Tiền Việt Nam là đồng (ký hiệu ₫, mã quốc tế VND). Trong túi người Việt hằng ngày có chín mệnh giá tiền giấy: 1.000, 2.000, 5.000 đồng in trên giấy cotton, và 10.000, 20.000, 50.000, 100.000, 200.000, 500.000 đồng in trên nhựa polymer. Tiền xu và các tờ 100, 200, 500 đồng vẫn là tiền hợp pháp nhưng gần như không còn thấy khi mua bán. Vì mệnh giá nhiều số không, người mới đến hay đưa nhầm hai cặp tờ cùng tông màu: 20.000 với 500.000, và 10.000 với 200.000.
Bài này giúp bạn làm quen với tiền đồng như người bản xứ: đọc số tiền kiểu nói tắt ngoài chợ, xếp tiền trong ví để khỏi nhầm, nhận biết tờ thật bằng tay và mắt trong vài giây, xử lý tờ rách hay tờ bị từ chối, và hiểu vì sao dịp Tết ai cũng đi tìm tiền mới. Phần trả lời dành cho cả người Việt lâu năm ở nước ngoài trở về lẫn người nước ngoài mới sang làm việc.
Chín tờ tiền thường gặp và cách phân biệt nhanh
Mặt trước mọi tờ tiền hiện hành đều in chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, nên đừng nhìn mặt trước để phân biệt. Hãy nhìn con số lớn ở góc, màu chủ đạo và hình mặt sau. Bảng dưới tóm tắt những gì một người dùng tiền hằng ngày cần biết, không đi vào chi tiết kỹ thuật in ấn.
| Mệnh giá | Chất liệu | Màu chủ đạo (gần đúng) | Hay dùng vào việc gì |
|---|---|---|---|
| 1.000, 2.000, 5.000 | Giấy cotton | Nâu, xám, xanh nhạt | Tiền lẻ gửi xe, trả lại tiền thừa, mua trà đá |
| 10.000 | Polymer | Vàng nâu | Gửi xe máy, ổ bánh mì, ly cà phê vỉa hè |
| 20.000 | Polymer | Xanh dương | Bữa sáng, tiền thừa phổ biến nhất |
| 50.000 | Polymer | Hồng tím | Bữa trưa, cuốc xe ngắn, đổ xăng ít |
| 100.000 | Polymer | Xanh lá | Tờ trung gian, máy ATM hay nhả |
| 200.000 | Polymer | Đỏ nâu | Đi chợ, ăn nhóm |
| 500.000 | Polymer | Xanh lam | Tờ lớn nhất, ATM nhả nhiều, quán nhỏ hay ngại thối |
Hai cặp dễ nhầm nhất là 20.000 với 500.000 (cùng tông xanh) và 10.000 với 200.000 (cùng tông nâu). Trong ánh đèn quán nhậu buổi tối hay lúc vội ở trạm thu phí, người Việt cũng thỉnh thoảng đưa nhầm. Cách đơn giản là đếm số chữ số: tờ 500.000 có năm số không sau chữ năm, tờ 20.000 chỉ có ba. Nhiều người còn xếp ví theo thứ tự mệnh giá, tờ lớn ở ngăn riêng, để không bao giờ rút nhầm tờ lớn khi trả món nhỏ.
Đọc và nói số tiền như người Việt
Người Việt bỏ bớt số không khi nói. Ngoài chợ, "ba mươi" nghĩa là ba mươi nghìn, "một trăm rưỡi" là một trăm năm mươi nghìn, "hai lít" trong tiếng lóng miền Nam là hai trăm nghìn. Trên bảng giá viết tay ở quán, bạn sẽ thấy "35k", "120k" hay chỉ "35" với chữ k ngầm hiểu. Không ai nói đơn vị đồng khi giá đã là hàng nghìn, nên nếu người bán nói "năm chục" thì đó là năm mươi nghìn chứ không phải năm mươi đồng.
Dấu chấm và dấu phẩy ngược với tiếng Anh. Việt Nam dùng dấu chấm để ngăn cách hàng nghìn và dấu phẩy cho phần thập phân, nên 1.500.000 là một triệu rưỡi. Người quen số kiểu Anh Mỹ hay đọc lệch khi nhìn hoá đơn, hợp đồng thuê nhà hay ứng dụng ngân hàng. Khi chuyển khoản, đọc lại số tiền bằng chữ mà ứng dụng hiện ra bên dưới ô nhập là cách chắc nhất để không thừa hay thiếu một số không.
Chữ "lẻ" và "rưỡi" có nghĩa riêng. "Một trăm lẻ năm" là một trăm linh năm nghìn, tức 105.000; "trăm rưỡi" là 150.000, còn "triệu rưỡi" là 1.500.000. Miền Bắc nói "linh", miền Nam nói "lẻ", cùng một nghĩa. Biết mấy chữ này giúp bạn nghe giá ngoài chợ mà không phải bảo người bán bấm máy tính.
Nhận biết tiền thật trong vài giây: nhìn, sờ, nghiêng
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, cơ quan phát hành tiền, hướng dẫn kiểm tra tiền polymer theo nguyên tắc dùng nhiều yếu tố cùng lúc, không dựa vào một dấu hiệu duy nhất. Người bán hàng lâu năm làm việc này theo phản xạ, bạn có thể tập trong một tuần.
- Sờ: tờ polymer thật dai, trơn, hơi dẻo, vò lại rồi thả ra thì bung về gần như cũ. Các chi tiết như chân dung, chữ lớn được in nổi, miết ngón tay thấy gờ ráp nhẹ. Tờ giả in trên nhựa thường láng đều, không có gờ.
- Soi: mỗi tờ polymer có một ô cửa sổ trong suốt. Giơ lên chỗ sáng, hình in trong cửa sổ hiện rõ nét, viền sắc. Tờ giả thường có cửa sổ mờ đục hoặc hình in nhoè.
- Nghiêng: trên tờ mệnh giá lớn có chi tiết đổi màu hoặc ánh kim khi nghiêng tờ tiền dưới ánh sáng. Tờ giả dùng mực nhũ thường không đổi màu, chỉ lấp lánh đều.
- So: nghi ngờ thì đặt cạnh một tờ cùng mệnh giá bạn rút từ ATM ngân hàng. Khác biệt về màu, độ dày và độ nét hiện ra rất rõ khi để cạnh nhau.
- Nếu nghi là tiền giả: không tiêu tiếp, mang đến ngân hàng thương mại hoặc chi nhánh Ngân hàng Nhà nước để được giám định theo quy định. Cố tình tiêu tiền giả là vi phạm pháp luật, kể cả khi bạn cũng là người bị lừa nhận nó.
Thực tế, tiền giả hiếm gặp với giao dịch nhỏ ở thành phố, vì phần lớn khoản lớn giờ đã đi qua chuyển khoản. Rủi ro thường rơi vào chỗ đông người, ánh sáng kém, người trả cố tình đưa tờ lớn rồi giục trả lại nhanh. Ở những tình huống đó, cứ bình tĩnh cầm tờ tiền lên kiểm, người bán Việt không coi đó là bất lịch sự.
Tờ rách, tờ dán băng keo và khi bị người bán từ chối
Tiền polymer bền nhưng không phải không hỏng. Tờ bị rách mép, thủng lỗ nhỏ, dính băng keo hay bị chảy mực do để gần nhiệt thường bị quán xá từ chối, vì họ cũng sợ đưa ra không ai nhận. Đây không phải là bắt bẻ người nước ngoài, người Việt cũng bị trả lại y hệt. Khi nhận tiền thừa, nhất là ở chợ và trạm thu phí, nên liếc qua một lượt và đổi ngay tờ nào trông có vấn đề.
Tờ tiền rách, hư hỏng do lưu thông vẫn có thể được ngân hàng đổi lại theo quy định về tiền không đủ tiêu chuẩn lưu thông, với điều kiện còn nhận ra được mệnh giá và còn đủ phần diện tích theo quy định. Bạn mang ra quầy giao dịch của ngân hàng thương mại, họ sẽ kiểm và đổi nếu đạt. Tờ bị cố ý cắt, xé, đốt, viết vẽ thì có thể không được đổi.
Một chuyện nhỏ nhưng hay gặp: tờ 500.000 lúc sáng sớm ở hàng bánh mì, tiệm tạp hoá nhỏ hay xe ôm thường bị từ chối vì người bán chưa có tiền lẻ để thối. Giữ sẵn vài tờ 10.000 và 20.000 trong túi riêng là thói quen của người sống lâu ở Việt Nam. Rút ATM xong, nhiều người ghé ngay một cửa hàng tiện lợi mua chai nước để đổi tờ lớn ra tờ nhỏ.
Tiền xu, tờ mệnh giá nhỏ và chuyện làm tròn
Tiền xu Việt Nam từng được phát hành với các mệnh giá từ 200 đến 5.000 đồng, nhưng người dân không quen dùng, máy bán hàng tự động cũng chưa phổ biến, nên xu dần biến mất khỏi đời sống. Nếu bạn được ai đó tặng một đồng xu làm kỷ niệm thì đó vẫn là tiền hợp pháp, chỉ là rất khó tiêu ngoài chợ. Các tờ 100, 200, 500 đồng giấy cũng tương tự, đôi khi xuất hiện trong mâm lễ hay làm tiền lẻ cho trẻ con.
Vì không có tiền lẻ dưới 1.000 đồng trong lưu thông thực tế, giá ở siêu thị có số lẻ như 12.900 hay 49.500 thường được làm tròn khi trả tiền mặt, hoặc thu ngân đưa bạn một viên kẹo thay vài trăm đồng thối lại. Người Việt đã quen chuyện này và ít ai thắc mắc. Nếu thanh toán bằng chuyển khoản hay thẻ thì bạn trả đúng đến từng đồng.
Ở chiều ngược lại, khi người bán nói "thôi lấy chẵn", nghĩa là họ bớt phần lẻ cho bạn, ví dụ món giá 52.000 thì thu 50.000. Đó là cử chỉ thiện chí nhỏ, đáp lại bằng một lời cảm ơn là đủ, không cần nài trả cho đủ.
Tiền mới dịp Tết và những thói quen dùng tiền riêng của người Việt
Gần Tết Nguyên đán, nhu cầu tờ tiền mới phẳng phiu để bỏ vào phong bao lì xì tăng vọt. Ngân hàng ưu tiên đổi tiền mới cho nhu cầu lưu thông và nhiều năm gần đây khuyến khích người dân lì xì bằng tờ đang lưu hành hoặc chuyển khoản. Trên mạng thường xuất hiện dịch vụ đổi tiền mới lấy phí, nhưng việc mua bán, đổi tiền lấy chênh lệch không đúng quy định có thể bị xử phạt, nên tốt nhất là tránh.
Một vài thói quen khác bạn sẽ gặp: người bán hàng lấy tờ tiền đầu tiên trong ngày, gọi là tiền mở hàng, quẹt nhẹ lên hàng hoá để cầu buôn may bán đắt, nên buổi sáng sớm họ mong khách mua thật chứ không thích khách hỏi giá rồi đi. Người lớn tuổi hay vuốt phẳng, gấp gọn tiền khi đưa, và đưa bằng hai tay với người trên. Ném tiền lên bàn hay đưa tiền bằng một tay hờ hững với người lớn tuổi bị coi là thiếu lễ độ.
Một số người kiêng tiêu tiền rách, tiền nhàu vào sáng mùng Một Tết hay đầu tháng âm lịch. Bạn không phải làm theo, nhưng biết để không ngạc nhiên khi người bán từ chối một tờ cũ vào những ngày đó.
Tiền mặt trong ví nên giữ bao nhiêu và giữ ra sao
Ở các thành phố lớn, nhiều người Việt trẻ ra đường hầu như không mang tiền mặt, mọi thứ đều quét mã. Nhưng vẫn có những lúc bạn cần tiền giấy: chợ quê, hàng rong, gửi xe ở một số điểm, đi vùng núi sóng yếu, khi ứng dụng ngân hàng bảo trì hay điện thoại hết pin. Một mức tiền mặt dự phòng vừa đủ cho một hai ngày ăn uống và đi lại cơ bản, chia thành nhiều tờ nhỏ, là cách nhiều người sống lâu ở Việt Nam chọn.
Đừng giữ toàn bộ tiền ở một chỗ. Tách một phần cất ở túi trong hoặc ngăn kéo khoá ở nhà, ví mang ra đường chỉ có số tiền cần dùng trong ngày. Tiền polymer chịu nước tốt, nhưng mùa mưa vẫn nên bỏ vào túi zip nhỏ để khỏi dính nhau. Khi đếm tiền ở nơi đông người, nhất là sau khi rút ATM, hãy đếm nhanh bên trong cabin hoặc trong cửa hàng chứ không đứng ngoài vỉa hè.
Nếu bạn mới sang, đừng vội đổi một khoản lớn ra tiền mặt. Với tài khoản ngân hàng trong nước và một ứng dụng chuyển khoản, phần lớn chi tiêu hằng ngày đều trả được không cần tiền giấy, các bài khác trong chuyên mục này sẽ hướng dẫn từng bước.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng đô la Mỹ để trả tiền trực tiếp ở Việt Nam được không?
Theo quy định quản lý ngoại hối, giao dịch mua bán trong nước về nguyên tắc phải thanh toán bằng đồng Việt Nam, trừ một số trường hợp được phép. Quán xá, cửa hàng thông thường không được nhận ngoại tệ. Bạn nên đổi ngoại tệ ở ngân hàng hoặc nơi được cấp phép rồi trả bằng tiền đồng.
Tiền polymer có bị hỏng khi lỡ giặt máy không?
Tờ polymer thường chịu được nước và chu trình giặt thông thường tốt hơn tiền giấy, nhưng nhiệt độ cao của máy sấy hoặc bàn là có thể làm co, nhăn và chảy chi tiết in. Tờ bị biến dạng nặng có thể bị người bán từ chối; khi đó mang ra ngân hàng để được kiểm và đổi nếu đủ điều kiện.
Vì sao máy ATM thường nhả toàn tờ 500.000?
Máy ATM chứa được số tờ có hạn trong mỗi hộp tiền, nên ngân hàng thường nạp tờ mệnh giá lớn để máy phục vụ được nhiều lượt rút hơn. Nếu cần tiền lẻ, bạn có thể rút số tiền không tròn trăm nghìn ở máy có hộp tờ nhỏ, hoặc mua một món ở cửa hàng tiện lợi để đổi.
Mang tiền Việt Nam ra nước ngoài đổi lại có dễ không?
Ngoài một số nước láng giềng và vài quầy đổi tiền ở sân bay quốc tế, tiền đồng ít được nhận đổi ở nước ngoài và tỷ giá thường không có lợi. Nên tiêu hoặc đổi ra ngoại tệ ngay tại Việt Nam trước khi về, đồng thời lưu ý quy định khai báo khi mang tiền mặt lớn qua cửa khẩu.
Thấy người bán dùng đèn soi tiền thì có phải họ nghi mình không?
Không hẳn. Nhiều cửa hàng, cây xăng và nhà hàng soi hoặc kiểm tờ mệnh giá lớn của mọi khách như một quy trình, vì họ chịu thiệt nếu nhận phải tiền giả. Cứ để họ kiểm, đó là chuyện bình thường và không mang ý xúc phạm khách.
Có nên nhờ người lạ đổi giúp tờ tiền lớn ra tờ nhỏ không?
Nên đổi ở nơi có quầy thu ngân như cửa hàng tiện lợi, siêu thị, cây xăng hoặc ngân hàng. Nhờ người lạ ngoài đường đổi tiền là tình huống dễ bị đánh tráo tờ, thối thiếu hoặc nhận nhầm tiền giả, nhất là khi họ chủ động đề nghị giúp.