Bàn thờ gia tiên là nơi người Việt thờ ông bà, cha mẹ và các thế hệ đã khuất trong gia đình, thường đặt ở vị trí cao và trang trọng nhất trong nhà. Trên bàn thờ thường có bát hương, ảnh hoặc bài vị người đã mất, đèn, lọ hoa, đĩa quả, chén nước hoặc rượu. Gia đình thắp hương vào ngày rằm, mùng một hằng tháng, ngày giỗ, ngày Tết và những dịp có việc lớn.
Thờ cúng tổ tiên không gắn với riêng một tôn giáo nào; nó là nếp chung của phần lớn gia đình Việt, kể cả nhiều gia đình theo đạo vẫn giữ một góc tưởng nhớ ông bà theo cách của mình. Với khách đến chơi, người thuê nhà hay người nước ngoài sống cùng gia đình Việt, hiểu bàn thờ là gì giúp bạn cư xử đúng mực ở nơi mà người Việt coi là thiêng liêng nhất trong nhà.
Bàn thờ gia tiên có ý nghĩa gì với một gia đình Việt
Trong quan niệm truyền thống, người đã khuất vẫn gắn bó với con cháu, và bàn thờ là nơi gia đình giữ mối liên hệ đó. Thắp hương là cách báo cho ông bà biết chuyện nhà: con thi đỗ, cháu mới sinh, nhà có người đi xa, sắp dọn về chỗ ở mới. Vì thế, trước mọi việc lớn, người Việt thường "thưa với ông bà" trên bàn thờ.
Đạo lý đằng sau là "uống nước nhớ nguồn": người sống nhớ ơn những người đã sinh thành và gây dựng. Việc chăm sóc bàn thờ, nhớ ngày giỗ, tề tựu mỗi dịp Tết là cách các thế hệ trong họ gặp nhau. Nhiều người trưởng thành kể rằng ký ức gia đình rõ nhất của họ là mùi hương trầm và mâm cỗ trên bàn thờ ngày giỗ ông.
Trách nhiệm thờ cúng thường thuộc về con trai trưởng hoặc người được gia đình giao, gọi là trưởng nam hoặc người giữ hương hoả. Ở các gia đình hiện đại, việc này linh hoạt hơn: con gái thờ cha mẹ, hoặc mỗi người con đều lập bàn thờ nhỏ ở nhà mình. Nhà thờ họ, nơi thờ chung cả dòng họ, thì thường do chi trưởng trông coi.
Trên bàn thờ thường có những gì
Cách bày biện khác nhau theo vùng và theo điều kiện từng nhà, nhưng phần lớn bàn thờ gia tiên có các thành phần sau:
- Bát hương: vật quan trọng nhất, đặt ở chính giữa. Bát hương được đặt cố định, không xê dịch tuỳ tiện; khi cần lau dọn hay chuyển nhà, gia đình thường làm lễ và chọn người trong nhà đảm nhận.
- Ảnh hoặc bài vị của người đã khuất, thường là ông bà, cha mẹ. Bài vị là tấm gỗ ghi tên, ngày mất, nay nhiều nhà dùng ảnh.
- Đèn hoặc nến: hai bên bát hương, tượng trưng cho ánh sáng soi đường. Nhiều nhà dùng đèn điện để an toàn.
- Lọ hoa: thường đặt bên phải nhìn từ ngoài vào, cắm hoa tươi như cúc, huệ, sen, hồng. Hoa giả ít được ưa.
- Đĩa quả, mâm ngũ quả: đặt bên trái, thay mới vào rằm, mùng một hoặc khi quả héo.
- Chén nước, chén rượu: thường là ba hoặc năm chén nhỏ, thay nước sạch định kỳ.
- Đồ thờ khác: ống hương, đài, mâm bồng, hạc, câu đối, tuỳ quy mô bàn thờ.
Bàn thờ thường đặt ở phòng khách tầng trệt với nhà phố nhỏ, hoặc tầng trên cùng với nhà ống nhiều tầng, sao cho không có người đi lại ngay phía trên. Ở căn hộ chung cư, nhiều gia đình dùng bàn thờ treo tường hoặc tủ thờ đặt ở phòng khách.
Ở miền Nam, ngoài bàn thờ gia tiên, nhiều nhà và gần như mọi cửa hàng còn có trang thờ ông Địa và Thần Tài đặt sát đất, gần cửa ra vào, với ý nghĩa cầu buôn bán thuận lợi.
Cúng rằm, mùng một và những dịp thắp hương trong năm
Nhịp quen thuộc nhất là ngày mùng một (ngày sóc) và ngày rằm (ngày vọng) hằng tháng âm lịch. Vào hai ngày này, gia đình lau dọn bàn thờ, thay nước, thay hoa, đặt đĩa quả mới và thắp hương, có nhà làm mâm cơm chay hoặc mặn. Nhiều người còn cúng vào chiều hôm trước, gọi là cúng sớm cho kịp giờ đi làm.
Các dịp lớn hơn trong năm gồm: Tết Nguyên đán (cúng ông Táo, tất niên, giao thừa, mùng một, hoá vàng), rằm tháng Giêng, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3, Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng 5, rằm tháng Bảy, Tết Trung thu ở một số nhà, và ngày giỗ của từng người trong nhà. Mỗi dịp có mâm cúng riêng, từ đĩa bánh trôi, bánh chay ngày Hàn thực đến mâm cỗ đầy đủ ngày giỗ.
Ngoài ra, gia đình thắp hương khi có việc cần báo: sinh con, con cưới vợ gả chồng, đi xa, nhận việc mới, mua nhà, thi cử. Không có quy định cứng; điều người Việt coi trọng là sự thành tâm và giữ bàn thờ luôn sạch sẽ, không để hoa héo, quả hỏng.
Với người thuê nhà hay sống chung với chủ nhà người Việt, ngày rằm và mùng một là lúc dễ nhận ra nhịp này nhất: mùi hương trầm từ sáng sớm, đĩa quả mới trên bàn thờ, có khi một mâm cơm cúng được bày ở hiên nhà. Đó là những ngày nên giữ yên tĩnh hơn một chút.
Thắp hương đúng cách: các bước cơ bản
Cách thắp hương có khác nhau giữa các nhà, nhưng khung chung như sau. Nếu bạn là khách, cứ nhờ chủ nhà hướng dẫn và làm theo:
- Rửa tay, chỉnh trang quần áo. Không thắp hương khi vừa ăn uống bừa bộn hay mặc đồ quá hở hang.
- Lấy số nén hương lẻ, phổ biến là một hoặc ba nén. Thắp bằng bật lửa hoặc đèn trên bàn thờ, không thổi bằng miệng mà phẩy nhẹ cho tắt lửa.
- Đứng thẳng trước bàn thờ, hai tay cầm hương ngang trán, khấn thầm ngắn gọn hoặc chỉ cúi đầu tưởng nhớ.
- Vái ba lần, rồi cắm hương ngay ngắn vào bát hương. Cắm bằng một tay, tay kia đỡ nhẹ, không cắm nghiêng.
- Lùi lại một bước, vái thêm nếu muốn, rồi mới quay đi. Tránh quay lưng ngay sát bàn thờ.
Với người không theo truyền thống này, như người nước ngoài hoặc người theo một số đạo, không thắp hương là điều hoàn toàn được chấp nhận. Đứng nghiêm, cúi đầu trước bàn thờ vài giây đã thể hiện sự tôn trọng.
Lau dọn bàn thờ cuối năm và chuẩn bị mâm cúng
Dịp cuối năm, thường quanh ngày 23 tháng Chạp sau lễ tiễn ông Táo, nhiều gia đình làm việc mà người miền Bắc gọi là bao sái: lau rửa đồ thờ, đánh bóng đồ đồng, rút bớt chân hương cũ trong bát hương, chỉ để lại số lẻ chân hương rồi đốt số còn lại. Người làm thường là chủ nhà hoặc người lớn tuổi trong nhà, rửa tay sạch, dùng nước ấm, có nhà dùng nước sắc lá thơm. Bát hương được đặt lại đúng vị trí cũ, không xoay hướng.
Mâm cúng thì tuỳ dịp. Ngày rằm, mùng một thường chỉ có hoa, quả, nước, có nhà thêm đĩa xôi, chè. Ngày giỗ và Tết là mâm cỗ đầy đủ: món luộc, món xào, món canh, xôi, giò chả ở miền Bắc; thịt kho, canh khổ qua, chả giò ở miền Nam. Nguyên tắc chung là món đã dọn lên bàn thờ phải sạch, nấu riêng phần cúng trước khi cả nhà ăn, không nếm trước.
Một điểm ít người nói tới là an toàn. Nến, hương và đèn dầu cạnh rèm, câu đối giấy, tiền vàng mã là nguyên nhân của không ít vụ cháy nhà dịp lễ Tết. Dùng đèn điện, đặt bát hương xa vật dễ cháy, không để hương cháy khi cả nhà đi vắng, và hoá vàng ở nơi thoáng, có chậu đựng, có nước bên cạnh.
Khách đến nhà, người thuê nhà nên tránh những gì
Không chạm, xê dịch đồ trên bàn thờ. Đặc biệt là bát hương và ảnh thờ. Kể cả khi giúp lau dọn, nên nhường chủ nhà tự làm phần này.
Không đặt đồ cá nhân lên bàn thờ. Chìa khoá, điện thoại, túi xách, mũ bảo hiểm không đặt lên hay dựa vào bàn thờ, kể cả tạm thời.
Không chỉ tay, đùa cợt về ảnh thờ. Ảnh thờ là người thân đã mất của gia đình; nhận xét hay chụp ảnh tự sướng trước bàn thờ dễ gây phật lòng.
Không lấy đồ cúng khi chưa được mời. Quả, bánh trên bàn thờ sau khi cúng xong sẽ được hạ xuống để cả nhà dùng, gọi là thụ lộc. Khách được mời thì nhận, không tự lấy.
Khi thuê nhà còn bàn thờ của chủ. Một số nhà cho thuê vẫn giữ bàn thờ của chủ nhà, hoặc trang thờ ông Địa ở cửa hàng. Hỏi rõ chủ nhà ai sẽ thắp hương, bạn có được dời bàn thờ hay không và ghi vào thoả thuận. Đừng tự ý dỡ bỏ.
Khi chủ nhà đang cúng. Giữ yên lặng, không mở nhạc to, không đi ngang trước bàn thờ. Đợi họ cúng xong rồi hãy hỏi chuyện.
Bàn thờ trong đời sống hiện đại: căn hộ nhỏ, gia đình xa quê, người theo đạo
Căn hộ chung cư nhỏ khiến nhiều gia đình trẻ băn khoăn chuyện lập bàn thờ. Cách phổ biến là bàn thờ treo tường gọn, đặt ở phòng khách, mặt quay ra cửa hoặc hướng thuận tiện, tránh đặt đối diện nhà vệ sinh hay ngay dưới dầm nhà. Đèn điện thay nến, hương ít khói hoặc chỉ thắp vào các ngày chính để tránh khói ám và nguy cơ cháy.
Người sống xa quê, nhất là sinh viên, người lao động trẻ, thường không lập bàn thờ riêng mà gửi tiền về để bố mẹ lo cúng giỗ, hoặc về quê đúng dịp. Việt kiều nhiều gia đình vẫn giữ bàn thờ ở nước ngoài, có khi chỉ là một tấm ảnh, một bát hương và lọ hoa trên kệ sách.
Gia đình theo Công giáo cũng có bàn thờ ông bà, thường đặt thấp hơn bàn thờ Chúa, với ảnh, nến, hoa, có thể thắp hương theo phong tục. Gia đình theo đạo Tin Lành thường tưởng nhớ người đã khuất bằng ảnh và hoa, không thắp hương. Điều này cho thấy thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam trước hết là một nếp văn hoá về lòng biết ơn, được mỗi gia đình thể hiện theo cách của mình.
Một thay đổi đáng chú ý của những năm gần đây là việc thắp hương trực tuyến và cúng giỗ từ xa: con cháu ở nước ngoài gọi video vào giờ cúng, người ở nhà đặt điện thoại trước bàn thờ để cả nhà cùng hướng về ông bà. Hình thức có thể khác, nhưng tinh thần nhớ về người đã khuất và giữ cho các thế hệ còn gắn với nhau vẫn là cốt lõi của bàn thờ gia tiên.
Câu hỏi thường gặp
Người nước ngoài đến nhà có bắt buộc phải thắp hương không?
Không bắt buộc. Nếu chủ nhà mời và bạn thấy thoải mái, thắp một nén hương là cử chỉ được trân trọng. Nếu không, đứng nghiêm, cúi đầu nhẹ trước bàn thờ vài giây là đủ để thể hiện sự tôn trọng.
Vì sao thắp hương thường là số lẻ?
Theo quan niệm dân gian, số lẻ gắn với sự sinh sôi và thường dùng trong việc cúng lễ. Phổ biến nhất là một nén cho ngày thường và ba nén cho dịp lễ. Mỗi gia đình có thể có nếp riêng, nên làm theo chủ nhà.
Thuê nhà có bàn thờ của chủ thì xử lý thế nào?
Nên thoả thuận rõ trước khi ký hợp đồng: chủ nhà có giữ bàn thờ lại không, ai sẽ thắp hương ngày rằm, mùng một, có được dời sang chỗ khác không. Tuyệt đối không tự ý tháo dỡ hay vứt bỏ đồ thờ của chủ nhà.
Đồ cúng trên bàn thờ có ăn được không?
Có. Sau khi hương tàn, gia đình hạ đồ cúng xuống để cả nhà cùng dùng, gọi là thụ lộc, mang ý nghĩa nhận phúc của ông bà. Khách chỉ nên dùng khi được mời, không tự ý lấy trên bàn thờ.
Ông Địa, Thần Tài là gì và khác bàn thờ gia tiên thế nào?
Đây là hai vị thần dân gian được thờ chung ở một trang thờ nhỏ đặt sát đất gần cửa, phổ biến ở cửa hàng và nhà ở miền Nam, cầu buôn bán thuận lợi. Bàn thờ gia tiên thì thờ người thân đã mất, đặt ở chỗ cao và trang trọng hơn.
Có cần cúng vào đúng ngày rằm, mùng một không?
Nhiều gia đình bận việc cúng vào chiều hôm trước hoặc sáng sớm hôm đó, đều được coi là bình thường. Quan trọng là bàn thờ sạch sẽ, nước và hoa được thay, và việc cúng xuất phát từ lòng tưởng nhớ chứ không phải nghĩa vụ hình thức.