Đi viếng đám tang ở Việt Nam không cần thiệp mời: khi biết tin qua cáo phó hoặc người quen, bạn có thể đến viếng trong thời gian gia đình để linh cữu, thường một đến ba ngày trước giờ đưa tang. Mặc trang phục tối màu, kín đáo; mang phong bì phúng viếng hoặc gửi vòng hoa; thắp hương trước linh cữu, vái, rồi nói lời chia buồn ngắn với gia đình. Thời gian ở lại thường chỉ mười lăm đến ba mươi phút.
Tang lễ là một trong những nghi thức được người Việt coi trọng nhất, vì nó thể hiện đạo hiếu của con cháu và tình nghĩa của cộng đồng. Không ai trách người nước ngoài làm chưa đúng thủ tục, nhưng vài hiểu biết cơ bản giúp bạn bớt lúng túng và an ủi được gia đình người mất đúng cách. Bài này viết cho người đi viếng, không phải người tổ chức tang lễ.
Đám tang người Việt diễn ra như thế nào
Một đám tang truyền thống thường kéo dài vài ngày, gồm các bước chính: khâm liệm và nhập quan (đưa thi hài vào quan tài), phát tang (con cháu chính thức chịu tang, đội khăn tang), thời gian để linh cữu cho người thân, bạn bè đến viếng, lễ động quan hoặc di quan, đưa tang ra nơi an táng hoặc nhà hoả táng, và hạ huyệt. Sau đó là lễ mở cửa mả vào ngày thứ ba, rồi các lễ 49 ngày, 100 ngày.
Ở thành phố lớn, nhiều gia đình tổ chức tang lễ tại nhà tang lễ của bệnh viện hoặc nhà tang lễ chuyên nghiệp vì nhà ở chật. Thời gian viếng thường được ghi rõ trong cáo phó, ví dụ từ sáng hôm trước đến trước giờ di quan. Hoả táng ngày càng phổ biến ở đô thị; tro cốt sau đó được đặt ở nghĩa trang, chùa hoặc mang về quê.
Ở nông thôn và miền Nam, đám tang tại nhà vẫn phổ biến, có khi kéo dài hơn để chờ con cháu ở xa về. Tang lễ có thể có đội nhạc lễ, kèn trống, các nghi thức theo tôn giáo của gia đình như Phật giáo hoặc Công giáo. Dù khác nhau về hình thức, phần dành cho khách viếng ở mọi đám tang đều khá giống nhau.
Đến viếng: trình tự một lần viếng
Khi đến nơi, bạn sẽ thấy bàn ghi sổ tang ở lối vào, linh cữu ở gian chính với ảnh người mất, và tang quyến đứng hoặc quỳ hai bên. Trình tự phổ biến như sau:
- Ghi sổ tang ở bàn tiếp khách nếu có: họ tên, đơn vị hoặc quan hệ với người mất, có thể kèm một dòng chia buồn ngắn.
- Gửi phong bì, vòng hoa cho người tiếp khách. Nhiều nơi có hòm đặt phong bì phúng viếng gần bàn ghi sổ.
- Chờ đến lượt khi có đoàn khác đang viếng. Đi theo nhóm thì người đại diện, thường là người lớn tuổi hoặc cấp trên, đứng đầu.
- Thắp hương: người phục vụ lễ thường đưa sẵn hương đã thắp. Cầm hương ngang trán, vái ba lần trước linh cữu, rồi cắm vào bát hương hoặc đưa lại cho người phục vụ.
- Đi quanh linh cữu nếu gia đình có nghi thức này, thường theo chiều được hướng dẫn, đi chậm, im lặng.
- Chia buồn với tang quyến: cúi đầu, bắt tay hoặc nắm tay người thân trực hệ, nói câu ngắn như "Xin chia buồn cùng gia đình". Con cháu người mất sẽ cúi đáp lễ.
- Ngồi lại uống nước ít phút nếu được mời, hỏi han nhẹ nhàng rồi xin phép ra về. Không cần chào lại toàn bộ tang quyến.
Nếu không biết thắp hương hoặc vì lý do tôn giáo không thắp, chỉ cần đứng nghiêm trước linh cữu, cúi đầu mặc niệm vài giây. Gia đình người mất hoàn toàn hiểu và trân trọng sự có mặt của bạn.
Phúng viếng: phong bì, vòng hoa và lẵng hoa
Phong bì phúng viếng. Là hình thức phổ biến nhất, giúp gia đình chia sẻ chi phí tang lễ. Phong bì màu trắng, ghi "Kính viếng" và họ tên người gửi ở mặt ngoài. Số tiền không có mức chuẩn; người ta cân nhắc theo quan hệ và điều kiện của mình, và không bao giờ bình luận về nó.
Vòng hoa viếng. Thường do cơ quan, công ty, nhóm bạn hoặc người có quan hệ gần gửi, đặt hai bên linh cữu. Trên vòng hoa có băng ghi tên người hoặc đơn vị gửi. Có thể đặt qua cửa hàng hoa tang gần nhà tang lễ, họ sẽ giao tận nơi và ghi băng theo yêu cầu.
Lẵng hoa, hoa tươi. Hoa trắng, vàng nhạt như cúc trắng, huệ, lan trắng là màu phù hợp. Tránh hoa màu đỏ rực, tránh bó hoa kiểu tặng sinh nhật.
Đi theo đoàn cơ quan. Ở công sở, công đoàn hoặc bộ phận hành chính thường đứng ra gửi vòng hoa và tổ chức đoàn đại diện đi viếng. Nhân viên có thể góp thêm phong bì riêng nếu thân với người mất hoặc gia đình.
Khi gia đình xin không nhận phúng viếng. Một số gia đình ghi rõ trong cáo phó là không nhận vòng hoa hoặc phúng viếng, hoặc đề nghị chuyển khoản ủng hộ từ thiện thay thế. Hãy tôn trọng mong muốn đó, chỉ đến thắp hương và chia buồn.
Trang phục và thái độ khi đi viếng
Trang phục nên tối màu, kín đáo: đen, xám, xanh đậm, nâu, hoặc trắng cho áo sơ mi. Nam mặc sơ mi, quần âu; nữ mặc váy dài hoặc quần dài, áo kín vai. Tránh đồ sặc sỡ, váy ngắn, áo hở, trang sức nổi bật, son phấn đậm. Nếu đi từ chỗ làm và không kịp thay đồ, một chiếc áo khoác tối màu khoác ngoài là đủ.
Khăn tang trắng, băng tang đen trên tay áo là dành cho tang quyến và họ hàng trực hệ; khách viếng không tự đội khăn tang. Có nơi phát cho khách một dải băng nhỏ để cài áo, khi đó cứ nhận và cài theo hướng dẫn.
Về thái độ: nói nhỏ, không cười đùa lớn, để điện thoại ở chế độ im lặng, không nghe máy trong gian viếng. Không chụp ảnh linh cữu hay tang quyến, không quay video để đăng mạng xã hội. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, giữ trẻ bên cạnh, không để chạy nhảy quanh linh cữu.
Câu hỏi về nguyên nhân mất chỉ nên hỏi người thân thật gần, và chỉ khi họ chủ động kể. Với người đi viếng thông thường, những câu hỏi tò mò về bệnh tình, tai nạn hay chi phí đám tang là điều nên tránh.
Lời chia buồn: nói gì và không nên nói gì
Ngắn gọn, chân thành. Những câu như "Xin chia buồn cùng gia đình", "Mong anh chị giữ gìn sức khoẻ", "Bác ra đi thanh thản" là đủ. Người đang có tang mệt mỏi, không cần nghe bài phát biểu dài.
Gợi nhớ điều tốt đẹp. Nếu quen người mất, một câu nhắc kỷ niệm tốt về họ, như sự tận tình, tính hài hước, là điều gia đình thường rất cảm động.
Đề nghị giúp việc cụ thể. Với người thân, câu "có việc gì cần thì nhắn em" ít hiệu quả hơn đề nghị cụ thể: đón người nhà ở sân bay, trông con giúp, mang cơm đến.
Tránh so sánh và lời khuyên. Tránh những câu dịch nguyên từ tiếng nước ngoài kiểu "hiểu cảm giác của anh lắm", tránh khuyên "đừng buồn nữa", tránh so sánh với mất mát của mình hay người khác.
Tránh bàn chuyện tiền, tài sản. Chuyện thừa kế, nợ nần, chi phí là việc nội bộ của gia đình, khách viếng không đề cập.
Gặp đám tang trên đường và những phong tục đi kèm
Đoàn đưa tang đi trên đường thường có xe tang, xe chở người thân và đoàn xe máy đi chậm phía sau. Người đi đường nên nhường đường, không bấm còi, không vượt cắt ngang đoàn. Một số người dừng xe, bỏ mũ hoặc cúi đầu khi xe tang đi qua như một cử chỉ tôn trọng.
Ở nhiều nơi còn tục rải vàng mã trên đường đưa tang. Những năm gần đây, chính quyền nhiều địa phương vận động gia đình hạn chế rải vàng mã vì gây mất vệ sinh và nguy hiểm cho xe máy; nhiều đám tang ở thành phố đã bỏ tục này.
Sau đám tang, gia đình có các lễ cúng tuần như mở cửa mả ba ngày sau an táng, lễ 49 ngày và lễ 100 ngày, rồi giỗ đầu sau một năm. Người thân có thể được mời dự các lễ này; khách viếng thông thường thì không. Nếu bạn thân với gia đình, có thể hỏi thăm vào những dịp này bằng một tin nhắn, cuộc gọi hoặc ghé thắp hương.
Người nước ngoài và người làm việc cùng người Việt nên biết thêm
Đồng nghiệp có tang: cho nghỉ và gửi lời chia buồn. Bộ luật Lao động hiện hành cho người lao động nghỉ việc riêng hưởng nguyên lương khi cha, mẹ, vợ hoặc chồng, con chết, cùng một số trường hợp người thân khác. Quản lý nên gửi lời chia buồn sớm và không hỏi chuyện công việc trong mấy ngày đầu.
Không cần đợi lời mời. Nhiều người nước ngoài ngại đến vì không được mời. Ở Việt Nam, đến viếng là thể hiện tình nghĩa, càng đông người viếng gia đình càng thấy được an ủi.
Đi cùng người Việt nếu lần đầu. Đi chung với một đồng nghiệp người Việt giúp bạn biết trình tự, nơi gửi phong bì và cách chia buồn với từng người.
Tôn trọng nghi thức tôn giáo của gia đình. Đám tang theo Phật giáo có tụng kinh, theo Công giáo có thánh lễ, cầu nguyện. Khách không theo đạo chỉ cần đứng nghiêm, không cần làm theo nghi thức.
Tránh ngày vui sát ngày tang. Nếu gia đình đồng nghiệp vừa có tang, nên tránh mời họ dự tiệc tùng, liên hoan trong thời gian ngắn sau đó, và tế nhị khi chúc Tết nếu Tết rơi vào năm có tang.
Viếng ở nhà tang lễ, ở quê và khi không đến được
Ở Hà Nội, TP.HCM và nhiều đô thị lớn, đám tang ngày càng hay tổ chức tại nhà tang lễ của bệnh viện hoặc nhà tang lễ công cộng thay vì tại nhà riêng, vì chung cư và nhà phố chật không đủ chỗ. Nhà tang lễ có giờ viếng ghi rõ trên cáo phó, thường chia theo khung giờ trong một buổi sáng hoặc một ngày. Ở đó có bàn ghi sổ tang, có ban lễ tân của gia đình hoặc cơ quan đón khách, đoàn viếng thường xếp hàng vào theo lượt. Bạn chỉ cần đến trong khung giờ, đi theo hướng dẫn và giữ trật tự.
Ở nông thôn, tang lễ thường làm tại nhà, có rạp che trước sân, có đội nhạc tang, hàng xóm đến phụ việc suốt mấy ngày. Khách viếng có thể đến bất cứ lúc nào trong thời gian quàn, kể cả buổi tối. Không khí ở quê đông người và ồn hơn ở thành phố, nhưng phép viếng vẫn như nhau: thắp hương, vái, chia buồn, ngồi uống chén nước rồi xin phép về.
Nếu không thể đến được, bạn có thể gửi vòng hoa qua dịch vụ hoa tang, nhờ người quen chuyển phong bì kèm lời chia buồn, hoặc gọi điện, nhắn tin cho người thân quen nhất trong gia đình. Với đồng nghiệp, đến thăm hỏi sau đám tang vài ngày cũng được trân trọng. Điều cần tránh là im lặng hoàn toàn khi biết tin người quen có tang, vì với người Việt đó là dấu hiệu xa cách.
Câu hỏi thường gặp
Có cần được mời mới đi viếng đám tang không?
Không. Đám tang ở Việt Nam không có thiệp mời. Khi biết tin qua cáo phó, đồng nghiệp hoặc người quen, bạn có thể đến viếng trong khung giờ gia đình thông báo. Sự có mặt của bạn là lời an ủi đối với gia đình.
Đi viếng đám tang nên mặc màu gì?
Nên mặc màu tối hoặc trung tính như đen, xám, xanh đậm, nâu; áo sơ mi trắng cũng phù hợp. Tránh màu sặc sỡ, váy ngắn, áo hở và trang sức nổi bật. Khách không đội khăn tang, vì khăn tang dành cho người trong gia đình.
Phong bì phúng viếng ghi gì?
Mặt ngoài phong bì thường ghi "Kính viếng" và họ tên người gửi, có thể ghi thêm đơn vị hoặc nhóm. Phong bì màu trắng. Gửi cho người tiếp khách hoặc bỏ vào hòm phúng viếng ở bàn ghi sổ tang.
Không đến được đám tang thì làm gì?
Có thể gửi vòng hoa hoặc phong bì qua người đi viếng, nhắn tin hay gọi điện chia buồn với người thân. Sau tang lễ, nếu thân thiết, bạn có thể đến nhà thắp hương vào dịp thuận tiện, nhất là trước lễ 49 ngày hoặc 100 ngày.
Viếng đám tang nên ở lại bao lâu?
Thông thường mười lăm đến ba mươi phút: thắp hương, chia buồn, ngồi uống nước ít phút rồi ra về. Người thân, bạn thân có thể ở lại lâu hơn để phụ giúp gia đình, nhất là đêm canh linh cữu hoặc ngày đưa tang.
Có nên đi đưa tang ra nghĩa trang không?
Đưa tang thường dành cho người thân, họ hàng, bạn thân và đại diện cơ quan. Khách viếng bình thường không cần đi. Nếu bạn muốn đi, hỏi trước người thân trong gia đình về giờ di quan, phương tiện và nơi an táng hoặc hoả táng.