Ngoài Tết Nguyên đán, một năm âm lịch của người Việt có khoảng bảy, tám dịp lễ lớn nhỏ mà nhiều gia đình vẫn giữ: rằm tháng Giêng, Tết Hàn thực mùng 3 tháng Ba, Tết Thanh minh đầu tháng 4 dương lịch, Tết Đoan ngọ mùng 5 tháng Năm, rằm tháng Bảy với lễ Vu Lan, Tết Trung thu rằm tháng Tám và lễ ông Công ông Táo 23 tháng Chạp. Xen giữa là ngày mùng một và ngày rằm mỗi tháng. Trong số này, chỉ Tết Nguyên đán và Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng Ba là ngày nghỉ chính thức; các dịp còn lại diễn ra trong ngày làm việc bình thường.
Không ai đòi hỏi bạn phải thuộc lịch này. Nhưng nếu sống ở Việt Nam, bạn sẽ thấy nhịp của nó ở khắp nơi: chợ đông bất thường vào hôm trước ngày rằm, quán chay kín chỗ ngày mùng một, đồng nghiệp mang hoa quả lên văn phòng thắp hương, chủ nhà hoãn ký hợp đồng sang tháng sau vì "tháng Bảy không tốt". Bài này đi qua từng dịp theo thứ tự trong năm, nói ngắn gọn người ta làm gì, vì sao, và việc đó chạm đến sinh hoạt của bạn ở chỗ nào.
Mùng một và ngày rằm: nhịp lễ nhỏ mỗi tháng
Mùng một là ngày trăng non, ngày rằm (15 âm lịch) là ngày trăng tròn. Với nhiều gia đình có bàn thờ gia tiên, đây là hai ngày thắp hương định kỳ: lau bàn thờ, thay nước, bày một đĩa hoa quả, một bình hoa, thắp hương mời ông bà. Nhà buôn bán thường cúng thêm thần tài, thổ địa ở góc cửa hàng. Một bộ phận người Việt ăn chay vào hai ngày này, hoặc ăn chay bốn ngày một tháng (mùng một, mùng tám, rằm, hăm ba), và đi chùa lễ vào buổi tối hôm trước hoặc sáng hôm đó.
Nhịp này hiện rõ trên phố. Chiều hôm trước ngày rằm và mùng một, chợ và các sạp hoa đông hơn hẳn, hoa cúc, hoa ly, hoa hồng bán chạy, giá hoa quả ở chợ truyền thống thường nhích lên vài hôm rồi lại xuống. Quán cơm chay, nhà hàng chay đông khách, nên nếu bạn định đặt bàn ở quán chay quen vào ngày rằm thì nên gọi trước. Ngược lại, một vài người buôn bán kiêng mua hàng chịu, kiêng cho vay, kiêng mở đầu tháng bằng việc mất tiền.
Với người ở thuê, đôi khi chủ nhà hoặc hàng xóm đốt vàng mã trước cửa vào những ngày này, nhất là ở các thành phố phía Nam và trong các khu phố có nhiều nhà buôn bán. Ở chung cư, ban quản lý thường quy định chỗ đốt riêng hoặc cấm đốt trong hành lang vì nguy cơ cháy. Nếu khói ảnh hưởng đến bạn, cách nói nhẹ nhàng với hàng xóm hoặc báo ban quản lý luôn hiệu quả hơn phản ứng gay gắt, vì với họ đây là nếp lâu đời chứ không phải sự cố tình làm phiền.
Lịch các dịp lễ âm lịch lớn trong năm
Bảng dưới đây gom các dịp được giữ phổ biến ở nhiều vùng. Ngày dương lịch tương ứng thay đổi mỗi năm, riêng Thanh minh tính theo tiết khí nên gần như cố định quanh đầu tháng 4. Mức độ coi trọng mỗi dịp khác nhau giữa các miền và giữa các gia đình:
| Dịp | Ngày | Người ta thường làm gì | Ảnh hưởng đến sinh hoạt |
|---|---|---|---|
| Rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu) | 15 tháng Giêng | Cúng gia tiên, đi lễ chùa đầu năm, ở nhiều nơi có hội thơ, thả đèn | Chùa lớn rất đông tối 14 và ngày 15, đường quanh chùa ùn tắc |
| Tết Hàn thực | 3 tháng Ba | Miền Bắc làm bánh trôi, bánh chay để cúng và ăn | Chợ và hàng quà bán bánh trôi, bánh chay; ngoài ra ít ảnh hưởng |
| Giỗ Tổ Hùng Vương | 10 tháng Ba | Lễ dâng hương ở Đền Hùng (Phú Thọ) và nhiều đền thờ Hùng Vương | Ngày nghỉ lễ chính thức có hưởng lương |
| Tết Thanh minh | Khoảng 4–5 tháng 4 dương lịch, cả tiết kéo dài vài tuần | Tảo mộ: dọn dẹp, sửa sang mộ phần, thắp hương | Đường về các nghĩa trang ngoại thành đông vào cuối tuần |
| Tết Đoan ngọ | 5 tháng Năm | Ăn rượu nếp, hoa quả, bánh tro, "giết sâu bọ" buổi sáng | Chợ bán rượu nếp, mận, vải; nhiều nơi hái lá thuốc buổi trưa |
| Rằm tháng Bảy (Vu Lan, xá tội vong nhân) | 15 tháng Bảy | Lễ Vu Lan báo hiếu ở chùa, cúng gia tiên, cúng chúng sinh ngoài sân | Cả tháng Bảy nhiều người hoãn việc lớn như cưới hỏi, mua nhà |
| Tết Trung thu | 15 tháng Tám | Rước đèn, phá cỗ cho trẻ em, biếu bánh trung thu | Phố bán đèn lồng, hàng bánh mở từ khoảng một tháng trước |
| Tết cơm mới, Tết Hạ nguyên | 10 tháng Mười | Nơi còn làm nông cúng gạo mới sau mùa gặt | Ít gặp ở thành phố |
| Ông Công ông Táo | 23 tháng Chạp | Cúng tiễn táo quân, miền Bắc thả cá chép | Mở màn mùa Tết, chợ cá chép và đồ cúng đông |
Ngoài các dịp chung, mỗi làng còn ngày hội làng, ngày giỗ thành hoàng, ngày vía của vị thần được thờ ở đình, đền địa phương. Những ngày này rất khác nhau giữa các nơi và là chuyện của từng địa phương; người sống ở một khu lâu năm thường được hàng xóm rủ đi xem.
Rằm tháng Giêng, Hàn thực và Thanh minh: mùa xuân của những cuộc về nguồn
Câu "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng" nói lên vị trí của ngày rằm đầu tiên trong năm. Đây là dịp nhiều người đi chùa cầu bình an cho cả năm, nên các ngôi chùa lớn ở Hà Nội, Huế, TP.HCM rất đông vào tối 14 và cả ngày 15. Nếu bạn muốn tham quan chùa để ngắm kiến trúc, nên chọn ngày khác; nếu muốn thấy không khí lễ hội đầu năm, đi sớm, gửi xe xa và trông đồ cẩn thận. Ở nhiều nơi, rằm tháng Giêng còn là ngày thơ Nguyên tiêu, với các buổi đọc thơ, triển lãm thư pháp.
Tết Hàn thực ngày mùng 3 tháng Ba còn giữ rõ nhất ở miền Bắc qua hai món bánh: bánh trôi viên bột nếp nhân đường phên, bánh chay nhân đậu xanh chan nước đường. Người ta làm bánh cúng gia tiên và ăn trong nhà, không có nghi thức gì cầu kỳ. Ở miền Nam, dịp này ít được nhắc đến.
Thanh minh, theo nghĩa đen là trời trong sáng, là tiết khí rơi vào đầu tháng 4 dương lịch. Đây là mùa tảo mộ: cả gia đình ra nghĩa trang dọn cỏ, quét dọn, sơn lại bia, đắp thêm đất, thắp hương cho ông bà tổ tiên. Ở miền Bắc và miền Trung, nhiều dòng họ tổ chức tảo mộ chung, sau đó con cháu tụ họp ăn bữa cơm. Người miền Nam phần lớn đi tảo mộ dịp cuối năm, trước Tết. Nếu đồng nghiệp xin nghỉ một buổi cuối tuần tháng 4 để "về quê tảo mộ", đó là việc gia đình nghiêm túc.
Tết Đoan ngọ: buổi sáng "giết sâu bọ"
Tết Đoan ngọ ngày mùng 5 tháng Năm âm lịch, rơi vào đầu mùa hè. Người miền Bắc gọi vui là Tết giết sâu bọ: sáng sớm, trước khi ăn gì khác, cả nhà ăn một bát rượu nếp cái hoa vàng, vài quả mận, quả vải, vải thiều, dưa hấu, với ý nghĩa dân gian là diệt sâu bọ, giun sán trong người khi chuyển mùa. Trẻ con được bôi chút rượu lên rốn, lên trán. Ở miền Trung và miền Nam, món quen của dịp này là bánh ú tro, bánh tro trong veo gói lá, ăn với mật mía hoặc đường.
Buổi trưa mùng 5, theo kinh nghiệm dân gian, là lúc dương khí mạnh nhất nên nhiều người đi hái lá thuốc mang về phơi khô dùng dần, như ngải cứu, lá vối, lá mơ, gọi là lá mùng năm. Một số gia đình treo bó ngải ở cửa. Những tập tục này mang dáng dấp kinh nghiệm sống của cư dân nông nghiệp trước mùa hè nóng ẩm, dễ dịch bệnh.
Với người sống ở thành phố, dấu hiệu dễ thấy nhất là các sạp ven đường bán rượu nếp, hoa quả và bánh tro từ hôm mùng 3, mùng 4. Một số công ty còn làm cỗ Đoan ngọ nhỏ ở văn phòng buổi sáng. Rượu nếp có cồn, nên nếu bạn lái xe sau đó, ăn một miếng lấy lệ là đủ; quy định về nồng độ cồn khi lái xe ở Việt Nam rất nghiêm và không phân biệt bạn uống bia hay ăn rượu nếp.
Rằm tháng Bảy và "tháng cô hồn": hai lớp ý nghĩa
Rằm tháng Bảy mang hai lớp lễ cùng ngày. Lớp thứ nhất là lễ Vu Lan, dịp báo hiếu cha mẹ, bắt nguồn từ tích Mục Kiền Liên cứu mẹ trong kinh Phật. Vào mùa Vu Lan, các chùa tổ chức lễ cài hoa hồng: ai còn mẹ cài bông hồng đỏ hoặc hồng, ai đã mất mẹ cài bông hồng trắng. Nhiều người trẻ chọn dịp này để đưa cha mẹ đi chơi, tặng quà, hoặc đơn giản là về nhà ăn một bữa cơm.
Lớp thứ hai là ngày xá tội vong nhân theo tín ngưỡng dân gian. Người ta tin rằng tháng Bảy âm lịch là tháng các vong hồn không nơi nương tựa được thả về, nên nhiều nhà, nhiều cửa hàng cúng chúng sinh: một mâm đặt ngoài sân hoặc trước cửa với cháo trắng, gạo muối, bỏng ngô, bánh kẹo, tiền lẻ. Ở nhiều nơi phía Nam, sau khi cúng xong, gia chủ để trẻ con và người qua đường giành lấy đồ cúng, gọi là "giật cô hồn". Nếu bạn đi ngang và thấy đám đông chen nhau quanh một mâm cúng trước cửa hàng, đó là cảnh này; đứng xa và giữ ví điện thoại là đủ.
Quan niệm "tháng cô hồn" khiến một bộ phận người Việt hoãn các việc lớn trong tháng Bảy âm lịch: cưới hỏi, động thổ, mua nhà, mua xe, khai trương. Các sàn bất động sản và đại lý xe thường thấy rõ sự chững lại này, rồi sôi động lại khi sang tháng Tám. Nếu bạn đang cần thuê nhà hay làm ăn với đối tác Việt, đừng ngạc nhiên khi bên kia muốn ký sau rằm hoặc sau khi hết tháng; không cần tranh luận về chuyện đúng sai, chỉ cần tính trước vào kế hoạch.
Làm sao để không bị bất ngờ bởi lịch âm khi sống ở Việt Nam
Cài lịch âm trên điện thoại. Hầu hết ứng dụng lịch phổ biến ở Việt Nam hiển thị cả ngày âm. Chỉ cần nhìn ngày âm của tuần tới là bạn đoán được chợ, chùa, quán chay sẽ đông hôm nào.
Hỏi đồng nghiệp hoặc chủ nhà. Người Việt thường vui khi được hỏi về phong tục. Một câu hỏi như "dịp này nhà mình có làm gì không" vừa giúp bạn hiểu, vừa mở ra câu chuyện thân thiện.
Tính trước cho việc làm ăn. Nếu cần chốt hợp đồng, khai trương, ký thuê nhà, nên hỏi trước đối tác có kiêng tháng, kiêng ngày không. Việc dời vài ngày thường không thiệt gì mà giữ được thiện cảm.
Tôn trọng mà không cần làm theo. Bạn không phải ăn chay, đi chùa hay cúng cô hồn. Chỉ cần không chê bai, không giẫm lên đồ cúng đặt trên vỉa hè, không chụp ảnh sát mặt người đang khấn.
Coi đó là cơ hội trải nghiệm. Một bát chè trôi nước ngày Hàn thực, một bát rượu nếp sáng Đoan ngọ, một buổi tối đi xem lễ Vu Lan ở chùa là những trải nghiệm dễ chịu, không tốn kém và cho bạn hiểu người Việt nhiều hơn mọi cuốn sách.
Câu hỏi thường gặp
Những ngày lễ âm lịch nào được nghỉ làm ở Việt Nam?
Theo Bộ luật Lao động, chỉ có Tết Âm lịch và Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng Ba âm lịch là ngày nghỉ lễ hưởng nguyên lương tính theo lịch âm. Rằm tháng Giêng, Đoan ngọ, Vu Lan, Trung thu đều là ngày làm việc bình thường.
Vì sao chợ và hoa quả đắt hơn vào trước ngày rằm, mùng một?
Vì nhu cầu mua hoa, hoa quả, đồ cúng tăng vọt trong một hai ngày, người bán thường nhích giá rồi hạ xuống sau đó. Nếu không cần cúng, bạn có thể mua sắm vào ngày khác trong tháng để tránh đông và tránh giá cao.
Tháng cô hồn là tháng nào và có cần kiêng không?
Tháng cô hồn là cách dân gian gọi tháng Bảy âm lịch, thường rơi vào khoảng tháng 8 dương lịch. Kiêng hay không là lựa chọn của mỗi người. Người nước ngoài không cần kiêng, nhưng nên biết để hiểu vì sao đối tác Việt muốn hoãn việc lớn.
Tết Thanh minh có phải ngày nghỉ không?
Không. Thanh minh là một tiết khí, thường rơi vào khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch, và không phải ngày nghỉ chính thức. Các gia đình thường tranh thủ cuối tuần gần đó để đi tảo mộ.
Người nước ngoài có nên đi chùa vào ngày rằm tháng Giêng không?
Bạn có thể đi nếu muốn thấy không khí lễ đầu năm, nhưng chùa lớn rất đông. Mặc kín đáo, đi sớm, giữ đồ cẩn thận và nhường lối cho người đang lễ. Muốn tham quan yên tĩnh thì nên chọn ngày thường.
Đi qua mâm cúng đặt trên vỉa hè thì cần chú ý gì?
Đi vòng qua, không giẫm, không đá đổ và không lấy đồ trên mâm khi gia chủ chưa cúng xong. Với người làm lễ, mâm cúng có ý nghĩa thật sự, nên sự cẩn thận nhỏ của bạn được họ để ý và quý.