Bàn nhậu ở Việt Nam là bữa ăn kèm uống bia rượu theo nhóm, trong đó việc mời nhau uống quan trọng ngang việc ăn: mọi người cùng nâng ly hô "một, hai, ba, dô", người nhỏ tuổi chủ động mời người lớn, cụng ly thấp hơn ly của người được mời, và "trăm phần trăm" là lời rủ uống cạn ly. Không uống thì nên nói từ ly đầu tiên với lý do rõ ràng; nói sớm và nói một lần thì gần như không ai ép.
Nhậu là nơi người Việt kết thân, giải toả sau giờ làm, chốt chuyện làm ăn, mừng một việc vui. Với người mới đến, đó là cánh cửa vào các mối quan hệ, nhưng cũng là nơi dễ bị cuốn vào uống quá sức. Bài này giải thích những luật ngầm trên bàn nhậu, cách tham gia cho đúng mực, cách từ chối không mất lòng và những điều phải giữ để về nhà an toàn.
Vì sao bàn nhậu quan trọng với người Việt
Trong văn hoá Việt, uống chung là một cách xác nhận quan hệ. Lời rủ "tối nay đi làm vài ly" của đồng nghiệp, đối tác hay hàng xóm thường mang ý muốn thân hơn chứ không chỉ để uống. Nhiều chuyện khó nói trong phòng họp được nói ra trên bàn nhậu; nhiều người chỉ thực sự coi nhau là bạn sau một buổi ngồi cùng.
Nhậu không đồng nghĩa với say. Một buổi nhậu có thể chỉ là vài cốc bia hơi và đĩa lạc rang ở quán đầu ngõ sau giờ làm, cũng có thể là bữa tiệc dài với rượu mạnh trong dịp cưới hỏi, mừng nhà mới. Người Việt có câu "đi nhậu" để chỉ cả trải nghiệm: món ăn, chuyện trò, tiếng cười, không chỉ chuyện uống.
Nhậu cũng có nhịp ngày và nhịp tuần. Chiều thứ sáu và tối cuối tuần quán đông nhất; sau giờ tan làm khoảng năm, sáu giờ chiều là lúc dân văn phòng ghé quán bia hơi một lúc trước khi về nhà. Những dịp như liên hoan cuối năm, tất niên, mừng thăng chức, mừng nhà mới là các buổi nhậu dài, có phát biểu, có chúc rượu theo thứ tự. Mùa bóng đá lớn thì quán nào có màn hình là đông kín.
Không phải người Việt nào cũng nhậu. Nhiều người không uống vì sức khoẻ, vì niềm tin, vì lái xe, hay đơn giản là không thích; xu hướng này ngày càng rõ ở người trẻ thành phố. Bạn không cần uống mới hoà nhập được, chỉ cần biết luật chơi và tham gia theo cách của mình.
Luật ngầm khi nâng ly
Hô chung. "Một, hai, ba, dô" hoặc "một, hai, ba, zô" là tiếng hô chung khi cả bàn cùng nâng ly. Ở miền Nam phổ biến hơn, ở miền Bắc người ta hay nói "nào, uống" hoặc "chúc sức khoẻ". Khi cả bàn hô, hãy nâng ly, kể cả ly nước ngọt, và cụng cùng mọi người.
Người nhỏ mời người lớn. Theo nếp kính trên, người ít tuổi hoặc cấp dưới chủ động mời người lớn tuổi, cấp trên: "em mời anh một ly". Cầm ly bằng tay phải, tay trái đỡ nhẹ đáy ly hoặc đặt lên ngực là cử chỉ lịch sự.
Cụng ly thấp hơn. Khi cụng với người lớn tuổi hơn hay người mình tôn trọng, giữ miệng ly mình thấp hơn miệng ly người kia một chút. Người được mời thường cũng hạ ly xuống theo, đó là một kiểu nhường nhau.
Mời từng người. Ngoài những lần cả bàn cùng uống, người Việt hay mời riêng từng người, đi một vòng quanh bàn. Không cần uống hết mỗi lần, nhưng được mời thì nên đáp lại bằng cách nâng ly uống một ngụm.
Rót cho người khác. Thấy ly người bên cạnh vơi thì rót cho họ, đặc biệt là người lớn tuổi. Tự rót cho mình mà không để ý người bên cạnh bị coi là thiếu tinh ý. Ở quán bia có đá, người trẻ nhất bàn hay là người lo thêm đá, rót bia.
"Trăm phần trăm", "tuỳ ý" và chuyện uống bao nhiêu
"Trăm phần trăm" là lời rủ uống cạn ly. Có người nói "một trăm phần trăm nhé", có người nói "dô hết". Ngược lại, "tuỳ ý" hoặc "tuỳ hỉ" nghĩa là ai uống bao nhiêu tuỳ người. Bàn nhậu vui vẻ thường để tuỳ ý cho phần lớn các lượt và chỉ trăm phần trăm vào những lượt đặc biệt như mở màn, chúc mừng.
Bạn không bị bắt buộc phải trăm phần trăm. Một cách đáp lại tự nhiên là nâng ly, nói "em xin phép uống một nửa", hoặc uống một ngụm và cười. Người lớn tuổi hiểu chuyện thường không ép. Chỉ trong những bàn có không khí thi đua uống thì việc ép mới nặng hơn, và đó là lúc bạn càng nên giữ giới hạn từ đầu.
Bia ở nhiều quán miền Nam được uống với đá, ly to, rót liên tục. Bia hơi ở miền Bắc được bán theo cốc, nhẹ và rẻ hơn bia chai. Rượu trắng, rượu ngâm thường được rót vào chén nhỏ và uống một hơi. Cùng một chữ "ly", lượng cồn khác nhau rất xa giữa cốc bia và chén rượu mạnh, nên đếm theo số chén rượu chứ không theo số lần nâng ly.
Món nhậu: ăn gì trên bàn nhậu
Món nhậu, hay "mồi", được gọi để ăn chậm trong suốt buổi, không theo thứ tự khai vị – món chính. Bàn nhậu thường gọi từng đợt: vài món nhẹ lúc đầu, thêm món nướng khi câu chuyện bắt đầu vui, rồi lẩu hoặc món có nước để chốt. Một số nhóm món hay gặp:
- Đồ khô, đồ nhẹ: lạc rang, đậu phụ rán, nem chua, khô mực, dưa chuột, xoài xanh chấm muối.
- Đồ nướng: thịt xiên, chân gà, cánh gà, mực, ba chỉ nướng.
- Ốc và hải sản: ốc luộc, ốc xào, nghêu hấp sả, tôm nướng, phổ biến ở các thành phố ven biển và quán ốc vỉa hè.
- Lẩu: thường được gọi cuối buổi khi cả bàn đã uống được một lúc, để ăn no và giải rượu.
- Món riêng từng vùng: mỗi nơi có món nhậu quen, từ gỏi, lòng, đến các món từ cá đồng, ếch, lươn.
Người gọi món thường là người mời hoặc người quen quán nhất. Khách mới cứ báo món mình thích hoặc không ăn được ngay từ đầu. Ăn đủ món, nhất là món có tinh bột và nước như lẩu, cháo, giúp bớt say và đỡ mệt hôm sau.
Từ chối uống mà không mất lòng
Từ chối kiểu Việt là nói sớm, nói một lần, nói lý do mà người khác khó bác bỏ, và vẫn tham gia mọi lượt nâng ly bằng thứ khác:
- Nói ngay khi ngồi xuống hoặc khi người ta rót ly đầu tiên: "hôm nay em đi xe, em xin phép uống nước ngọt". Đợi tới ly thứ ba mới từ chối thì khó hơn nhiều.
- Dùng lý do rõ ràng: đang lái xe, đang dùng thuốc, đang có thai, bị dị ứng rượu, sáng mai có việc quan trọng. Lý do sức khoẻ và lái xe được chấp nhận rộng rãi nhất.
- Gọi sẵn một ly nước ngọt, trà đá hoặc nước khoáng, để có cái mà nâng lên mỗi lần cả bàn hô.
- Tham gia mọi lượt nâng ly và mời người khác bằng ly của mình. Bạn vẫn là người trong cuộc, chỉ khác thứ trong ly.
- Nếu có người ép, cười và nhắc lại lý do một cách nhẹ nhàng, không giảng giải về tác hại của rượu. Người khác trong bàn thường sẽ bênh bạn.
- Với người lớn tuổi hay cấp trên, có thể nhờ người thân thiết trong bàn nói đỡ, hoặc xin uống một ngụm tượng trưng cho lượt đầu nếu bạn thấy ổn.
Người đã nói không uống từ đầu và giữ vững trong cả buổi thường được tôn trọng hơn người ban đầu uống rồi giữa chừng mới từ chối. Lần sau đi cùng, cả nhóm sẽ tự rót nước ngọt cho bạn.
Những điều nên tránh trên bàn nhậu
Uống một mình trước khi cả bàn nâng ly. Nhấp ly lặng lẽ không mời ai bị coi là uống "lẻ", thiếu tinh thần chung. Muốn uống thì mời người bên cạnh một câu, dù chỉ là "em mời anh".
Từ chối ly mời của người lớn tuổi mà không nói gì. Không uống thì vẫn nâng ly nước của mình lên đáp lại. Im lặng lắc đầu, để mặc người mời giữ ly trên không là điều khiến người lớn khó xử.
Nói chuyện thời sự gây tranh cãi, chuyện nội bộ công ty, chuyện tiền bạc của người khác. Rượu làm người ta nói nhiều hơn mức nên nói. Người khéo giữ những chuyện này cho lúc tỉnh táo.
Rời bàn mà không chào. Về sớm thì đứng dậy chào cả bàn, mời một ly cuối bằng thứ mình đang uống và xin phép. Bỏ đi lặng lẽ dễ bị hiểu là phật ý.
Lấy chuyện ai không uống ra làm trò. Trêu người không uống là kiểu ép khéo. Người Việt lịch sự sẽ đổi chủ đề và rót nước ngọt cho người đó.
Về nhà an toàn: điều không được đùa
Bữa nhậu kéo dài làm người ta mất cảm giác về lượng đã uống. Một cách đơn giản là xen mỗi ly bia hoặc chén rượu với một cốc nước lọc, ăn đều tay trong suốt buổi và tự đặt giới hạn trước khi đến quán. Khi thấy chóng mặt, nói lắp, hãy dừng hẳn, dù cuộc vui còn dài; uống thêm lúc đó chỉ làm hôm sau nặng nề hơn.
Pháp luật Việt Nam hiện hành cấm người điều khiển phương tiện giao thông khi trong máu hoặc hơi thở có nồng độ cồn, kể cả nồng độ rất thấp. Lực lượng chức năng kiểm tra nồng độ cồn thường xuyên, nhất là buổi tối và dịp lễ Tết. Mức xử phạt có thể thay đổi theo văn bản mới, bạn nên tự tra quy định hiện hành, nhưng nguyên tắc rất rõ: đã uống thì không lái, dù chỉ một ly bia và dù chỉ là xe máy.
Nếu đi nhậu, để xe ở nhà hoặc gửi lại quán theo thoả thuận, đi về bằng xe công nghệ, taxi hoặc nhờ người không uống đưa về. Nhiều nơi có dịch vụ lái xe hộ. Trong nhóm, người Việt hay phân công trước một người không uống để chở cả nhóm.
Chỉ uống rượu có nguồn gốc rõ ràng. Rượu trôi nổi, rượu không nhãn, rượu ngâm không biết nguồn có nguy cơ ngộ độc methanol, một kiểu ngộ độc nguy hiểm có thể xuất hiện muộn sau vài giờ. Thấy người cùng bàn có dấu hiệu bất thường như nhìn mờ, lơ mơ, khó thở sau khi uống, gọi cấp cứu 115 ngay.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối đi nhậu với đồng nghiệp có ảnh hưởng tới công việc không?
Thường thì không, nếu bạn vẫn tham gia các dịp gắn kết khác như ăn trưa chung, liên hoan có đồ uống không cồn. Thỉnh thoảng nhận lời đi cùng và uống nước ngọt cũng là cách giữ quan hệ. Từ chối khéo và đều đặn sẽ được hiểu là nguyên tắc cá nhân.
Ai trả tiền sau buổi nhậu?
Tuỳ nhóm: người rủ thường trả, người lớn tuổi hoặc cấp trên hay giành trả, nhóm bạn bè ngang hàng thì chia đều hoặc thay phiên nhau. Khi chưa rõ, hãy chủ động ngỏ ý góp phần mình; người mời thật sự sẽ từ chối rõ ràng.
Phụ nữ đi nhậu có bị đánh giá không?
Ở thành phố, phụ nữ đi nhậu với bạn bè, đồng nghiệp là chuyện bình thường. Ở một số gia đình, vùng quê, quan niệm cũ vẫn còn. Dù là ai, người uống có chừng mực và biết lúc dừng luôn được nể hơn người uống thi.
Có nên mang rượu ngoại làm quà khi được mời nhậu không?
Mang một chai rượu có nguồn gốc rõ ràng khi đến nhà ai dự tiệc là cử chỉ được đón nhận. Còn đi nhậu ở quán thì nên hỏi quán có thu phí mở chai không. Không cần mang gì nếu bạn chỉ là khách được rủ đi cùng.
Uống bia với đá có làm bia nhạt đi không?
Có, đá tan làm bia loãng và bớt gas, nhưng nhiều người ở miền Nam vẫn thích vì trời nóng và uống được lâu. Đây là thói quen chứ không có đúng sai. Nếu bạn không quen, cứ gọi bia lạnh không đá, quán nào cũng hiểu.
Bị ép uống quá mức thì xử lý thế nào?
Nói rõ là bạn đã đủ, đặt ly xuống và chuyển sang nước. Có thể xin phép về sớm với lý do sáng mai có việc. Nếu có người không chịu dừng, người có trách nhiệm nhất bàn thường can thiệp. Sức khoẻ và an toàn của bạn quan trọng hơn không khí buổi nhậu.