Ở Việt Nam, mặc cả là chuyện bình thường ở chợ truyền thống, sạp quần áo, đồ lưu niệm, hàng rong, xe ôm không qua ứng dụng và khi thuê nhà, mua đồ cũ. Còn ở siêu thị, cửa hàng tiện lợi, chuỗi cửa hàng, quán ăn có bảng giá, xe công nghệ, nhà thuốc thì giá cố định, không ai trả giá. Nguyên tắc chung: chỗ nào có giá in sẵn hay niêm yết rõ thì không mặc cả; chỗ nào người bán phải nói giá bằng miệng thì có thể trả, nhưng phải trả cho nhã nhặn và trả khi thật sự định mua.
Mặc cả ở Việt Nam không phải trò đấu trí kiểu phim ảnh. Với người bán chợ, đó là một cuộc trò chuyện ngắn để hai bên gặp nhau ở một mức giá dễ chịu; với người mua, đó là cách tránh bị nói thách. Bài này giúp bạn nhận ra chỗ nào nên trả, trả thế nào cho khéo, những câu tiếng Việt đơn giản dùng được ngay, và khi nào nên thôi không trả nữa.
Bản đồ mặc cả: chỗ nào trả được, chỗ nào không
Bảng dưới tổng hợp thói quen phổ biến ở cả ba miền. Mức độ khác nhau theo từng nơi; chợ khu du lịch thường nói thách nhiều hơn chợ dân sinh trong khu dân cư.
| Nơi mua | Mặc cả được không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Siêu thị, cửa hàng tiện lợi, chuỗi cửa hàng | Không | Giá in trên tem, quét mã tính tiền |
| Quán ăn có thực đơn ghi giá | Không | Có thể hỏi món, không hỏi bớt giá |
| Chợ dân sinh: rau, thịt, cá, trái cây | Ít, chủ yếu xin thêm hoặc làm tròn | Giá thường sát; trả quá gắt dễ mất lòng |
| Sạp quần áo, giày dép, túi xách ở chợ | Có | Nơi mặc cả phổ biến nhất |
| Đồ lưu niệm ở khu du lịch | Có, thường nói thách | So vài sạp trước khi mua |
| Xe ôm, xích lô không qua ứng dụng | Có, phải chốt trước khi đi | Xe công nghệ thì giá hiện trong ứng dụng |
| Thuê nhà, mua đồ cũ, mua xe cũ | Có | Thương lượng cả điều khoản, không chỉ giá |
| Nhà thuốc, cửa hàng điện máy lớn | Không, có thể hỏi khuyến mãi | Hỏi quà tặng, bảo hành thay vì bớt giá |
Ở chợ dân sinh, người Việt ít trả giá rau cá theo kiểu bớt một nửa. Thay vào đó, họ xin thêm nắm hành, mớ rau thơm, hoặc làm tròn số tiền, "lấy em chẵn trăm nhé". Trả giá gắt cho mớ rau vài nghìn đồng dễ bị coi là keo kiệt hơn là khôn ngoan.
Trình tự một lần mặc cả khéo
Người bán chợ lâu năm đọc khách rất nhanh. Đi theo trình tự dưới đây giúp bạn được giá hợp lý mà vẫn giữ không khí vui vẻ.
- Đi một vòng xem vài sạp bán cùng loại hàng trước khi hỏi giá. Bạn sẽ hình dung được mức giá chung mà không cần ai nói.
- Hỏi giá bằng câu đơn giản, "cái này bao nhiêu chị", kèm nụ cười. Đừng tỏ ra quá thích món hàng ngay từ đầu.
- Nghe giá xong, đừng vội phản ứng mạnh. Một câu như "đắt quá chị ơi, bớt cho em đi" là đủ mở đầu. Người bán thường sẽ hỏi bạn trả bao nhiêu.
- Đưa ra mức giá bạn thấy hợp lý dựa trên những sạp đã xem, thấp hơn mức bạn sẵn sàng trả một chút để còn chỗ gặp nhau ở giữa.
- Nếu người bán không đồng ý, có thể nâng nhẹ một lần hoặc cảm ơn rồi đi chậm sang sạp khác. Nhiều khi người bán gọi lại với giá bạn muốn.
- Khi đã đồng ý giá thì mua. Trả giá xong, người bán gật đầu mà bạn bỏ đi là điều bị coi là rất bất lịch sự ở chợ Việt Nam.
- Trả tiền gọn gàng, nói cảm ơn. Nếu thấy vui, mua thêm món nhỏ hoặc hẹn quay lại, người bán sẽ nhớ bạn lần sau.
Không có tỷ lệ bớt giá cố định nào áp dụng cho mọi nơi. Ở sạp đồ lưu niệm khu phố du lịch, giá ban đầu có thể cao hơn nhiều so với mức chốt; ở sạp quần áo trong chợ khu dân cư, giá nói ra thường sát hơn. So giá giữa các sạp là cách đo đáng tin nhất.
Những câu tiếng Việt dùng được ngay khi mua hàng
"Cái này bao nhiêu?" Câu hỏi giá cơ bản. Thêm "chị", "anh", "cô", "chú" vào cuối tuỳ tuổi người bán cho lịch sự: "cái này bao nhiêu chị".
"Đắt quá, bớt chút được không?" Câu mở đầu mặc cả phổ biến nhất, giọng nhẹ nhàng, cười. Người miền Nam hay nói "mắc quá" thay cho "đắt quá".
"Em lấy hai cái, chị tính rẻ cho em." Mua nhiều là lý do hợp lý nhất để xin giá tốt hơn, người bán dễ đồng ý.
"Để em xem thêm đã." Cách rút lui lịch sự khi chưa ưng giá. Không cần giải thích dài.
"Thôi được, chị gói cho em." Báo đã chốt mua. Ở chợ, "gói" là cho vào túi, không nhất thiết là gói quà.
"Chị cho em xin thêm ít rau thơm nhé." Ở hàng rau, hàng thịt, xin thêm chút rau hành là thói quen quen thuộc, người bán thường vui vẻ cho.
Giá cho người nước ngoài và cảm giác bị nói thách
Người nước ngoài, cả Việt kiều nói giọng lạ, thường cảm thấy mình bị báo giá cao hơn người địa phương. Ở chợ du lịch và với một số người bán, điều này có xảy ra, giống như ở nhiều nước có du lịch phát triển. Nhưng không nên mặc định mọi người bán đều nói thách: phần lớn tiểu thương ở chợ dân sinh bán cho khách quen trong xóm và giữ giá ổn định.
Cách giảm cảm giác bị thiệt hiệu quả nhất không phải là trả giá gắt hơn, mà là biết giá. Mua vài món ở siêu thị hoặc cửa hàng có niêm yết để có mốc tham khảo, hỏi đồng nghiệp hay hàng xóm người Việt giá chung của những món bạn hay mua, dùng ứng dụng thương mại điện tử để xem khoảng giá của đồ đã đóng gói. Khi đã có mốc, bạn sẽ thấy phần lớn chênh lệch nằm ở mức chấp nhận được.
Nói được vài câu tiếng Việt cũng thay đổi rất nhiều. Người bán thường quý người nước ngoài chịu nói tiếng Việt, và cuộc mặc cả chuyển từ giao dịch thành câu chuyện vui. Với khoản nhỏ, nhiều người sống lâu ở Việt Nam chọn không trả giá mà mua đều ở một vài sạp quen, đổi lại họ được giá ổn định và hàng tươi hơn.
Mặc cả khác nhau giữa các chợ: chợ quê, chợ phố, chợ du lịch
Không có một kiểu mặc cả chung cho cả nước, và cũng không nên gán cách trả giá cho người của một vùng nào. Khác biệt thật nằm ở từng chợ, từng mặt hàng và từng người bán. Có chợ người mua người bán quen trả qua trả lại vài lượt, lời qua tiếng lại nhanh, và người mới dễ tưởng hai bên đang cãi nhau trong khi thật ra chỉ là cách nói chuyện. Có chợ giá nói ra đã gần mức chốt, người bán chủ động bớt hoặc cho thêm khi khách mua nhiều. Có sạp gần như bán giá cố định cho khách quen trong xóm. Quan sát vài người mua trước bạn là cách nhanh nhất để biết chợ đó theo nếp nào.
Khác biệt rõ hơn nằm giữa chợ quê và chợ phố. Ở chợ phiên vùng nông thôn, người bán thường là chính người trồng, người nuôi mang hàng nhà ra bán, giá đã thấp và lượng hàng ít; trả giá gắt ở đây là thiệt cho người làm ra sản phẩm. Ở chợ đầu mối hay chợ trung tâm thành phố, người bán là tiểu thương chuyên nghiệp, quen mặc cả và có biên độ giá rộng hơn.
Chợ đêm, phố đi bộ, khu bán đồ lưu niệm cạnh điểm tham quan là nơi biên độ giá rộng nhất. Ở những chỗ này, đi xem hết một dãy sạp trước khi hỏi giá là bước có lợi nhất bạn có thể làm.
Mặc cả các khoản lớn: thuê nhà, đồ cũ, dịch vụ sửa chữa
Với các khoản lớn, thương lượng ở Việt Nam ít khi chỉ là chuyện giá. Khi thuê nhà, bạn có thể bàn về tiền cọc, kỳ hạn trả tiền, ai trả phí sửa chữa, đồ đạc có sẵn, giá điện nước tính theo đồng hồ riêng hay theo giá chủ nhà đặt. Nhiều chủ nhà không giảm giá thuê nhưng sẵn lòng thêm máy giặt, sơn lại tường hay giảm cọc nếu bạn ký hợp đồng dài.
Khi mua đồ cũ, xe máy cũ qua người quen hay hội nhóm trên mạng, hãy xem tận nơi, thử kỹ, hỏi giấy tờ nguồn gốc rồi mới bàn giá. Đưa ra lý do cụ thể cho mức giá bạn trả, như vết trầy, phụ tùng cần thay, sẽ thuyết phục hơn chỉ nói "bớt đi". Với xe máy, kiểm giấy đăng ký xe và thủ tục sang tên trước khi trả tiền.
Với thợ sửa chữa như điện nước, điều hoà, xe máy, nên hỏi giá trước khi làm: tiền công bao nhiêu, phụ tùng thay gì, giá mỗi món. Thợ đàng hoàng sẽ báo trước; thợ báo giá mập mờ rồi tính sau thì nên cân nhắc. Đây không hẳn là mặc cả mà là chốt giá trước, thói quen giúp tránh tranh cãi sau khi xong việc.
Khi nào nên dừng mặc cả
Mặc cả là một phần văn hoá mua bán, nhưng có những lúc trả giá tiếp là không đáng hoặc không phải phép:
- Khi chênh lệch chỉ vài nghìn đồng với người bán hàng rong lớn tuổi hay người bán nhỏ lẻ. Phần chênh lệch đó có ý nghĩa với họ hơn với bạn.
- Khi người bán đã giảm một lần và nói rõ đó là giá cuối. Ép thêm dễ làm hỏng không khí.
- Khi bạn không thật sự định mua, chỉ hỏi cho biết. Trả giá rồi không mua bị coi là trêu người bán.
- Ở nơi có giá niêm yết hoặc thực đơn ghi giá. Hỏi bớt giá ở đây khiến nhân viên khó xử, vì họ không có quyền quyết.
- Buổi sáng sớm, khi người bán chưa mở hàng. Nhiều người kiêng khách đầu tiên trả giá rồi không mua, vì tin rằng sẽ ế cả ngày.
- Khi bạn đã đạt mức giá mình thấy hợp lý. Mục tiêu là giá dễ chịu cho cả hai, không phải thắng người bán.
Ghi nhớ điều cuối cùng: ở Việt Nam, sự vui vẻ khi mua bán quan trọng không kém con số. Một lần mặc cả nhẹ nhàng, chốt nhanh, cảm ơn chân thành thường mang lại cho bạn nhiều hơn vài nghìn đồng tiết kiệm được, vì lần sau người bán sẽ bán đúng giá cho khách quen.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mặc cả ở quán ăn vỉa hè không?
Thường không. Quán vỉa hè hầu như có giá cố định cho mỗi món, dù không phải lúc nào cũng có bảng giá. Nếu lo bị tính quá tay, hỏi giá trước khi gọi món là đủ và hoàn toàn bình thường. Hỏi bớt giá sau khi ăn bị coi là kỳ quặc.
Trả giá bằng tiếng Anh có được không?
Ở chợ du lịch, nhiều người bán hiểu tiếng Anh đủ để mua bán, có khi dùng máy tính bấm số để báo giá. Tuy vậy, vài câu tiếng Việt đơn giản thường giúp bạn được giá tốt hơn và cuộc mua bán vui vẻ hơn hẳn.
Xe ôm truyền thống không có đồng hồ thì chốt giá thế nào?
Nói rõ điểm đến và hỏi giá trước khi lên xe, chốt một con số rõ ràng, có thể mở bản đồ cho tài xế xem. Nếu thấy giá cao, bạn có thể đối chiếu với giá dự kiến trên ứng dụng gọi xe để có mốc tham khảo trước khi đồng ý.
Mua ở chợ có lấy hoá đơn được không?
Hầu hết sạp chợ là hộ kinh doanh nhỏ, không xuất hoá đơn cho từng món. Nếu bạn cần chứng từ cho công ty hay để bảo hành, nên mua ở cửa hàng, siêu thị hoặc nơi có xuất hoá đơn điện tử, và hỏi trước khi thanh toán.
Người bán đồng ý giá rồi nhưng đưa hàng khác chất lượng thì làm sao?
Kiểm hàng ngay tại sạp trước khi trả tiền và trước khi rời đi: đếm số lượng, xem đường may, thử giày, kiểm trái cây. Nếu thấy khác món đã xem, đề nghị đổi lại. Sau khi đã đi xa, việc đổi trả ở chợ thường khó hơn nhiều.
Mặc cả khi mua online trên sàn thương mại điện tử có được không?
Giá trên sàn thường cố định, nhưng bạn có thể nhắn người bán hỏi giá khi mua số lượng lớn, hỏi mã giảm giá của cửa hàng hoặc chờ đợt khuyến mãi. Đừng chuyển khoản riêng ra ngoài sàn để được giá rẻ, vì sẽ mất quyền bảo vệ người mua của sàn.