Muốn trả tiền bằng mã QR ở Việt Nam, bạn mở ứng dụng ngân hàng trong nước, chọn quét mã, đưa camera vào tấm mã của người bán, đọc kỹ tên chủ tài khoản hiện ra, nhập số tiền nếu mã chưa có sẵn, xác nhận bằng mã PIN hoặc khuôn mặt, rồi đưa màn hình giao dịch thành công cho người bán xem. Cả quá trình mất chừng mười giây. Hầu hết mã ở quán xá dùng chuẩn chung nên ứng dụng của ngân hàng nào cũng quét được, tiền đến tài khoản người nhận gần như ngay lập tức, kể cả nửa đêm và ngày lễ.
Phần khó không nằm ở thao tác mà ở mấy chi tiết người mới hay bỏ qua: phân biệt mã in sẵn với mã hiện trên máy tính tiền, khi nào phải tự gõ số tiền, ghi nội dung chuyển khoản thế nào cho tiền nhà, tiền học, và nhất là làm gì khi lỡ chuyển nhầm. Bài này đi qua từng điểm, theo đúng tình huống bạn gặp ở quán ăn, ở chợ và khi trả các khoản định kỳ.
Mã QR thanh toán ở Việt Nam hoạt động thế nào
Tấm mã dán trên quầy thực chất là số tài khoản và mã ngân hàng của người bán được mã hoá thành hình vuông. Ở Việt Nam, phần lớn mã chuyển khoản theo chuẩn VietQR, chuẩn dùng chung do Công ty Cổ phần Thanh toán Quốc gia Việt Nam (NAPAS) vận hành cùng các ngân hàng. Nhờ chuẩn chung, mã do ngân hàng A cấp vẫn quét được bằng ứng dụng ngân hàng B, và tiền đi qua hệ thống chuyển khoản nhanh liên ngân hàng chạy suốt ngày đêm.
Ngoài ra còn có mã QR riêng của ví điện tử, của cổng thanh toán, hay mã do máy bán hàng sinh ra cho từng đơn. Ứng dụng ngân hàng của bạn đọc được phần lớn các loại này; nếu không đọc được, màn hình sẽ báo mã không hỗ trợ, bạn chỉ cần hỏi người bán mã khác hoặc trả bằng cách khác.
Điều quan trọng cần hiểu: chuyển khoản qua mã QR là chuyển tiền thẳng vào một tài khoản, không có bên trung gian giữ tiền như khi quẹt thẻ. Một khi đã xác nhận, tiền đi luôn. Vì vậy bước đọc tên người nhận trước khi bấm xác nhận quan trọng hơn mọi bước khác.
Mã tĩnh, mã động và mã cá nhân: ba loại bạn sẽ gặp
Không phải mã nào cũng giống nhau. Nhìn hoàn cảnh là đoán được loại mã, và biết loại mã giúp bạn biết phải tự làm gì.
| Loại mã | Thường thấy ở đâu | Số tiền | Bạn cần làm gì |
|---|---|---|---|
| Mã tĩnh in sẵn | Quán ăn, sạp chợ, xe bánh mì, tiệm sửa xe | Không có, bạn tự nhập | Hỏi giá, nhập đúng số, kiểm tên chủ quán |
| Mã động theo đơn | Máy tính tiền siêu thị, nhà hàng, cửa hàng chuỗi, hoá đơn điện nước | Có sẵn, khoá theo đơn | Kiểm số tiền khớp hoá đơn, không cần nhập |
| Mã cá nhân | Bạn bè chia tiền ăn, chủ nhà gửi qua tin nhắn | Có hoặc không | Kiểm tên người nhận khớp người bạn định trả |
| Mã trên ứng dụng giao đồ, gọi xe | Trong ứng dụng | Có sẵn | Trả theo hướng dẫn của ứng dụng |
Với mã động, nếu số tiền hiện ra khác hoá đơn thì dừng lại và hỏi thu ngân, đừng tự sửa. Với mã tĩnh, lỗi hay gặp nhất là gõ thừa hoặc thiếu một số không, chẳng hạn trả 350.000 thay vì 35.000. Đọc dòng số tiền bằng chữ mà ứng dụng hiện bên dưới ô nhập trước khi xác nhận.
Trả tiền ở quán bằng mã QR: trình tự chuẩn
Đây là trình tự người Việt làm hằng ngày ở quán ăn, sạp chợ. Làm quen vài lần là thành phản xạ.
- Hỏi tổng số tiền và hỏi luôn "quán có chuyển khoản không" nếu không thấy mã. Người bán sẽ chỉ tấm mã hoặc mở mã trên điện thoại của họ.
- Mở ứng dụng ngân hàng, chọn chức năng quét mã. Nhiều ứng dụng cho mở nhanh chức năng này ngay ở màn hình đăng nhập.
- Quét mã, đọc tên chủ tài khoản hiện ra. Tên thường là tên người, viết không dấu; ở quán gia đình, tên người nhận có thể là chủ quán hoặc người nhà, bạn có thể hỏi lại cho chắc.
- Nhập số tiền, kiểm dòng số tiền bằng chữ. Ô nội dung thường đã điền sẵn câu mặc định; ở quán ăn không cần sửa.
- Xác nhận bằng mã PIN, vân tay hoặc khuôn mặt tuỳ cài đặt và giá trị giao dịch.
- Đưa màn hình thành công cho người bán xem, hoặc chờ loa báo tiền về của quán đọc số tiền. Xong mới rời đi.
Nếu mạng chậm và giao dịch đứng ở trạng thái đang xử lý, đừng vội chuyển lại lần nữa. Kiểm tra lịch sử giao dịch sau một hai phút; chuyển lần hai trong lúc lần một đang treo là cách phổ biến nhất để trả hai lần cho một bữa ăn.
Ghi nội dung chuyển khoản cho đúng việc
Quán ăn, chợ: không cần cầu kỳ. Để nội dung mặc định hoặc ghi ngắn như "tra tien an". Người bán đối chiếu bằng số tiền và giờ, không đọc nội dung.
Tiền nhà: ghi đủ ba thứ. Tháng, địa chỉ hoặc số phòng, và tên người thuê, ví dụ "Tien nha thang 11 phong 302 Nguyen Van A". Khi có tranh chấp về việc đã trả hay chưa, dòng nội dung này là bằng chứng rõ ràng nhất.
Học phí, phí dịch vụ: làm đúng cú pháp nơi thu yêu cầu. Trường học, chung cư, bệnh viện thường đưa cú pháp riêng gồm mã học sinh, mã căn hộ hay mã hồ sơ. Sai cú pháp thì tiền vẫn đến nhưng phải đối soát thủ công, có khi mất vài ngày và bạn bị nhắc nợ trong lúc chờ.
Tiền cọc: ghi rõ là cọc cho việc gì. Ví dụ "Coc thue nha 12 thang dia chi ...". Dòng này tách khoản cọc khỏi tiền thuê tháng đầu, tránh hiểu lầm khi trả nhà.
Viết không dấu cho chắc. Một số ngân hàng tự bỏ dấu tiếng Việt hoặc ký tự đặc biệt trong nội dung. Viết không dấu ngay từ đầu giúp người nhận đọc đúng ý.
Chia tiền ăn nhóm, trả hộ và nhận tiền bằng mã của chính bạn
Mã QR không chỉ để trả cho người bán. Trong ứng dụng ngân hàng, bạn có mã QR nhận tiền của riêng mình, mở ra là người khác quét được để chuyển cho bạn. Khi đi ăn nhóm mà một người trả trước, cách phổ biến ở Việt Nam bây giờ là người đó gửi mã của mình vào nhóm chat, mọi người quét và chuyển phần của mình. Nhiều ứng dụng còn cho tạo mã có sẵn số tiền, giúp bạn bè khỏi gõ nhầm.
Khi nhận tiền, bạn chỉ cần chia sẻ mã hoặc số tài khoản, tuyệt đối không cần đưa mật khẩu, mã OTP hay chụp màn hình có thông tin đăng nhập. Ai đó nói cần mã OTP của bạn để "chuyển tiền vào" là dấu hiệu lừa đảo, vì nhận tiền không bao giờ cần OTP.
Với người lớn tuổi trong gia đình chưa quen ứng dụng, nhiều con cháu in mã QR nhận tiền của cha mẹ ra giấy để người khác chuyển vào, còn việc chuyển đi thì đặt hạn mức thấp hoặc làm cùng. Đây là cách giúp ông bà tham gia thanh toán không tiền mặt mà vẫn giảm rủi ro bị lừa qua điện thoại.
Một mẹo nhỏ khi chuyển cho bạn bè: đặt tên gợi nhớ cho người nhận đã lưu trong danh bạ chuyển tiền, vì ở Việt Nam rất nhiều người trùng họ tên, và danh sách người nhận gần đây có thể có hai ba người tên giống hệt nhau.
Lỡ chuyển nhầm tài khoản hoặc nhầm số tiền: làm gì trước
Chuyển nhầm xảy ra nhiều hơn bạn nghĩ: gõ nhầm một số trong số tài khoản, chọn nhầm người trong danh bạ đã lưu, quét nhầm mã quán bên cạnh. Việc đầu tiên là liên hệ ngay ngân hàng của bạn qua ứng dụng, tổng đài hoặc quầy giao dịch, cung cấp mã giao dịch, thời gian, số tiền và tài khoản nhận. Ngân hàng sẽ làm đề nghị tra soát gửi sang ngân hàng bên nhận.
Ngân hàng không được tự ý trừ tiền trong tài khoản của người nhận; họ liên hệ người nhận và đề nghị hoàn trả. Phần lớn người nhận thiện chí sẽ đồng ý. Về pháp luật, người cố tình giữ khoản tiền chuyển nhầm mà không trả có thể phải chịu trách nhiệm, nhưng quá trình này có thể mất thời gian. Nếu bạn biết người nhận, như quán bên cạnh hay một người quen, nói chuyện trực tiếp thường nhanh hơn nhiều.
Chiều ngược lại cũng cần biết: nếu có một khoản tiền lạ chuyển vào tài khoản của bạn rồi có người gọi điện, nhắn tin nhờ chuyển trả vào một tài khoản khác, đừng làm theo. Đây là kiểu lừa đảo đã được cảnh báo nhiều lần. Cách đúng là báo ngân hàng của bạn để họ xử lý hoàn trả theo đúng đường đi của khoản tiền.
Loa báo tiền về và vì sao người bán vẫn muốn nhìn màn hình của bạn
Ở nhiều quán, bạn sẽ nghe một chiếc loa nhỏ đọc to "đã nhận ... đồng" ngay sau khi chuyển khoản. Đó là thiết bị ngân hàng hoặc bên thứ ba cung cấp cho người bán để biết tiền đã về mà không cần mở điện thoại. Loa giúp quán đông khách khỏi phải kiểm từng giao dịch, đồng thời chống chiêu đưa ảnh chụp màn hình giả.
Ở quán không có loa, người bán thường nhìn màn hình của bạn. Đừng phật ý: đã có nhiều trường hợp khách đưa ảnh giao dịch cũ, ảnh sửa bằng phần mềm hoặc màn hình đang ở trạng thái chờ rồi đi mất. Cứ giơ màn hình giao dịch thành công, nơi có số tiền và giờ, là đủ. Nếu người bán muốn kiểm trên điện thoại của họ, chờ thêm vài giây.
Chiều ngược lại, nếu bạn là người bán, chẳng hạn cho thuê phòng hay bán đồ cũ, đừng giao hàng chỉ dựa vào ảnh chụp chuyển khoản gửi qua tin nhắn. Mở ứng dụng của chính mình, thấy tiền vào số dư rồi mới giao.
Mã dán đè, mã giả và vài nguyên tắc an toàn
Ở chỗ đông khách, đã có những trường hợp kẻ gian dán một mã QR khác đè lên mã của người bán để tiền chảy vào tài khoản của chúng. Cách phòng vẫn là bước quen thuộc: đọc tên người nhận. Nếu tên hiện ra không giống tên quán hay người bán mà họ không giải thích được, hãy hỏi lại. Người bán cũng được khuyên dùng loa báo tiền về để phát hiện ngay khi tiền không đến.
Với mã nhận qua tin nhắn, mạng xã hội, cẩn thận hơn nữa: kẻ gian có thể giả danh chủ nhà, người bán hàng trực tuyến hay cả người quen để gửi mã của chúng. Trước khi chuyển một khoản lớn theo mã nhận qua tin nhắn, gọi điện hoặc gặp trực tiếp để xác nhận. Không bao giờ quét mã để "nhận tiền" hay "nhận quà", vì quét mã trong ứng dụng ngân hàng là để trả tiền đi.
Đặt hạn mức chuyển tiền trong ngày ở mức vừa với chi tiêu thật, bật thông báo biến động số dư, và không đưa mã OTP cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là nhân viên ngân hàng. Những thói quen này giúp một lần sơ suất không biến thành mất khoản lớn.
Câu hỏi thường gặp
Mã QR của người bán có dùng được ứng dụng ngân hàng khác ngân hàng của họ không?
Được, nếu mã theo chuẩn chung VietQR, điều đúng với đa số mã chuyển khoản ở quán xá hiện nay. Ứng dụng ngân hàng của bạn sẽ tự nhận ra ngân hàng và số tài khoản của người bán. Mã riêng của một số ví điện tử thì có thể chỉ quét được bằng ví đó.
Chuyển khoản bằng mã QR có mất phí không?
Phí do từng ngân hàng quy định và có thể thay đổi. Nhiều ngân hàng hiện không thu phí cho chuyển khoản trong nước thông thường của khách cá nhân, nhưng một số gói tài khoản vẫn có phí duy trì hoặc phí theo giao dịch. Xem biểu phí trong ứng dụng hoặc hỏi ngân hàng nơi bạn mở tài khoản.
Vì sao chuyển khoản trên 10 triệu đồng lại bị đòi quét khuôn mặt?
Từ giữa năm 2024, ngân hàng áp dụng xác thực sinh trắc học cho các giao dịch chuyển tiền trực tuyến vượt một ngưỡng nhất định theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, nhằm chống lừa đảo và chiếm đoạt tài khoản. Ngưỡng và cách áp dụng có thể điều chỉnh, ứng dụng sẽ tự yêu cầu khi cần.
Người nước ngoài có quét mã QR trả tiền được không?
Được, nếu có tài khoản tại một ngân hàng Việt Nam và đã cài ứng dụng của ngân hàng đó. Không có tài khoản trong nước thì thường không quét được mã chuyển khoản, trừ một số ví nước ngoài có liên kết thanh toán QR xuyên biên giới với Việt Nam ở thời điểm bạn dùng.
Chuyển nhầm cho quán bên cạnh thì có nên nhờ quán đó chuyển lại không?
Nên, đây là cách nhanh nhất khi người nhận ở ngay trước mặt. Đưa họ xem giao dịch trên điện thoại của bạn, chờ họ kiểm tiền đã đến rồi nhờ chuyển trả hoặc trừ vào món bạn mua. Hầu hết người bán sẵn lòng vì chính họ cũng từng gặp tình huống tương tự.
Có nên lưu mã QR của chủ nhà để trả tiền hằng tháng?
Tiện, nhưng mỗi tháng vẫn nên nhìn lại tên người nhận trước khi xác nhận, nhất là khi nhận một mã mới qua tin nhắn với lời nhắn đổi tài khoản. Chủ nhà đổi tài khoản thì nên xác nhận bằng một cuộc gọi hoặc gặp mặt trước khi chuyển.