Muốn lập ngân sách sống ở Việt Nam sát thực tế, hãy chia chi tiêu thành ba lớp: khoản cố định hằng tháng (nhà, điện nước, internet, điện thoại, học phí, bảo hiểm), khoản biến đổi hằng ngày (ăn uống, đi lại, đi chợ, giải trí), và khoản theo mùa hay bất chợt mà người mới đến hay quên (tiền cọc, hiếu hỉ, Tết, sửa chữa, khám bệnh, về quê hoặc về nước). Lớp thứ ba thường làm vỡ ngân sách của người mới chuyển đến, nên cần một quỹ dự phòng riêng ngay từ đầu.
Bài này không đưa ra con số chi phí cụ thể, vì giá thay đổi theo thành phố, theo khu, theo năm và theo lối sống: cùng một gia đình bốn người, chi tiêu ở trung tâm thành phố lớn và ở một thị xã ven biển có thể chênh nhau nhiều lần. Thay vào đó, bài đưa ra khung các khoản cần dự trù, cách tự ước tính từng khoản trong một hai tháng đầu, và những đặc thù của đời sống Việt Nam mà người chưa quen hay bỏ sót.
Khung ngân sách ba lớp: các khoản cần có trong bảng
Dùng bảng dưới như danh sách kiểm tra. Ghi số tiền thật của bạn vào cột cuối sau một hai tháng theo dõi, thay vì đoán từ đầu.
| Lớp | Khoản chi | Đặc điểm ở Việt Nam | Cách ước tính |
|---|---|---|---|
| Cố định | Tiền nhà hoặc trả góp nhà | Trả theo tháng hoặc theo quý, thường kèm cọc | Theo hợp đồng |
| Cố định | Điện, nước, internet, điện thoại | Điện tính theo bậc thang, tăng mạnh mùa nóng | Xem hoá đơn ba tháng gần nhất của chủ nhà |
| Cố định | Học phí, bán trú của con | Trường công, tư, quốc tế chênh nhau rất xa | Theo thông báo của trường từng năm học |
| Cố định | Bảo hiểm y tế, bảo hiểm tư | Người đi làm có bảo hiểm qua công ty | Theo hợp đồng bảo hiểm |
| Biến đổi | Ăn uống, đi chợ | Nấu ở nhà và ăn ngoài chênh nhiều | Ghi chép bốn tuần |
| Biến đổi | Đi lại: xăng, gửi xe, xe công nghệ | Gửi xe là khoản nhỏ nhưng đều | Ghi chép bốn tuần |
| Theo mùa | Tết, hiếu hỉ, quà biếu | Dồn vào vài tháng trong năm | Chia đều ra mỗi tháng để dành |
| Bất chợt | Sửa chữa, khám bệnh, đồ hỏng | Mùa mưa, nồm ẩm làm đồ điện nhanh hỏng | Quỹ dự phòng riêng |
Điểm khác biệt lớn nhất so với nhiều nước là lớp theo mùa: chi phí Tết Nguyên đán và các dịp hiếu hỉ có thể bằng vài tháng chi tiêu thường, dồn vào một thời điểm. Gia đình Việt lâu năm thường để dành dần cho Tết từ giữa năm; người mới đến nên làm như vậy.
Nhà ở và điện nước: những chi tiết làm lệch ngân sách
Tiền cọc và trả trước. Thuê nhà ở Việt Nam thường phải đặt cọc một hoặc vài tháng tiền nhà, và nhiều chủ nhà yêu cầu trả trước theo quý hoặc nửa năm. Tháng đầu tiên vì vậy tốn gấp mấy lần tháng bình thường. Đưa khoản này vào ngân sách chuyển đến, tách khỏi chi tiêu tháng.
Giá điện theo bậc thang. Điện sinh hoạt tính theo biểu giá bậc thang của ngành điện: dùng càng nhiều, giá mỗi số điện ở bậc cao càng đắt. Mùa nóng chạy điều hoà nhiều, hoá đơn có thể tăng gấp đôi gấp ba so với mùa mát. Ở nhà thuê, kiểm xem chủ nhà tính điện theo giá nhà nước có bậc thang hay theo một giá cố định cho mỗi số, vì hai cách cho kết quả rất khác nhau.
Phí quản lý, gửi xe, rác. Ở chung cư có phí quản lý theo diện tích, phí gửi xe máy, ô tô theo tháng. Ở nhà phố hay phòng trọ có thể có tiền rác, tiền vệ sinh khu phố. Những khoản nhỏ này cộng lại không nhỏ.
Nồm, mưa và sửa chữa. Miền Bắc có mùa nồm ẩm làm tường đổ mồ hôi, đồ gỗ, đồ điện nhanh hỏng; miền Nam và miền Trung có mùa mưa, ngập cục bộ. Dự trù tiền cho máy hút ẩm, sửa chữa sau mùa mưa và thay đồ hỏng.
Internet và điện thoại. Gói cước internet gia đình và di động ở Việt Nam đa dạng, cạnh tranh. Hỏi chủ nhà đã có đường truyền chưa, ai đứng tên hợp đồng, để tránh trả trùng hoặc phải lắp mới.
Ăn uống và đi lại: hai khoản dễ trôi nhất
Ăn uống ở Việt Nam có biên độ rất rộng. Một người ăn sáng bánh mì, trưa cơm văn phòng, tối nấu ở nhà sẽ chi khác hẳn người ăn ở nhà hàng, gọi đồ ăn qua ứng dụng và uống cà phê chuỗi mỗi ngày. Phí giao hàng, phí dịch vụ và các món gọi thêm khiến đồ ăn qua ứng dụng đắt hơn ăn tại quán một khoản đáng kể. Cách theo dõi đơn giản là ghi lại mọi khoản ăn uống trong bốn tuần đầu, rồi chia theo nhóm: ăn ở nhà, ăn ngoài, gọi giao, cà phê và đồ uống.
Đi chợ truyền thống thường rẻ hơn siêu thị cho rau, thịt, cá tươi, còn siêu thị tiện cho đồ khô, đồ đóng gói và có giá niêm yết. Nhiều gia đình kết hợp cả hai. Người nước ngoài thích đồ nhập khẩu như phô mai, bánh mì đen, rượu vang sẽ thấy nhóm hàng này đắt hơn hẳn đồ địa phương, nên tách riêng một dòng trong ngân sách cho nó.
Đi lại phụ thuộc nhiều vào phương tiện. Xe máy rẻ nhất cho đi lại trong phố nhưng cần dự trù xăng, bảo dưỡng định kỳ, gửi xe, bảo hiểm bắt buộc và mũ bảo hiểm tốt. Xe công nghệ tiện nhưng cộng lại mỗi ngày hai chuyến sẽ thành khoản lớn. Ở thành phố có metro, xe buýt, vé tháng là cách tiết kiệm. Dịp lễ, Tết, giá vé xe khách, tàu, máy bay tăng và khan vé, nên đặt sớm.
Hiếu hỉ, quà biếu và Tết: khoản chi mang tính quan hệ
Ở Việt Nam, đi đám cưới, đám ma, thăm người ốm, mừng nhà mới, mừng sinh con là phần không tách rời đời sống, và đi kèm tiền mừng, tiền phúng viếng hay quà. Người đi làm trong công ty có đồng nghiệp người Việt sẽ nhận thiệp cưới khá thường xuyên, nhất là mùa cưới cuối năm. Mức mừng tuỳ mức thân thiết, vùng miền và nơi tổ chức; không có chuẩn chung, và người Việt cũng thường hỏi nhau. Điều quan trọng với ngân sách là thừa nhận khoản này có thật và để dành cho nó.
Tết Nguyên đán là đợt chi lớn nhất năm của nhiều gia đình: lì xì cho trẻ con trong họ, quà biếu cha mẹ, thầy cô, đối tác, sắm sửa, đi lại về quê, thưởng Tết cho người giúp việc, bảo vệ, và nhiều cửa hàng tăng giá dịp này. Người nước ngoài có gia đình Việt hay sống trong khu dân cư cũng sẽ dần tham gia một phần. Chia tổng chi Tết năm trước cho mười hai tháng rồi để dành mỗi tháng một phần là cách nhiều nhà Việt giữ cho tháng Chạp không thành tháng âm tiền.
Ngoài Tết còn có rằm tháng Bảy, Trung thu, các ngày lễ như Ngày Phụ nữ, Ngày Nhà giáo, sinh nhật trong gia đình. Mỗi dịp không lớn, nhưng nếu không ghi vào ngân sách, chúng dễ cộng dồn thành khoản bất ngờ.
Với người nước ngoài có vợ hoặc chồng người Việt, phần quan hệ này còn rộng hơn: gia đình bên nội bên ngoại, họ hàng ở quê, những lần về quê dịp giỗ chạp. Bàn trước với người bạn đời về mức chi cho từng dịp giúp tránh căng thẳng, vì mỗi gia đình có quan niệm riêng về chuyện tiền nong với họ hàng.
Con cái, sức khoẻ và bảo hiểm
Với gia đình có con, học phí thường là khoản lớn nhất sau tiền nhà. Ngoài học phí còn có tiền bán trú, đồng phục, sách vở, xe đưa đón, học thêm, ngoại khoá và các khoản thu đầu năm học. Trường công lập, trường tư thục và trường quốc tế chênh nhau rất xa; ngay trong một loại trường cũng chênh nhiều. Hỏi trường danh sách các khoản thu dự kiến cả năm, không chỉ học phí, trước khi chọn.
Về sức khoẻ, người lao động có hợp đồng thường được tham gia bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội bắt buộc qua công ty theo quy định. Bảo hiểm y tế giúp giảm chi phí khi khám chữa bệnh đúng tuyến ở cơ sở công lập, nhưng nhiều người, nhất là người nước ngoài, mua thêm bảo hiểm sức khoẻ tư để dùng bệnh viện tư, phòng khám quốc tế. Phí bảo hiểm tư là khoản cố định nên ghi rõ trong ngân sách.
Đừng quên các khoản nhỏ mà đều: khám răng định kỳ, thuốc thông thường, khám sức khoẻ hằng năm, tiêm phòng cho con. Ở những thành phố hay ô nhiễm không khí, thêm khẩu trang tốt và máy lọc không khí là chi phí nhiều gia đình chấp nhận.
Người Việt chuyển vùng từ quê lên thành phố thường thấy khoản y tế tăng rõ nhất ở chỗ khám tư: bệnh viện công đông, nhiều người chọn phòng khám tư cho bệnh nhẹ để đỡ thời gian chờ, và khoản này không có trong ngân sách cũ ở quê.
Lập ngân sách trong ba tháng đầu: cách làm thực tế
Người mới chuyển đến, dù là người Việt chuyển vùng hay người nước ngoài, thường không biết số thật cho đến khi đã sống vài tháng. Cách làm dưới đây giúp bạn có bảng ngân sách sát thực tế nhanh nhất.
- Tháng đầu: ghi lại mọi khoản chi, kể cả vài nghìn tiền gửi xe. Chuyển khoản và thẻ tự để lại lịch sử, tiền mặt thì ghi vào điện thoại cuối mỗi ngày.
- Cuối tháng đầu: chia các khoản vào ba lớp cố định, biến đổi, theo mùa, xem lớp nào lớn hơn dự kiến.
- Tháng thứ hai: đặt mức trần cho các nhóm biến đổi lớn như ăn ngoài, gọi giao, xe công nghệ, và theo dõi xem có giữ được không.
- Tháng thứ ba: tính trung bình ba tháng, thêm một phần để dành cho Tết, hiếu hỉ và quỹ dự phòng, rồi chốt bảng ngân sách.
- Dùng hai tài khoản: một tài khoản chi tiêu hằng ngày, một tài khoản tiết kiệm riêng cho quỹ dự phòng và quỹ Tết, chuyển tự động mỗi tháng sau khi nhận lương.
- Xem lại bảng mỗi quý và mỗi khi có thay đổi lớn: chuyển nhà, con vào lớp mới, giá điện điều chỉnh, đổi việc.
Quỹ dự phòng nên đủ cho vài tháng chi tiêu cố định, đặc biệt với người nước ngoài phụ thuộc vào hợp đồng lao động và thị thực: nếu mất việc hay phải về nước gấp, đây là khoản giúp bạn không bị kẹt.
Câu hỏi thường gặp
Sống ở Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh tốn kém hơn?
Hai thành phố có mức chi phí khá gần nhau và đều cao hơn phần lớn các tỉnh. Chênh lệch giữa các khu trong cùng một thành phố, giữa lối sống tiết kiệm và lối sống tiện nghi, thường lớn hơn chênh lệch giữa hai thành phố. Hãy so theo khu và theo thói quen của chính bạn.
Người nước ngoài có bị tính giá điện nước cao hơn người Việt không?
Giá điện, nước do nhà nước quy định áp dụng theo hộ sử dụng, không phân biệt quốc tịch. Chênh lệch thường đến từ việc chủ nhà tự đặt một giá riêng cho người thuê. Đọc kỹ điều khoản điện nước trong hợp đồng thuê và hỏi rõ cách tính trước khi ký.
Có nên giữ ngân sách bằng ngoại tệ không?
Nếu thu nhập của bạn bằng ngoại tệ, biến động tỷ giá sẽ ảnh hưởng đến số tiền đồng bạn có mỗi tháng. Nhiều người lập ngân sách bằng tiền đồng cho chi tiêu hằng ngày và để một phần dự phòng lớn hơn để bù biến động. Không nên tự mua bán ngoại tệ ngoài kênh được phép.
Khoản nào người mới chuyển đến hay quên nhất?
Thường là tiền cọc và tiền nhà trả trước, chi phí Tết, tiền mừng đám cưới đồng nghiệp, phí gửi xe, và hoá đơn điện mùa nóng. Ngoài ra, người nước ngoài hay quên chi phí gia hạn thị thực, giấy tờ, dịch thuật, công chứng, và vé về nước dịp lễ.
Thuê người giúp việc cần dự trù những gì ngoài tiền công?
Ngoài tiền công theo thoả thuận, nhiều gia đình dự trù tiền thưởng Tết, ngày nghỉ, có khi cả tiền đi lại và chỗ ở nếu giúp việc ở lại nhà. Thoả thuận rõ ngay từ đầu về giờ làm, ngày nghỉ, cách tăng công và thưởng để tránh hiểu lầm về sau.
Có ứng dụng nào giúp theo dõi chi tiêu không?
Nhiều ứng dụng ngân hàng tại Việt Nam đã có tính năng phân loại chi tiêu tự động theo nhóm, và có cả ứng dụng quản lý chi tiêu riêng. Công cụ quan trọng ít hơn thói quen: ghi đều đặn và xem lại hằng tháng. Một bảng tính đơn giản cũng đủ nếu bạn duy trì được.