Ăn quán vỉa hè ở Việt Nam dễ hơn vẻ ngoài của nó: chọn quán đông khách địa phương, ngồi vào chỗ trống trên ghế nhựa, gọi đúng món quán bán, ăn xong trả tiền cho người đứng bếp hoặc người thu tiền. Quán vỉa hè thường chỉ bán một vài món, không có thực đơn in, giá đã gồm phần ăn kèm cơ bản. Những thứ để sẵn trên bàn như khăn ướt đóng gói, đậu phộng hay chai nước có thể được tính riêng, hỏi một câu là rõ.
Với người Việt, quán vỉa hè là phần đời sống bình thường như đi chợ. Với người mới đến, nó vừa hấp dẫn vừa hơi đáng ngại: lối đi hẹp, xe máy sát bên, chủ quán nói nhanh, không biết gọi gì. Bài này đi qua từng bước, từ lúc đứng nhìn một quán tới lúc đứng dậy ra về, kèm những dấu hiệu giúp bạn tự chọn quán sạch và những phép lịch sự riêng của kiểu quán này.
Quán vỉa hè là gì và vì sao nó tồn tại ở khắp nơi
Quán vỉa hè, hay quán cóc, là kiểu hàng ăn bày bàn ghế thấp ngay trên vỉa hè hoặc trước cửa nhà mặt phố. Nhiều quán là bếp gia đình: nhà ở phía trong, buổi sáng bày bàn bán phở, buổi tối đổi sang bán bún chả hay lẩu. Có quán chỉ là một xe đẩy, một nồi nước dùng và mươi chiếc ghế. Có quán đã bán vài chục năm, khách quen ba thế hệ.
Kiểu quán này tồn tại vì nó hợp với đô thị Việt Nam: nhà mặt phố hẹp, khí hậu ấm quanh năm ở phần lớn đất nước, người ta thích ngồi ngoài trời ngắm phố, và chi phí thấp giúp quán bán được giá bình dân. Ghế nhựa thấp có lý do thực tế: rẻ, xếp chồng gọn khi dọn hàng, hợp với chiều cao bàn nhỏ và chỗ hẹp.
Quán vỉa hè cũng không đồng nghĩa với rẻ nhất hay kém nhất. Có những quán nhỏ được người địa phương coi là ngon nhất khu, xếp hàng mỗi sáng, trong khi nhà hàng máy lạnh gần đó lại vắng. Ngược lại cũng có quán vỉa hè ở điểm du lịch bán cho khách vãng lai, không cần giữ khách quen. Điều quyết định là quán sống bằng khách nào: quán sống bằng khách quen trong khu thường giữ chất lượng đều tay hơn quán sống bằng khách qua đường.
Bạn cũng nên biết vỉa hè là không gian công cộng, và nhiều thành phố có quy định quản lý việc sử dụng vỉa hè. Có lúc quán thu dọn vội vì đợt kiểm tra trật tự, có khu phố cho phép bán vào giờ nhất định. Khách không chịu trách nhiệm chuyện này, nhưng nếu chủ quán nhờ dịch ghế vào trong hay đứng dậy một lát, cứ vui vẻ làm theo.
Đọc một quán trong hai phút trước khi ngồi xuống
Khách địa phương có đông không. Quán đông người Việt vào đúng giờ ăn là tín hiệu tốt nhất: thức ăn quay vòng nhanh, ít đồ để lâu. Quán vắng giữa giờ cao điểm thì nên cân nhắc.
Nồi nước dùng còn sôi và đậy nắp không. Món nước phải giữ nóng liên tục. Nồi để nguội, mặt nước váng mỡ đặc, ruồi bay quanh là dấu hiệu nên đi tiếp.
Đồ sống và đồ chín có để riêng không. Thịt sống, thịt chín, rau sống nên ở các khay riêng. Một tấm thớt dùng chung cho thịt sống rồi thái luôn thịt chín là điều đáng ngại.
Chỗ rửa bát ra sao. Nhiều quán rửa bát trong chậu trên vỉa hè, khó tránh. Nhìn xem nước rửa có được thay, bát có được tráng nước sạch lần cuối, có chỗ úp bát khô ráo không.
Người bán cầm tiền rồi bốc thức ăn. Quán cẩn thận sẽ có người thu tiền riêng hoặc dùng kẹp, găng tay. Đây là chi tiết nhỏ nhưng nói nhiều về thói quen của quán.
Quán vỉa hè thay đổi theo giờ trong ngày
Cùng một đoạn vỉa hè có thể đổi chủ mấy lần trong ngày. Sáng sớm là hàng phở, bún, xôi, bánh mì phục vụ người đi làm. Gần trưa là cơm bình dân, bún chả, cơm tấm cho dân văn phòng và người lao động quanh đó. Chiều muộn xuất hiện hàng chè, nước mía, bánh tráng, đồ ăn vặt cho học sinh tan trường. Tối là giờ của quán ốc, đồ nướng, lẩu, bia hơi, nơi người ta ngồi lâu và nói chuyện nhiều hơn ăn.
Biết nhịp này giúp bạn chọn đúng giờ cho món mình muốn. Đi tìm phở lúc chín giờ tối ở khu dân cư có khi chỉ gặp nồi đã hết, trong khi đi ăn ốc lúc mười giờ sáng thì quán chưa bày. Quán đông nhất thường là vào giữa giờ ăn của khu đó; đến sớm hơn mười lăm phút là có chỗ ngồi thoải mái và món còn đủ.
Quán ban đêm ồn hơn, có rượu bia, đôi khi kéo dài tới khuya. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc muốn yên tĩnh, chọn khung giờ sớm của buổi tối hoặc quán có khoảng sân rộng. Gần khu dân cư, nhiều quán phải dọn trước một giờ nhất định để không làm phiền hàng xóm.
Ngồi xuống: chỗ nào, cùng ai, để xe ở đâu
Ghế trống là ngồi, không cần chờ ai dẫn chỗ. Quán đông thì ngồi chung bàn với người lạ là chuyện bình thường, chỉ cần hỏi khẽ "ở đây có ai ngồi không ạ". Không ai mong bạn bắt chuyện, cũng không ai thấy phiền nếu bạn chỉ lặng lẽ ăn. Đi nhóm đông, chủ quán thường ghép bàn giúp, nhưng đừng tự kéo bàn của quán bên cạnh, vì nhiều quán vỉa hè liền nhau mà mỗi bộ bàn ghế thuộc về một chủ.
Đi xe máy thì dựng xe ngay trước quán theo chỉ dẫn của chủ quán hoặc người trông xe. Một số khu phố có người trông xe thu phí, có quán để khách dựng xe miễn phí trước cửa. Hỏi trước để không bị bất ngờ, và nhớ khoá cổ xe. Ngồi ăn sát lề đường nên để túi, điện thoại ở phía trong, tránh đặt điện thoại trên mép bàn sát lòng đường.
Ghế nhựa thấp có thể làm người cao lớn hay người đau lưng thấy mỏi. Nhiều quán có ghế cao hơn hoặc ghế đẩu, cứ hỏi xin; ngồi nghiêng người hay xin thêm một ghế để gác đồ cũng không sao. Người lớn tuổi đi cùng thì chọn quán có ghế tựa, lối đi bằng phẳng.
Gọi món khi không có thực đơn
Phần lớn quán vỉa hè bán ít món, đôi khi chỉ một. Tên món thường đã nằm ngay trong tên quán người ta gọi miệng, như "quán bún chả đầu ngõ", "hàng ốc bờ hồ". Cách gọi món theo các bước:
- Nhìn đồ bày trên xe hoặc trên bàn bếp, xem khách bàn bên đang ăn gì. Chỉ tay nhẹ vào món của bàn bên và hỏi "món này là gì vậy chị" là cách gọi rất phổ biến, không bất lịch sự.
- Gọi số phần theo số người: "cho hai bát bún chả", "cho ba phần cơm sườn". Với quán lẩu, ốc, đồ nướng, gọi theo đĩa hoặc theo suất.
- Hỏi giá nếu thấy cần, đặc biệt với món tính theo cân như ốc, hải sản. Hỏi trước khi gọi là bình thường và giúp tránh tranh cãi khi tính tiền.
- Dặn yêu cầu riêng ngay lúc gọi: không hành, không mì chính, ít cay, không rau. Nếu dị ứng, nói rõ tên thứ mình dị ứng chứ không nói chung chung là kiêng.
- Gọi thêm sau khi ăn: "cho thêm bát nước dùng", "cho thêm rau", "thêm một suất bánh". Nhiều quán thêm rau và nước dùng không tính tiền, có quán tính, cứ hỏi.
Gọi chủ quán bằng "anh, chị, cô, chú, em" theo tuổi, kèm tiếng "ơi": "chị ơi, cho thêm đá". Gọi trống không hoặc vẫy tay huýt sáo bị coi là thiếu lịch sự.
Những thứ trên bàn: cái gì miễn phí, cái gì tính tiền
Mỗi quán một kiểu, nhưng các thứ dưới đây là những thứ khách mới hay thắc mắc:
- Rau sống, chanh, ớt, tỏi ngâm, tương ớt, nước mắm: gần như luôn đi kèm, không tính riêng.
- Trà đá: ở nhiều quán miền Bắc và miền Nam được mời miễn phí hoặc tính rất ít; có quán tính theo cốc. Nhìn bình trà đá đặt trên bàn là biết khách tự rót.
- Khăn ướt đóng gói: thường bị tính tiền nếu bóc ra dùng. Không dùng thì để nguyên, quán sẽ không tính.
- Đậu phộng rang, bánh, trứng cút bày sẵn: ăn gói nào trả tiền gói đó.
- Đồ uống đóng chai, lon: tính theo số chai lon đã mở. Ở quán nhậu vỉa hè, bàn có thói quen để vỏ chai lại để đếm khi tính tiền.
- Giấy ăn: dùng thoải mái, nhưng người Việt hay vo giấy bỏ xuống gầm bàn hoặc vào xô rác dưới chân. Thấy có xô thì bỏ vào xô.
Chuyện tính tiền khăn lạnh, đồ mời sẵn có thể khác nhau giữa các nơi và từng gây tranh cãi. Muốn chắc, hỏi ngay khi ngồi: "khăn này tính tiền không chị". Không ai thấy câu hỏi đó kỳ cục.
Trả tiền và ra về
Ở quán vỉa hè, khách thường trả tiền sau khi ăn xong. Gọi "chị ơi, tính tiền" hoặc đứng dậy đến chỗ người đứng bếp. Chủ quán nhẩm nhanh những gì bàn đã gọi và báo tổng. Nếu đi nhóm, một người trả cho cả bàn là nếp quen; tách hoá đơn từng người ở quán vỉa hè hiếm khi có, các bạn tự chia với nhau sau.
Tiền mặt vẫn rất phổ biến ở quán vỉa hè, nhưng ngày càng nhiều quán dán mã QR để khách chuyển khoản. Khi chuyển khoản, đưa màn hình xác nhận cho chủ quán xem trước khi đi, nhất là khi quán đông. Nên có sẵn tiền lẻ, vì đưa tờ mệnh giá lớn cho một bữa nhỏ vào lúc sáng sớm có thể làm khó chủ quán đổi tiền.
Kiểm tra số tiền trước khi trả là bình thường, kể cả với người Việt. Nếu thấy chênh, hỏi nhẹ nhàng "chị tính giúp em lại nhé, bàn em gọi hai bát với một cốc trà". Phần lớn chênh lệch là nhầm do quán đông. Tiền boa không phải thói quen ở quán vỉa hè. Lúc đi, một câu "em cảm ơn chị, ngon quá" là đủ để lần sau được chào như khách quen. Trước khi đứng dậy, xếp gọn bát đũa về một góc bàn và bỏ giấy ăn vào xô rác nếu có. Chủ quán vỉa hè thường làm một mình hoặc chỉ có thêm một người phụ, nên một bàn gọn gàng giúp họ dọn nhanh cho khách sau, và đó là kiểu lịch sự người bán nhớ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Ăn quán vỉa hè có an toàn cho người mới sang không?
Nhiều người nước ngoài ăn quán vỉa hè suốt thời gian sống ở Việt Nam mà không gặp vấn đề, nhưng bụng mỗi người khác nhau. Bắt đầu bằng món nấu chín, nóng, chọn quán đông khách, rửa tay trước khi ăn và để rau sống, đá lạnh sang sau vài tuần khi đã quen dần.
Có nên mặc cả ở quán ăn vỉa hè không?
Không nên mặc cả giá món ăn ở quán vỉa hè, vì giá thường cố định và thấp. Điều nên làm là hỏi giá trước với món tính theo cân hoặc theo thời giá như ốc, hải sản, và kiểm tra lại khi tính tiền. Mặc cả hợp hơn ở chợ hoặc với hàng hoá chưa niêm yết.
Quán vỉa hè có nhận thẻ ngân hàng không?
Rất hiếm quán vỉa hè nhận quẹt thẻ. Phần lớn nhận tiền mặt, nhiều quán nhận chuyển khoản qua mã QR của ngân hàng trong nước. Người nước ngoài chưa có tài khoản ngân hàng Việt Nam nên mang theo tiền mặt mệnh giá nhỏ khi đi ăn quán vỉa hè.
Đi một mình có ngại không?
Không cần ngại. Người Việt đi ăn một mình ở quán vỉa hè rất nhiều, nhất là bữa sáng và bữa trưa. Chủ quán sẽ xếp bạn vào bàn trống hoặc ngồi chung với khách khác. Với các món ăn theo nhóm như lẩu, nướng, nên hỏi trước quán có phần cho một người không.
Trời mưa thì quán vỉa hè có bán không?
Nhiều quán vẫn bán, che bạt hoặc dồn bàn vào sát mái hiên. Mưa lớn kéo dài ở miền Nam mùa mưa hay mưa bão ở miền Trung thì nhiều quán nghỉ hoặc dọn sớm. Ngồi dưới bạt nên tránh chỗ gần dây điện, ổ cắm và chỗ nước đọng.
Có nên chụp ảnh chủ quán và món ăn không?
Chụp món ăn trên bàn mình là chuyện bình thường. Chụp cận mặt chủ quán, người đang ăn hay người làm bếp thì nên hỏi trước, nhiều người không muốn xuất hiện trên mạng. Quay video quán đông khách cũng nên hỏi chủ quán một câu, phần lớn sẽ vui vẻ đồng ý.