Ở Việt Nam, rất nhiều người không ăn chay thường xuyên nhưng ăn chay theo kỳ: phổ biến nhất là ngày rằm (15) và mùng một (1) âm lịch hằng tháng, có người ăn thêm vài ngày khác trong tháng hoặc ăn cả tháng Bảy âm lịch. Món chay Việt rất phong phú, từ đậu phụ, rau củ, nấm đến các món "giả mặn" làm từ đậu, mì căn, nấm có hình thức và tên gọi như món thịt cá. Vì vậy vào những ngày này, quán cơm chay đông hẳn và chợ bày nhiều đồ chay hơn.
Người nước ngoài ăn chay, Việt kiều về nước hay người chuyển vùng thường gặp hai câu hỏi: vì sao người Việt ăn chay theo lịch âm, và làm sao ăn chay cho chắc ở một nền ẩm thực dùng nước mắm, mỡ, nước dùng xương rất nhiều. Bài này trả lời cả hai, giải thích các kiểu ăn chay, cách tra ngày âm lịch, món chay quen thuộc và câu gọi món cần nói khi ở quán thường.
Vì sao nhiều người Việt ăn chay theo ngày âm lịch
Thói quen ăn chay ngày rằm, mùng một gắn với nếp sống lâu đời của nhiều gia đình người Việt, trong đó ảnh hưởng của đạo Phật và nếp thờ cúng tổ tiên đan vào nhau. Vào những ngày này, nhiều nhà thắp hương, đi chùa, và nhiều người chọn ăn chay như một cách sống thanh đạm, giữ lòng nhẹ nhàng, hoặc thực hiện một lời nguyện riêng. Có người ăn vì sức khoẻ, có người ăn theo cha mẹ từ nhỏ mà không đặt nặng lý do.
Lịch âm vẫn hiện diện trong đời sống: lịch treo tường, lịch trên điện thoại ở Việt Nam thường ghi cả ngày âm dưới ngày dương. Ngày rằm là ngày trăng tròn, mùng một là ngày đầu tháng âm. Rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Mười là những ngày nhiều người ăn chay và đi lễ hơn bình thường.
Ngày chay cũng ảnh hưởng tới chuyện buôn bán: một số hàng thịt, hàng cá đầu ngõ vắng khách hơn vào ngày rằm, mùng một, trong khi hàng hoa, hàng trái cây, quán chay đông. Một số gia đình làm ăn còn kiêng sát sinh trong ngày này. Với người mới đến, nhận ra nhịp ấy giúp hiểu vì sao chợ và quán quanh nhà thay đổi theo lịch âm mà không theo lịch dương.
Điều quan trọng với người mới đến: ăn chay theo kỳ là lựa chọn cá nhân, không có ai bắt buộc. Trong cùng một gia đình có người ăn chay ngày rằm, có người không. Khi được mời ăn cơm đúng ngày rằm, chủ nhà có thể nấu cả món chay lẫn món mặn; nếu bạn không ăn chay thì cứ ăn bình thường, chỉ cần tôn trọng người ăn chay trong mâm.
Các kiểu ăn chay hay gặp ở Việt Nam
Từ "ăn chay" trong tiếng Việt bao gồm nhiều mức độ khác nhau. Hiểu rõ người đối diện ăn kiểu nào giúp bạn mời ăn, nấu món hay chọn quán cho đúng:
| Kiểu | Nghĩa thường hiểu | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Chay kỳ | Ăn chay vào một số ngày nhất định trong tháng, phổ biến nhất là rằm và mùng một | Những ngày khác ăn mặn bình thường |
| Trường chay | Ăn chay lâu dài, hằng ngày | Thường kiêng cả nước mắm, mỡ động vật, nước dùng xương |
| Chay theo tháng | Ăn chay cả tháng nhất định, ví dụ tháng Bảy âm lịch | Kế hoạch ăn uống cả tháng thay đổi |
| Chay có trứng sữa | Không thịt cá nhưng dùng trứng, sữa | Gần với khái niệm ăn chay ở phương Tây |
| Chay không ngũ vị tân | Một số người ăn chay kiêng cả hành, tỏi, hẹ và một vài loại rau có mùi hăng | Cần hỏi kỹ khi nấu cho người này |
| Thuần chay | Không dùng bất kỳ sản phẩm động vật nào | Nhiều quán chay Việt vẫn dùng trứng, sữa hoặc mật ong trong món |
Khi mời một người ăn chay đi ăn hoặc nấu cho họ, cách đơn giản nhất là hỏi thẳng: "anh ăn chay có dùng trứng, hành tỏi không". Người ăn chay quen được hỏi và thường rất vui khi người khác để ý.
Món chay Việt: từ đậu phụ đến chay giả mặn
Bếp chay Việt có nền là đậu phụ, nấm, rau củ, các loại đậu và tương. Những món quen thuộc gồm đậu phụ sốt cà chua, đậu phụ chiên sả, nấm kho tiêu, canh rau củ, rau xào, bún, phở, hủ tiếu nấu nước dùng rau củ. Nhiều món chay đơn giản đã có sẵn trong bữa cơm gia đình thường ngày, chỉ cần bỏ nước mắm và nước dùng xương.
Điểm đặc biệt của ẩm thực chay Việt là món "giả mặn": làm từ đậu nành, mì căn (gluten lúa mì), nấm, khoai môn để tạo hình và kết cấu giống thịt, cá, tôm, chả. Thực đơn quán chay có thể ghi "gà xào sả ớt", "cá kho tộ", "chả giò" nhưng thực chất là đồ chay. Có người thích vì vẫn được ăn món quen, có người ăn chay lâu năm lại tránh vì muốn bỏ hẳn cả hình ảnh món mặn. Cả hai cách đều phổ biến.
Ngày rằm, mùng một, chợ truyền thống bày nhiều đậu phụ, nấm, rau củ hơn hẳn; có những sạp chỉ bán đồ chay vào hai ngày này. Hàng xôi chè, bánh trôi bánh chay, trái cây và hoa tươi cũng đông người mua để cúng. Nếu bạn sống gần chợ, để ý nhịp này một hai tháng là biết khi nào đậu phụ bán hết sớm, khi nào nên đi chợ từ sáng.
Ở miền Nam, các món chay có thể ngọt và dùng nhiều nước cốt dừa; ở miền Bắc món chay thường thanh, dùng nhiều đậu và rau luộc. Gần các chùa lớn và khu dân cư đông người ăn chay, quán chay mở nhiều và đa dạng hơn.
Quán cơm chay và nhà hàng chay
Ở các thành phố lớn, quán chay có ở nhiều khu, từ quán cơm chay bình dân bày tủ kính như quán cơm thường tới nhà hàng chay phục vụ theo thực đơn. Ngày rằm, mùng một, nhiều quán đông từ sáng sớm và hết món nhanh hơn ngày thường; một số quán cơm mặn cũng bán thêm món chay vào những ngày này.
Quán chay bình dân thường bán theo phần như cơm bình dân: chọn vài món từ tủ kính, ăn với cơm và canh. Nhà hàng chay có thực đơn dài với lẩu chay, gỏi, món giả mặn, phù hợp đi nhóm hoặc tiếp khách ăn chay. Một số quán ăn chay lâu năm gắn với nhà chùa hoặc các nhóm thiện nguyện, có quán bán theo hình thức tuỳ tâm.
Không phải quán nào ghi "chay" cũng phù hợp với người thuần chay nghiêm ngặt. Có quán dùng trứng, sữa trong bánh, nước sốt; có quán dùng hạt nêm mà thành phần chưa chắc thuần thực vật. Người ăn chay nghiêm ngặt nên hỏi trực tiếp chủ quán về nước dùng, gia vị và cách nấu, hoặc chọn quán quen sau vài lần ăn thử.
Gọi món chay khi ăn ở quán thường
Đi ăn cùng bạn bè không ăn chay, bạn vẫn có thể ăn chay ở quán thường nếu nói rõ yêu cầu. Trình tự dưới đây giúp tránh những thứ hay bị lẫn:
- Nói ngay khi gọi món: "em ăn chay, quán có món nào không có thịt cá không".
- Hỏi nước dùng: phần lớn món nước như phở, bún, hủ tiếu dùng nước dùng xương. Hỏi "nước dùng có nấu xương không" hoặc gọi món khô, món xào.
- Hỏi nước mắm và mắm: nhiều món xào, món trộn được nêm nước mắm, nước chấm là nước mắm pha. Xin đổi sang xì dầu, muối hoặc tương.
- Hỏi mỡ: một số quán xào bằng mỡ lợn hoặc tưới hành mỡ lên món. Nói "không dùng mỡ, không hành phi mỡ".
- Hỏi đồ trang trí và đồ ăn kèm: tép khô, ruốc, tôm khô, chà bông có thể được rắc lên món trông như món rau.
- Chọn món an toàn nếu quán không chắc: rau luộc, đậu phụ rán, cơm trắng, rau xào tỏi với dầu thực vật, chấm xì dầu.
Nói thêm vì sao mình ăn chay là không cần thiết. Người bán chỉ cần biết món không có thịt cá, nước mắm hay mỡ là đủ để nấu đúng.
Ăn chay khi đi ăn cỗ, dự tiệc và đi công tác
Đám cưới, tiệc công ty. Mâm cỗ Việt thường có sẵn thực đơn chung cho cả bàn, gần như toàn món mặn. Nếu biết trước, báo với người tổ chức để nhà hàng làm riêng một suất chay; nhiều nhà hàng tiệc cưới quen với yêu cầu này. Nếu không kịp báo, ăn những món rau, xôi, trái cây tráng miệng và đừng ngại từ chối món mặn được gắp vào bát.
Đám giỗ, ngày lễ ở nhà người quen. Mâm cúng và mâm cỗ thường có gà luộc, giò, nem. Nhiều gia đình có người ăn chay nên quen chuẩn bị thêm đĩa xôi, rau xào, đậu phụ. Ngỏ ý trước với chủ nhà một câu là đủ, không cần giải thích dài.
Đi công tác, đi đoàn. Báo trước với người tổ chức hoặc hướng dẫn viên để họ đặt suất ăn chay tại nhà hàng. Mang theo đồ ăn nhẹ dự phòng như bánh, hạt, sữa đậu nành hộp cho những chặng đường dài, nơi điểm dừng chỉ có cơm phần mặn.
Ngày rằm mà đúng dịp tiếp khách. Người ăn chay theo kỳ đôi khi chọn dời ngày chay sang hôm khác khi có tiệc quan trọng, hoặc chỉ ăn chay một bữa trong ngày. Đây là cách linh hoạt nhiều người Việt vẫn dùng và không ai coi là sai.
Ăn chay cho đủ chất khi sống ở Việt Nam
Ăn chay kiểu Việt dễ thiếu đạm nếu bữa ăn chỉ có rau và cơm. Đậu phụ, sữa đậu nành, các loại đậu, nấm và lạc là nguồn đạm dễ tìm ở chợ và siêu thị Việt Nam. Người ăn chay trường lâu dài nên tham khảo bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về các vi chất có thể thiếu, như vitamin B12, sắt, canxi, và cách bổ sung phù hợp.
Tự nấu chay ở nhà là cách chủ động nhất. Chợ truyền thống bán đậu phụ tươi mỗi sáng, rau củ theo mùa, nấm rơm, nấm đùi gà; nhiều chợ có quầy đồ chay khô như mì căn, đậu hũ ky, chả chay. Siêu thị có thêm sữa thực vật, đậu nành Nhật, tàu hũ non. Đi chợ vài lần, bạn sẽ biết sạp nào bán đồ chay riêng và không dùng chung dao thớt với đồ mặn.
Ăn chay ở Việt Nam ngày càng thuận tiện, nhất là ở thành phố. Ở các vùng nông thôn và miền núi xa, lựa chọn chay ít hơn; nên mang theo đồ ăn khô như bánh, lạc rang, sữa đậu nành hộp khi đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết hôm nay là ngày rằm hay mùng một âm lịch?
Phần lớn lịch treo tường và ứng dụng lịch phổ biến ở Việt Nam đều ghi ngày âm dưới ngày dương. Bạn cũng có thể nhận ra qua dấu hiệu đời sống: hàng hoa, hàng trái cây đông hơn, quán chay đông khách, nhiều nhà thắp hương từ sáng sớm.
Ngày rằm có nên mời đồng nghiệp đi ăn món mặn không?
Có thể, nhưng nên hỏi trước vì một số người ăn chay ngày này. Chọn quán có cả món chay và món mặn là cách giải quyết khéo nhất. Người ăn chay theo kỳ thường không phiền khi người khác ăn mặn cùng bàn, miễn là được chọn món phù hợp.
Món chay giả mặn có tốt cho sức khoẻ hơn món mặn không?
Không hẳn. Nhiều món giả mặn được chiên, nêm nhiều muối, đường và chất tạo hương để giống thịt cá. Món chay tốt cho sức khoẻ là món ít chế biến như đậu phụ, rau, nấm, các loại đậu. Ăn chay hay mặn, cân bằng và ít đồ chế biến sẵn vẫn là nguyên tắc chung.
Người nước ngoài ăn chay có khó sống ở Việt Nam không?
Ở các thành phố lớn khá dễ, vì có nhiều quán chay, siêu thị và chợ bán đồ chay. Khó hơn ở nông thôn và khi được mời ăn cỗ. Học vài câu tiếng Việt như em ăn chay, không thịt, không nước mắm sẽ giúp rất nhiều trong việc gọi món.
Ăn chay tháng Bảy âm lịch có ý nghĩa gì?
Tháng Bảy âm lịch có lễ Vu lan, dịp nhiều người tưởng nhớ cha mẹ, ông bà. Một số người chọn ăn chay cả tháng hoặc nhiều ngày trong tháng này như một cách thể hiện lòng biết ơn và sống thanh đạm. Đây là lựa chọn cá nhân và mỗi gia đình giữ một cách khác nhau.
Mời người ăn chay về nhà ăn cơm thì nấu gì?
Hỏi trước họ ăn chay kiểu nào, có dùng trứng sữa, hành tỏi không. Món dễ làm gồm đậu phụ sốt cà chua, nấm xào, rau luộc chấm xì dầu, canh rau củ nấu nước luộc rau thay xương. Dùng nồi chảo, dao thớt riêng hoặc rửa kỹ trước khi nấu đồ chay.