khi bạn chạy, khựng lại hoặc lùi, phép tính của người lái hỏng. Người định lách sau lưng bạn bỗng thấy bạn lùi đúng vào chỗ đó. Phần lớn va chạm giữa xe máy và người đi bộ mới quen xảy ra theo kiểu này: người đi bộ hoảng, lùi về phía lề vừa rời đi, và gặp đúng chiếc xe đang lách qua chỗ trống ấy.
Vì vậy, khi đã bước xuống đường, hãy cam kết đi tiếp với cùng tốc độ. Nếu thấy một xe lao tới quá gần, dừng lại đứng yên là phản ứng chấp nhận được; lùi lại thì không. Đứng yên vẫn là một vật cản đoán được.
Qua đường giữa dòng xe máy từng bước
Trình tự dưới đây áp dụng cho đường hai chiều có chủ yếu xe máy, không có vạch đi bộ hoặc có vạch nhưng không có đèn:
- Chọn chỗ qua có tầm nhìn tốt về cả hai phía, không ngay sau xe đỗ hay khúc cua. Gần ngã tư có đèn thì đi ở đó, dòng xe bị ngắt quãng theo nhịp đèn.
- Nhìn về phía xe tới gần nhất (ở Việt Nam xe đi bên phải, nên nửa đường đầu tiên xe tới từ bên trái bạn). Chờ đến khi không có ô tô, xe buýt hay xe tải trong khoảng gần.
- Giơ nhẹ một tay lên ngang vai, lòng bàn tay hướng về dòng xe. Đây không phải mệnh lệnh mà là cách giúp người lái thấy bạn sớm hơn, nhất là buổi tối.
- Bước xuống và đi đều, tốc độ đi bộ bình thường hoặc chậm hơn một chút. Nhìn vào người lái xe đang tới chứ không chỉ nhìn xuống đường.
- Đến giữa đường, nếu có dải phân cách thì dừng ở đó, nhìn sang phía xe tới từ bên phải rồi lặp lại. Không có dải phân cách thì cứ giữ nhịp đi qua nửa còn lại.
- Lên tới lề bên kia thì mới chuyển sự chú ý sang việc khác. Nhiều người lỡ chân vì vừa tới lề đã cúi xem điện thoại, trong khi xe máy đang leo vỉa hè ngay đó.
Lần đầu, đi theo một người địa phương đang qua đường, đứng phía bên kia người ấy so với dòng xe, bước cùng nhịp. Sau vài lần, bạn sẽ quen cảm giác dòng xe lách quanh mình.
Khi nguyên tắc "đi đều" không còn đúng
Đường có nhiều ô tô, xe buýt, xe tải. Xe lớn không lách gọn như xe máy, và tài xế ô tô ở thành phố cũng không quen dừng cho người đi bộ. Trên đại lộ nhiều làn ô tô, quốc lộ đi qua đô thị, đừng áp dụng cách đi đều giữa dòng xe; chờ đèn đỏ ở nút giao hoặc dùng cầu vượt, hầm đi bộ.
Ban đêm và trời mưa. Tầm nhìn của người lái giảm, áo mưa trùm che bớt tầm nhìn hai bên, mặt đường trơn khiến phanh dài hơn. Mặc áo sáng màu, giơ tay sớm hơn, và chọn chỗ có đèn đường.
Xe chạy nhanh ở đường vắng. Đường vắng ban đêm hoặc sáng sớm thì xe chạy nhanh hơn nhiều so với giờ đông. Lúc này nguyên tắc truyền thống ở mọi nước mới đúng: nhìn hai phía, chờ khoảng trống thật sự rồi qua.
Đường một chiều. Nhìn đúng chiều xe tới, nhưng vẫn để ý phía ngược lại vì xe máy chạy ngược chiều sát lề không phải hiếm.
Nút giao có đèn cho người đi bộ. Đèn xanh cho người đi bộ không có nghĩa xe rẽ phải sẽ dừng. Xe rẽ được phép hoặc tự ý rẽ vẫn đi qua vạch; nhìn chúng trước khi bước.
Đoạn gần chợ, cổng trường, bến xe. Ở những chỗ này, xe máy dừng đỗ bất chợt, quay đầu giữa đường và người đi bộ đông. Dòng xe không còn đều nên khó đoán; đi chậm, nhìn nhiều phía và qua đường ở chỗ có người hướng dẫn giao thông nếu có.
Vỉa hè: chỗ đi bộ cũng là chỗ để xe, bán hàng
Ở nhiều đô thị Việt Nam, vỉa hè không chỉ là lối đi. Nó là chỗ đỗ xe máy của cửa hàng, chỗ đặt bàn ghế nhựa của quán ăn, quán cà phê, chỗ bán trái cây, chỗ ngồi chơi của người già trong phố. Các thành phố có quy định về sử dụng vỉa hè và định kỳ ra quân lập lại trật tự, nhưng thực tế người đi bộ vẫn thường phải bước xuống lòng đường để đi vòng.
Khi phải đi xuống lòng đường, đi sát mép vỉa hè, cùng chiều xe chạy để người lái từ phía sau thấy lưng bạn và dễ lách. Một số người chọn đi ngược chiều để nhìn thấy xe tới, cách này an toàn hơn ở đường vắng, nhưng ở phố đông xe máy, đi ngược chiều dễ gây bối rối cho người lái.
Giờ kẹt xe, xe máy leo lên vỉa hè để đi tắt là cảnh vẫn gặp dù bị cấm. Đi trên vỉa hè giờ cao điểm vẫn phải nghe tiếng máy phía sau. Ở lối ra vào của các toà nhà, nhà xe chung cư, xe máy từ hầm lên rất nhanh và tầm nhìn bị che; đi chậm lại khi qua các cửa này.
Mặt vỉa hè cũng không bằng phẳng như ở nhiều nước: gạch vỡ, bậc lên xuống khác nhau giữa các nhà, nắp hố ga, rễ cây. Người lớn tuổi, người đẩy xe nôi, người dùng xe lăn sẽ thấy khó khăn rõ rệt. Đi giày đế bám và nhìn xuống mặt đường khi đi qua những đoạn lạ, nhất là buổi tối khi đèn đường không chiếu tới sát chân tường.
Những chỗ đi bộ dễ chịu hơn ở đô thị Việt Nam
Không phải đô thị nào cũng khó đi bộ. Một số loại không gian được thiết kế hoặc quản lý dành cho người đi bộ:
| Loại không gian | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Phố đi bộ cuối tuần | Khu quanh hồ Hoàn Kiếm ở Hà Nội, phố đi bộ Nguyễn Huệ ở TP.HCM | Cấm xe theo khung giờ; buổi tối rất đông, giữ đồ cẩn thận |
| Công viên và đường dạo ven hồ, ven sông | Ven hồ Tây, ven sông Hàn ở Đà Nẵng, nhiều công viên trung tâm | Hợp đi bộ sáng sớm và chiều muộn, tránh nắng trưa |
| Khu đô thị mới | Các khu đô thị có quy hoạch vỉa hè rộng, cây xanh | Vỉa hè thông thoáng hơn nhưng khoảng cách giữa các tiện ích xa |
| Cầu vượt, hầm đi bộ | Gần trường học, bệnh viện, đại lộ lớn | Nên dùng khi qua đường nhiều làn ô tô |
Người sống lâu ở thành phố Việt Nam thường tạo cho mình những lộ trình đi bộ quen, men theo phố ít xe và các đoạn vỉa hè thông thoáng. Khi mới chuyển đến, dành một buổi cuối tuần đi bộ quanh khu ở để tìm những lộ trình ấy.
Đi bộ theo thời tiết: nắng gắt, mưa rào và ngập
Mùa nóng ở Việt Nam, đi bộ giữa trưa dưới nắng trên vỉa hè bê tông mệt hơn nhiều người tưởng, nhất là người mới từ xứ lạnh sang. Người Việt quen đi bộ sáng sớm, chiều muộn, và đội nón, mũ rộng vành, mang theo nước. Một quãng đi bộ mười lăm phút buổi trưa có thể khiến bạn đẫm mồ hôi trước buổi họp; khi đó gọi xe cho chặng ngắn là chuyện bình thường, không ai nghĩ bạn lười.
Mưa rào mùa hè đến nhanh và tạnh nhanh. Người đi bộ thường đứng trú dưới mái hiên cửa hàng vài chục phút thay vì đội mưa đi tiếp. Khi đường ngập, tránh lội qua chỗ nước đục không thấy đáy: dưới nước có thể là hố ga mở nắp, ổ gà hoặc dây điện rơi. Nước ngập ở đô thị cũng không sạch, nên rửa chân tay kỹ khi về nhà, nhất là khi có vết xước.
Sau mưa, gạch vỉa hè và nắp cống trơn hơn hẳn, rêu ở các đoạn khuất nắng càng trơn. Giày đế cao su bám tốt đáng giá hơn một đôi giày đẹp với người đi bộ nhiều ở thành phố Việt Nam.
Đi bộ cùng trẻ em và người lớn tuổi
Trẻ nhỏ thấp hơn tầm mắt người lái xe máy và hay chạy bất ngờ, đúng điều phá vỡ nguyên tắc đi đều. Khi qua đường cùng trẻ, nắm tay trẻ ở phía xa dòng xe, người lớn đứng giữa trẻ và xe đang tới. Dạy trẻ không bao giờ tự chạy qua đường đuổi theo bóng, theo bạn. Ở cổng trường giờ tan học, phụ huynh dừng xe máy đón con rất lộn xộn; đứng đón ở chỗ hẹn cố định, cách cổng một quãng, giúp trẻ không phải len giữa đám xe.
Người lớn tuổi đi chậm, phản xạ chậm và đôi khi nghe kém, nên thời gian ở giữa đường dài hơn. Ưu tiên qua ở nút giao có đèn, chỗ có dải phân cách để nghỉ ở giữa, hoặc đi đường vòng xa hơn một chút nhưng có cầu vượt có thang máy. Người Việt thường sẵn lòng giúp người già qua đường; nếu bạn đi cùng ông bà, cứ đi chậm, người lái sẽ chờ.
Câu hỏi thường gặp
Qua đường ở Việt Nam có cần giơ tay không?
Không bắt buộc, nhưng giơ nhẹ tay lên ngang vai giúp người lái thấy bạn sớm hơn, nhất là buổi tối, trời mưa hoặc khi bạn thấp người. Người Việt hay làm vậy khi qua đường đông. Giơ tay không thay cho việc đi đều và nhìn xe, nó chỉ là tín hiệu bổ sung.
Có nên chạy qua đường khi thấy khoảng trống không?
Ở đường đông xe máy thì không nên. Chạy làm người lái khó đoán vị trí của bạn và dễ va chạm khi họ đã định lách ra sau lưng bạn. Ở đường vắng ban đêm thì khác, chờ khoảng trống đủ lớn rồi đi nhanh, nhưng vẫn không nên chạy hấp tấp vì dễ vấp trên mặt đường không bằng.
Đèn xanh cho người đi bộ có đáng tin không?
Đáng tin hơn không có đèn, nhưng không tuyệt đối. Xe rẽ phải, xe rẽ trái và một số người cố vượt đèn vẫn đi vào vạch. Trước khi bước theo đèn xanh, nhìn các làn xe rẽ, rồi đi đều qua đường, không dừng giữa chừng xem điện thoại.
Đi bộ buổi tối ở thành phố Việt Nam có an toàn không?
Nhìn chung các khu trung tâm và khu dân cư đông đúc khá an toàn khi đi bộ buổi tối. Rủi ro chính là giao thông và giật đồ từ xe máy chạy ngang. Đi phía trong vỉa hè, cầm điện thoại phía xa lòng đường, đeo túi chéo trước ngực, tránh đi một mình ở đường vắng, thiếu đèn vào khuya.
Vì sao người Việt ít đi bộ?
Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, vỉa hè bị chiếm dụng và khoảng cách giữa nơi ở, nơi làm khá xa khiến xe máy tiện hơn cho hầu hết quãng đường. Thói quen đi bộ để tập thể dục thì rất phổ biến, nhưng thường diễn ra ở công viên, ven hồ vào sáng sớm và chiều muộn thay vì trên phố.
Có nên dùng tai nghe khi đi bộ ngoài phố không?
Nên hạn chế, ít nhất là tháo một bên tai khi đi trên vỉa hè đông xe và khi qua đường. Ở Việt Nam, tiếng còi và tiếng máy xe phía sau là tín hiệu quan trọng để bạn biết có xe đang lách qua hay leo vỉa hè. Nghe nhạc to làm mất tín hiệu đó.