Chạy xe máy ở Việt Nam an toàn không nằm ở tay lái giỏi mà ở ba việc: có giấy phép lái xe đúng hạng, đội mũ bảo hiểm cài quai mỗi lần ngồi lên xe, và chạy chậm, đều, đoán được để dòng xe quanh mình kịp tránh. Luật thì nghiêm hơn nhiều người tưởng: Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024, có hiệu lực từ đầu năm 2025, cấm tuyệt đối người lái xe có nồng độ cồn trong máu hoặc hơi thở, dù chỉ một lon bia. Phần còn lại là kỹ năng đọc dòng xe, thứ người Việt học từ năm mười mấy tuổi và người mới phải học có ý thức.
Bài này viết cho người mới cầm lái ở Việt Nam: Việt kiều về sống lâu, chuyên gia nước ngoài, người từ tỉnh lên Hà Nội hay TP.HCM lần đầu chạy giữa giờ tan tầm. Phần đầu là những điều luật hay bị hiểu sai, phần sau là cách dòng xe Việt Nam thật sự vận hành, vì sao nó trông hỗn loạn mà vẫn chạy được, và những thói quen nhỏ giúp bạn về nhà nguyên vẹn.
Những điều luật người mới hay hiểu sai
Không có "uống ít thì được". Trước đây nhiều người quen nghĩ xe máy được phép một mức cồn nhỏ. Từ khi Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia năm 2019 và nay là luật giao thông đường bộ năm 2024, mức cho phép là không. Lực lượng cảnh sát giao thông lập chốt đo nồng độ cồn rất thường xuyên vào buổi tối và dịp lễ, hình thức xử lý có cả phạt tiền, trừ điểm giấy phép và tạm giữ xe. Đi nhậu thì gọi xe hoặc nhờ người không uống chở về.
Rẽ phải khi đèn đỏ chỉ được khi có biển cho phép. Nhiều người từ Mỹ hay Úc về quen tay rẽ phải lúc đèn đỏ. Ở Việt Nam, đèn đỏ là dừng, trừ khi có biển phụ hoặc đèn mũi tên xanh cho hướng rẽ phải. Một số ngã tư lớn có biển cho phép rẽ phải, nhiều ngã tư thì không, nên nhìn biển trước khi đoán.
Mũ bảo hiểm phải cài quai, và trẻ em cũng phải đội. Đội mũ mà không cài quai vẫn bị xem là vi phạm. Người ngồi sau, kể cả trẻ em, đều phải đội mũ; với trẻ nhỏ, mũ phải vừa cỡ đầu chứ không lấy mũ người lớn đội tạm. Mũ nửa đầu mỏng bán ở vỉa hè thường không đạt chuẩn, nên chọn mũ có tem hợp quy và vừa đầu.
Giấy tờ phải mang theo khi chạy xe. Gồm giấy phép lái xe, giấy đăng ký xe (người Việt quen gọi là cà vẹt) và giấy chứng nhận bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc. Giấy phép lái xe và bảo hiểm nay có bản điện tử trên ứng dụng VNeID hoặc ứng dụng của hãng bảo hiểm, được xuất trình thay bản giấy khi đã tích hợp đúng. Đi xe mượn thì nhớ hỏi chủ xe đăng ký để ở đâu.
Giấy phép lái xe giờ có điểm. Luật năm 2024 cho mỗi giấy phép 12 điểm, vi phạm bị trừ dần; hết điểm thì phải học, kiểm tra lại kiến thức mới được lái tiếp. Điều này làm những lỗi nhỏ lặp lại như vượt đèn vàng sát đỏ hay đi sai làn trở nên đắt hơn trước. Mức phạt cụ thể thay đổi theo nghị định, nên khi cần thì tra văn bản hiện hành thay vì tin lời truyền miệng.
Vì sao dòng xe Việt Nam trông hỗn loạn mà vẫn chạy được
Người nước ngoài nhìn ngã tư giờ cao điểm ở TP.HCM thường thấy hàng trăm xe đan vào nhau như không có luật. Thật ra dòng xe ấy có một luật ngầm rất mạnh: đoán được. Mỗi người lái giữ tốc độ đều, đổi hướng từ từ, và tin rằng người phía sau đang nhìn mình. Người phía sau chịu trách nhiệm tránh người phía trước, giống như dòng nước chảy quanh hòn đá. Ai bất ngờ phanh gấp, quẹo ngang không báo hay lùi lại thì phá vỡ luật ngầm đó và gây va chạm.
Vì vậy lời khuyên đầu tiên cho người mới là đừng chạy quá chậm một cách bất thường và đừng dừng giữa dòng xe để suy nghĩ. Chạy chậm hơn dòng một chút là tốt, nhưng phải đều. Muốn rẽ thì bật xi nhan sớm, liếc gương, nhích dần sang làn rẽ từ vài chục mét trước, không cắt ngang ở phút cuối. Muốn dừng xem đường thì tấp hẳn vào lề, sát vỉa hè, rồi mới lấy điện thoại ra.
Một khác biệt nữa là xe máy ở Việt Nam chạy thành bầy, không theo làn rõ ràng như ô tô. Hai, ba xe máy có thể đi song song trong một làn. Bạn sẽ bị vượt cả bên trái lẫn bên phải; đó là chuyện thường, không phải ai đó cố tình chèn ép. Giữ tay lái thẳng, đừng giật mình lạng xe khi có người lướt sát, và để khoảng trống trước mặt đủ cho một cú phanh.
Còi, đèn pha và những tín hiệu ngầm
Tiếng còi ở Việt Nam là để báo, không phải để chửi. Một tiếng còi ngắn nghĩa là "có xe đang ở đây" chứ không mang ý bực bội như ở nhiều nước. Người ta bấm còi khi vượt, khi qua ngõ hẹp, khi đến khúc cua khuất. Bạn cũng nên bấm một tiếng ngắn khi vượt xe khác hoặc khi đến đầu hẻm, nhất là ở quê và đường đèo. Bấm còi dài, liên tục mới là thô lỗ, và trong khu dân cư từ tối khuya đến sáng sớm thì bị cấm.
Nháy đèn pha từ xe đối diện thường có nghĩa "xe này đi trước". Ở nhiều nước, nháy đèn là nhường đường. Trên đường Việt Nam, xe tải hay xe khách nháy pha khi đang vượt ở làn ngược chiều thường là để báo họ không dừng, bạn nên nép vào. Đừng đánh cược vào cách hiểu lịch sự.
Xe lớn luôn được xem là có quyền hơn trên thực tế. Luật không nói vậy, nhưng trên quốc lộ, xe khách và xe tải hay vượt ẩu, ép xe nhỏ vào lề. Người chạy xe máy sống sót bằng cách tự nhường: nghe tiếng còi hơi phía sau thì chạy sát lề, không tranh. Đi đường dài qua quốc lộ, đây là kỹ năng quan trọng hơn tốc độ.
Đi ngược chiều sát lề vẫn xảy ra. Ở đường gom, gần chợ, gần trường học, bạn sẽ gặp xe máy chạy ngược chiều sát lề cho đỡ vòng. Đây là vi phạm, nhưng biết trước thì không bị bất ngờ: khi chạy sát lề phải, luôn để mắt tới người đang chạy ngược lại phía mình.
Tập chạy cho quen trong hai tuần đầu
Ngay cả người đã lái xe máy ở nước khác cũng cần một giai đoạn làm quen. Trình tự dưới đây là cách nhiều người mới về áp dụng và thấy hiệu quả:
- Chạy thử trong khu dân cư vắng vào sáng chủ nhật, làm quen với phanh, côn tay hay hộp số của chiếc xe cụ thể. Xe tay ga và xe số phanh rất khác nhau.
- Chọn một lộ trình cố định từ nhà đến chỗ làm, chạy theo nó vào giờ thấp điểm vài lần, ghi nhớ ngã tư nào phải đổi làn sớm, chỗ nào có đèn đỏ lâu.
- Đi ngồi sau một người bạn chạy xe giỏi trong giờ cao điểm, quan sát họ nhìn ở đâu, khi nào nhích lên, khi nào chờ.
- Tự chạy giờ cao điểm trên đúng lộ trình đã quen, chạy làn bên phải, không vượt, chấp nhận mất thêm vài phút.
- Chỉ sau đó mới thử những tuyến lạ, đường trên cao hay quốc lộ. Đi xa ngoài thành phố nên có người quen đi cùng chuyến đầu.
Hai tuần nghe có vẻ chậm, nhưng phần lớn va chạm của người mới xảy ra trong những ngày đầu, khi họ tự tin vì đã quen lái ở nơi khác. Dòng xe Việt Nam đòi hỏi thói quen quan sát khác, và thói quen cần thời gian.
Mưa, ngập, nắng nóng: chạy xe theo thời tiết
Mưa nhiệt đới ở miền Nam và miền Trung đến nhanh, nặng hạt và có khi chỉ kéo dài nửa tiếng. Người Việt quen tấp vào hiên nhà, gầm cầu vượt để mặc áo mưa, nên gặp cơn mưa đầu tiên bạn sẽ thấy cả dãy xe dừng lại. Đừng dừng giữa đường làm theo; tấp hẳn vào lề rồi mới mặc. Áo mưa cánh dơi dễ cuốn vào bánh xe, loại áo bộ quần và áo tách rời an toàn hơn cho người chạy xa.
Đường ngập là nỗi lo lớn của người mới ở TP.HCM, Cần Thơ và nhiều đô thị khác khi mưa lớn trùng triều cường. Nguyên tắc là không chạy vào chỗ không nhìn thấy mặt đường: dưới nước có thể là ổ gà hoặc nắp cống mở. Nếu bắt buộc qua đoạn ngập vừa, giữ ga đều, chạy số thấp, đi theo vệt xe phía trước và không dừng giữa chừng. Nước ngập quá ống xả thì dắt bộ. Xe chết máy vì nước thì đừng đề lại ngay, dắt vào chỗ cao rồi tìm tiệm sửa xe gần đó.
Nắng cũng là chuyện an toàn. Mùa khô ở miền Nam và mùa hè ở miền Bắc, mặt đường hấp nhiệt, người chạy xe lâu giữa trưa dễ choáng. Mang áo khoác chống nắng, găng tay, nước uống, và tránh chạy đường dài giữa mười một giờ trưa và ba giờ chiều nếu không bắt buộc.
Ba tình huống hay gây va chạm và cách xử lý
Bảng dưới đây gom những tình huống người mới hay gặp nhất, dựa trên những gì người chạy xe lâu năm ở thành phố thường dặn nhau:
| Tình huống | Vì sao nguy hiểm | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Ra khỏi hẻm, ngõ nhỏ ra đường lớn | Tầm nhìn bị che bởi xe đỗ, hàng quán; xe trên đường lớn chạy nhanh | Dừng hẳn ở đầu hẻm, bấm còi ngắn, nhích từ từ, nhập dòng theo hướng phải trước rồi mới sang làn khác |
| Vòng xoay đông xe | Không phải ai cũng nhường xe đã ở trong vòng xoay như luật quy định | Đi chậm, giữ làn ngoài nếu ra ở lối gần, nhìn vào người lái chứ không chỉ nhìn xe |
| Cửa ô tô mở bất ngờ, người đi bộ bước xuống lòng đường | Xe máy chạy sát lề phải, sát xe đỗ | Cách xe đỗ ít nhất một sải tay, nhìn vào kính chiếu hậu ô tô xem có người ngồi không |
Điểm chung của ba tình huống là thiếu tầm nhìn. Ở Việt Nam, bạn không thể dựa vào việc người khác nhường đúng luật; bạn dựa vào việc nhìn thấy họ sớm và cho họ thấy mình sớm.
Khi xảy ra va chạm nhỏ
Va quẹt nhẹ trong thành phố rất thường gặp. Việc đầu tiên là dắt xe vào lề cho khỏi chắn đường, kiểm tra người có bị thương không. Nếu có người bị thương, gọi 115 để cấp cứu và 113 để báo công an. Không di chuyển người bị chấn thương nặng ở cổ, lưng nếu không biết sơ cứu.
Với va chạm không ai bị thương, hai bên thường tự thoả thuận tại chỗ. Người mới, nhất là người nước ngoài, nên bình tĩnh, chụp ảnh hiện trường và biển số, không lớn tiếng. Nếu bị đòi một khoản tiền thấy vô lý, bạn có quyền đề nghị chờ công an hoặc liên hệ hãng bảo hiểm. Người xung quanh thường xúm lại; họ có khi giúp, có khi chỉ đứng xem, đừng để đám đông làm bạn mất bình tĩnh. Có người Việt quen đi cùng hoặc gọi điện nhờ họ nói chuyện giúp là cách nhiều người nước ngoài chọn.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài có được chạy xe máy ở Việt Nam bằng giấy phép lái xe nước mình không?
Giấy phép quốc gia của nước khác thì không dùng trực tiếp được. Người nước ngoài cần đổi sang giấy phép Việt Nam hoặc mang giấy phép lái xe quốc tế theo Công ước Viên 1968 kèm giấy phép gốc, và phải đúng hạng xe mô tô. Chạy xe không có giấy phép hợp lệ còn có thể khiến bảo hiểm du lịch từ chối chi trả khi tai nạn.
Xe máy điện có cần giấy phép lái xe không?
Xe máy điện có công suất lớn được xếp như xe mô tô và cần giấy phép hạng tương ứng; xe gắn máy điện công suất nhỏ thì người từ 16 tuổi được lái mà không cần giấy phép nhưng vẫn phải đội mũ bảo hiểm và đăng ký xe. Ranh giới tính theo công suất ghi trên giấy đăng ký, nên khi mua xe hãy hỏi rõ xe thuộc loại nào.
Có nên dùng ứng dụng bản đồ khi chạy xe máy không?
Có, nhưng đừng cầm điện thoại trên tay khi chạy, việc này bị cấm và rất nguy hiểm. Gắn điện thoại lên giá đỡ hoặc dùng tai nghe một bên nghe chỉ đường bằng giọng nói. Ứng dụng bản đồ đôi khi chỉ vào hẻm cụt hoặc đường một chiều, nên vẫn phải nhìn biển báo.
Chạy xe máy trên cao tốc được không?
Không. Cao tốc ở Việt Nam chỉ dành cho ô tô, xe máy bị cấm đi vào. Đi xa bằng xe máy thì đi quốc lộ hoặc tỉnh lộ. Một số cầu vượt, hầm chui trong thành phố cũng cấm xe máy, có biển báo ở đầu cầu.
Đi xe máy chở bao nhiêu người là đúng luật?
Xe máy được chở tối đa một người ngồi sau, trừ một số trường hợp như chở người bệnh đi cấp cứu hoặc chở trẻ em dưới mười hai tuổi thì được chở thêm. Cảnh cả nhà bốn người trên một xe bạn thấy ngoài đường là vi phạm, không phải chuẩn mực để học theo.
Mất bao lâu thì quen chạy xe ở Hà Nội hay TP.HCM?
Phần lớn người mới thấy tự tin sau vài tuần chạy đều đặn trên một lộ trình cố định, nhưng phản xạ đọc dòng xe ở ngã tư lớn và giờ cao điểm có khi cần vài tháng. Đừng đo bằng cảm giác tự tin, hãy đo bằng việc bạn có còn phải phanh gấp hay giật mình vì xe lướt sát hay không.