Ví điện tử ở Việt Nam là tài khoản tiền điện tử do công ty trung gian thanh toán được Ngân hàng Nhà nước cấp phép cung cấp. Tiền trong ví được nạp từ tài khoản ngân hàng hoặc thẻ của chính chủ, và theo quy định ví phải liên kết với tài khoản ngân hàng đứng tên người dùng. Ví tiện cho thanh toán trong các ứng dụng gọi xe, giao đồ ăn, mua sắm trực tuyến, trả hoá đơn, và hay đi kèm ưu đãi; còn ứng dụng ngân hàng làm tốt hơn các việc chuyển khoản lớn, nhận lương, giữ tiền dài hạn.
Nhiều người mới đến nghĩ phải có ví mới trả được tiền ở Việt Nam. Thực tế, với một tài khoản ngân hàng trong nước, bạn đã làm được phần lớn việc. Ví là lớp tiện ích đặt lên trên. Bài này giúp bạn quyết định có cần ví hay không, cần thì dùng thế nào cho khỏi rắc rối, và những gì nên tránh, mà không quảng cáo cho ví nào.
Ví điện tử và tài khoản ngân hàng: hai thứ khác nhau
Tài khoản ngân hàng là nơi giữ tiền do ngân hàng quản lý, có tiền gửi được bảo hiểm tiền gửi theo quy định, dùng để nhận lương, chuyển khoản, rút tiền mặt. Ví điện tử là một tài khoản trên hệ thống của công ty trung gian thanh toán; tiền trong ví tương ứng với tiền mà công ty đó giữ tại ngân hàng đối tác. Bạn không rút tiền mặt từ ví ở ATM như thẻ ngân hàng, mà phải rút ngược về tài khoản ngân hàng đã liên kết.
Vì thế, ví điện tử không thay được tài khoản ngân hàng, và cũng không cần thiết với người chỉ muốn quét mã trả tiền ở quán: ứng dụng ngân hàng đã làm việc đó. Ví mạnh ở chỗ được gắn sẵn vào hàng loạt dịch vụ khác: trong ứng dụng gọi xe, giao đồ ăn, đặt vé xem phim, mua hàng trên sàn thương mại điện tử, đóng tiền điện, nước, internet, nạp tiền điện thoại. Một số dịch vụ chỉ nhận ví của chính hệ sinh thái đó hoặc ưu đãi riêng khi trả bằng ví.
Khi chọn có dùng ví hay không, hãy nhìn vào những ứng dụng bạn dùng thường xuyên. Nếu chúng nhận trả trực tiếp bằng thẻ hoặc tài khoản ngân hàng liên kết, ví chỉ là thêm một chỗ để theo dõi tiền. Nếu chúng ưu tiên một ví nhất định, mở ví đó là hợp lý.
Một khác biệt nữa ít người để ý: khi có tranh chấp, chẳng hạn bị trừ tiền mà đơn hàng không thành công, bạn khiếu nại với công ty ví trước, rồi mới tới ngân hàng nếu tiền đi từ tài khoản liên kết. Giữ mã giao dịch của cả hai bên giúp việc tra soát nhanh hơn, vì mỗi bên chỉ nhìn thấy phần giao dịch của mình.
So sánh nhanh: dùng ứng dụng ngân hàng hay ví điện tử cho từng việc
Bảng dưới là thói quen phổ biến của người dùng đô thị, không phải quy định. Mỗi người có thể chọn khác tuỳ ưu đãi và mức độ quen tay.
| Việc cần làm | Ứng dụng ngân hàng | Ví điện tử | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Quét mã trả tiền ở quán | Rất phổ biến | Được, nếu mã hỗ trợ | Mã chuẩn chung quét tốt bằng ứng dụng ngân hàng |
| Trả trong ứng dụng gọi xe, giao đồ ăn | Liên kết thẻ hoặc tài khoản | Phổ biến, hay có ưu đãi | Tuỳ từng ứng dụng |
| Nhận lương, nhận tiền lớn | Nên dùng | Không nên | Ví có hạn mức, không phải nơi giữ tiền lâu |
| Trả tiền nhà, học phí | Gần như mặc định | Ít dùng | Người nhận thường đưa số tài khoản |
| Đóng điện nước, internet | Được | Được, nhắc lịch tiện | Chọn một chỗ để khỏi trả trùng |
| Mua sắm trên sàn thương mại điện tử | Thẻ hoặc chuyển khoản | Phổ biến | Xem kỹ chính sách hoàn tiền |
Điểm chung: dù dùng gì, bạn vẫn cần một tài khoản ngân hàng trong nước làm gốc. Không có tài khoản ngân hàng chính chủ thì hầu như không thể nạp tiền và dùng ví một cách đầy đủ theo quy định hiện hành.
Mở và liên kết ví đúng cách
Các ví điện tử ở Việt Nam đều phải định danh người dùng, tương tự ngân hàng. Trình tự chung như sau, chi tiết khác nhau tuỳ từng ví.
- Tải ứng dụng ví từ kho ứng dụng chính thức, kiểm tên nhà phát triển, không cài từ đường link nhận qua tin nhắn hay mạng xã hội.
- Đăng ký bằng số điện thoại Việt Nam đứng tên chính bạn. Số đứng tên người khác sẽ gây vướng ở bước định danh và về sau khi cần khôi phục tài khoản.
- Định danh bằng giấy tờ tuỳ thân và khuôn mặt. Công dân dùng căn cước; người nước ngoài thường dùng hộ chiếu, nhưng không phải ví nào cũng hỗ trợ đầy đủ cho người nước ngoài, cần kiểm tra trong ứng dụng.
- Liên kết với tài khoản ngân hàng hoặc thẻ ghi nợ đứng tên bạn. Tên trên ví và tên trên tài khoản ngân hàng phải khớp, lệch tên là lý do hay gặp khiến liên kết thất bại.
- Đặt mã PIN riêng cho ví, khác mã PIN ngân hàng và khác mật khẩu điện thoại, bật xác thực vân tay hoặc khuôn mặt.
- Nạp một khoản nhỏ, thử trả một hoá đơn nhỏ, rồi thử rút ngược một ít về ngân hàng để chắc mọi chiều đều chạy.
Sau khi liên kết, nhiều ví cho phép trả thẳng từ tài khoản ngân hàng mà không cần nạp sẵn tiền vào ví. Cách này giúp bạn khỏi để tiền nằm rải rác ở nhiều nơi, chỉ phát sinh khi thật sự trả.
Trả hoá đơn định kỳ: gom về một chỗ để khỏi trễ và khỏi trả trùng
Một trong những việc ví điện tử và ứng dụng ngân hàng làm tốt nhất là trả các hoá đơn định kỳ: điện, nước, internet, truyền hình, cước điện thoại trả sau, phí quản lý chung cư, có nơi cả học phí. Bạn nhập mã khách hàng in trên hoá đơn hoặc trên hợp đồng một lần, lưu lại, và mỗi tháng ứng dụng báo số tiền cần trả. Nhiều nơi cho bật tự động trích tiền khi có hoá đơn mới.
Cái bẫy là trả trùng. Người mới chuyển nhà hay để chủ nhà thu tiền điện nước kèm tiền thuê, rồi lại tự trả qua ví vì thấy ứng dụng báo nợ. Trước khi lưu mã khách hàng, hỏi rõ với chủ nhà ai là người đứng tên hợp đồng điện nước và ai trả. Ở nhà thuê nguyên căn, hợp đồng điện thường vẫn đứng tên chủ nhà; ở phòng trọ, chủ trọ thường thu theo chỉ số công tơ riêng của phòng.
Chọn một kênh duy nhất cho mỗi loại hoá đơn, ngân hàng hay ví đều được, và tắt nhắc nhở ở kênh kia. Cuối tháng nhìn lại lịch sử thanh toán một lượt sẽ giúp bạn thấy tiền điện mùa nóng tăng thế nào, một thông tin có ích khi lập ngân sách sống ở Việt Nam.
Ưu đãi, hoàn tiền và cái bẫy chi tiêu nhỏ giọt
Ưu đãi là cách ví giành người dùng. Mã giảm giá, hoàn tiền, điểm thưởng xuất hiện liên tục, nhất là dịp lễ và ngày đôi như 11 tháng 11, 12 tháng 12. Chúng có giá trị thật với khoản bạn vốn định chi, nhưng dễ khiến bạn chi thêm cho thứ không cần.
Mỗi ưu đãi có điều kiện. Đơn tối thiểu, giới hạn số lần, chỉ áp dụng với một số cửa hàng, hạn dùng ngắn. Đọc điều kiện trước khi đặt đơn để khỏi bất ngờ khi số tiền trừ khác số bạn tưởng.
Mua trước trả sau là khoản vay. Một số ví và sàn có tính năng mua trước trả sau hoặc ví trả sau. Đây là dịch vụ tín dụng, trễ hạn có thể bị phí, phạt và ảnh hưởng lịch sử tín dụng của bạn. Dùng như vay tiêu dùng, chỉ khi bạn chắc trả được đúng hạn.
Nhiều ví nhỏ khó theo dõi. Ba bốn ví mỗi ví một ít tiền khiến bạn không biết mình đã tiêu bao nhiêu trong tháng. Nhiều người chọn một ví chính, một tài khoản ngân hàng chính, và xoá bớt ví ít dùng.
An toàn khi dùng ví: những chiêu nhắm vào người dùng ví
Các chiêu lừa nhắm vào ví điện tử thường đi qua cuộc gọi hoặc tin nhắn giả danh nhân viên ví, giả danh shipper báo đơn hàng có vấn đề, hay mời nhận quà tri ân. Điểm chung là chúng tìm cách lấy mã OTP, mật khẩu, hoặc dụ bạn bấm vào đường link để đăng nhập vào trang giả. Ví chính thức không bao giờ hỏi mã OTP hay mã PIN qua điện thoại, tin nhắn.
Một chiêu khác: kẻ gian chuyển nhầm một khoản tiền vào ví của bạn rồi nhắn nhờ chuyển lại vào một tài khoản khác, sau đó dùng chính giao dịch ấy để đòi nợ hoặc khiếu nại. Như với tài khoản ngân hàng, cách đúng là báo cho bộ phận hỗ trợ trong ứng dụng ví để họ xử lý hoàn trả theo đường đi ban đầu.
Mất điện thoại thì liên hệ ngay tổng đài ví và ngân hàng liên kết để khoá tạm, khoá SIM với nhà mạng. Đừng lưu mật khẩu ví trong ghi chú điện thoại, đừng cho người khác mượn máy đã đăng nhập ví khi bạn không ở cạnh. Với trẻ em và người lớn tuổi trong nhà, đặt hạn mức thấp và giữ thông báo giao dịch.
Người nước ngoài và Việt kiều: ví điện tử có phải bước đầu tiên
Với người nước ngoài, ví điện tử thường không phải bước đầu tiên, vì để dùng đầy đủ bạn vẫn cần tài khoản ngân hàng trong nước đứng tên mình. Một số ví hỗ trợ định danh bằng hộ chiếu nước ngoài, một số chưa, và danh sách thay đổi theo thời gian. Kiểm tra ngay trong phần đăng ký của ứng dụng là cách chắc nhất.
Trong lúc chưa có tài khoản, nhiều ứng dụng gọi xe và giao đồ ăn cho phép liên kết thẻ quốc tế trực tiếp, đủ để bạn đi lại và ăn uống mấy tuần đầu. Khi đã có tài khoản ngân hàng trong nước, bạn sẽ thấy phần lớn việc vẫn chỉ cần ứng dụng ngân hàng, và chỉ mở ví khi có dịch vụ cụ thể đòi hỏi.
Việt kiều về ngắn ngày có thể thấy ví tiện để trả đồ ăn, gọi xe mà không cần tiền mặt. Nhưng đừng để một khoản lớn trong ví rồi về lại nước ngoài nhiều tháng không dùng: số điện thoại Việt Nam hết hạn sẽ khiến việc đăng nhập và khôi phục tài khoản rất vất vả. Trước khi đi, rút số dư về ngân hàng hoặc tiêu hết.
Câu hỏi thường gặp
Tiền trong ví điện tử có được bảo hiểm như tiền gửi ngân hàng không?
Tiền trong ví không phải là tiền gửi tại ngân hàng theo nghĩa của bảo hiểm tiền gửi. Công ty ví phải đảm bảo tiền của người dùng bằng tài khoản tại ngân hàng theo quy định quản lý trung gian thanh toán. Vì vậy ví hợp để thanh toán, không phải nơi giữ khoản tiết kiệm lớn.
Ví điện tử có giới hạn số tiền giao dịch không?
Có. Ví điện tử chịu hạn mức giao dịch theo tháng và theo lần do quy định của Ngân hàng Nhà nước và chính sách từng ví, mức cụ thể có thể thay đổi. Khi cần chuyển hay trả khoản lớn, dùng tài khoản ngân hàng sẽ thuận hơn.
Rút tiền từ ví về ngân hàng mất bao lâu?
Thường rất nhanh nếu ví đã liên kết đúng tài khoản ngân hàng đứng tên bạn, nhiều trường hợp gần như tức thời. Một số ví có thể thu phí rút hoặc giới hạn số lần rút miễn phí trong tháng; xem biểu phí trong ứng dụng trước khi rút.
Một người có nên dùng nhiều ví điện tử không?
Không cần thiết, trừ khi bạn dùng những dịch vụ chỉ nhận một ví cụ thể. Mỗi ví thêm là thêm một mật khẩu, một chỗ có tiền và một cửa để kẻ gian nhắm tới. Phần lớn người dùng chỉ cần một ví chính cộng ứng dụng ngân hàng.
Trả hoá đơn điện nước qua ví có nhận được hoá đơn không?
Có. Khi trả qua ví hay ứng dụng ngân hàng, lịch sử giao dịch ghi lại mã khách hàng và kỳ thanh toán; hoá đơn điện tử do đơn vị cung cấp điện nước phát hành, bạn tra được trên trang hoặc ứng dụng của đơn vị đó bằng mã khách hàng.
Con dưới 18 tuổi có được tự mở ví điện tử không?
Mỗi ví có quy định độ tuổi và điều kiện riêng theo pháp luật về giao dịch dân sự và thanh toán. Trẻ nhỏ thường cần cha mẹ đứng ra hoặc đồng ý. Với con tuổi teen, nhiều gia đình chọn thẻ hoặc tài khoản học sinh có hạn mức thay vì ví riêng.