Tết Trung thu rơi vào rằm tháng Tám âm lịch, thường vào khoảng giữa tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch. Ở Việt Nam, đây trước hết là Tết của trẻ em: các em rước đèn ông sao, đèn lồng, xem múa lân, rồi cả nhà bày mâm cỗ hoa quả, bánh nướng, bánh dẻo để "phá cỗ" ngắm trăng. Với người lớn, mùa Trung thu còn là mùa biếu bánh cho gia đình, thầy cô, đối tác. Trung thu không phải ngày nghỉ chính thức.
Nhiều người nước ngoài biết Trung thu qua cộng đồng người Hoa và thấy hai bên giống nhau ở chiếc bánh, ánh trăng. Điểm khác dễ thấy nhất ở Việt Nam là trẻ em là trung tâm của ngày lễ, và đèn lồng, múa lân là phần sôi động nhất. Bài này đi qua nguồn gốc, phong tục ba miền, những thứ bạn sẽ thấy ngoài phố, và những điều nên biết nếu bạn có con nhỏ hoặc cần biếu quà Trung thu.
Nguồn gốc: từ lễ mùa thu của nhà nông đến Tết thiếu nhi
Trung thu là giữa mùa thu, lúc trăng tròn và sáng nhất trong năm theo cảm nhận dân gian. Cư dân trồng lúa nước xưa coi đây là thời điểm nghỉ ngơi sau mùa vụ, bày cỗ ngắm trăng và đoán thời tiết qua màu trăng: trăng vàng thì được mùa tằm tơ, trăng trong thì mùa màng thuận. Lễ hội này có chung gốc với Trung thu ở các nước Đông Á, nhưng qua nhiều thế kỷ, người Việt dần đặt trẻ em vào trung tâm, biến nó thành dịp vui chơi, rước đèn, nhận quà.
Câu chuyện đi kèm Trung thu ở Việt Nam là chị Hằng và chú Cuội. Chú Cuội trong truyện dân gian có cây đa thần, vì vô ý để cây bay lên trời nên bám theo và ở lại cung trăng, người dưới đất nhìn lên vẫn thấy bóng chú ngồi gốc cây. Chị Hằng là nàng tiên trên cung trăng. Đây là hai nhân vật quen thuộc trong lời bài hát, trong đèn kéo quân và trong các tiết mục văn nghệ Trung thu ở trường mầm non, tiểu học.
Từ giữa thế kỷ 20, Trung thu được nhiều nơi gọi là Tết thiếu nhi, gắn với lời Bác Hồ gửi các cháu thiếu nhi dịp Trung thu. Hiện nay, trường học, tổ dân phố, công đoàn cơ quan thường tổ chức đêm vui Trung thu, phát quà, bánh kẹo, đèn cho các em. Nếu con bạn học ở trường Việt hay trường quốc tế ở Việt Nam, rất có thể sẽ có một buổi Trung thu ở lớp, kèm lời nhắn phụ huynh chuẩn bị đèn hoặc trang phục.
Đèn Trung thu: mỗi loại một ý nghĩa
Đèn ông sao. Ngôi sao năm cánh dán giấy bóng kính đỏ, khung tre, cắm nến hoặc gắn bóng điện nhỏ ở giữa, buộc vào cán tre cho trẻ cầm đi rước. Đây là hình ảnh tiêu biểu nhất của Trung thu Việt, và là món đồ chơi truyền thống mà nhiều gia đình vẫn tự làm cùng con.
Đèn kéo quân. Đèn có lồng trong xoay nhờ hơi nóng của ngọn nến, in bóng các hình người, ngựa, cảnh đánh trận, cảnh ra đồng lên vách giấy bên ngoài. Ngày nay khó tìm hơn, thường thấy ở các phố bán đồ Trung thu truyền thống và các buổi trưng bày.
Đèn cá chép, đèn thỏ, đèn lồng. Đèn hình cá chép tượng trưng cho sự cố gắng, theo tích cá chép vượt vũ môn. Đèn lồng tròn đỏ, đèn lồng Hội An bằng vải lụa, đèn hình con vật bằng giấy kiếng đều phổ biến.
Đèn nhựa, đèn điện tử. Mấy chục năm gần đây, đèn nhựa có nhạc, đèn hình nhân vật hoạt hình chiếm phần lớn quầy hàng. Nhiều phụ huynh quay lại chọn đèn tre giấy cho con vì muốn giữ nét xưa và vì ít rác nhựa hơn.
Mặt nạ và đầu lân. Mặt nạ giấy bồi hình ông Địa, Tôn Ngộ Không, các con vật, và đầu lân nhỏ cho trẻ múa chơi là những món đồ khác bán chạy dịp này.
Rước đèn, múa lân và mâm cỗ phá cỗ
Đêm rằm, hoặc vài tối trước rằm, trẻ em trong xóm, trong tổ dân phố tụ lại, cầm đèn đi thành hàng quanh các con ngõ, vừa đi vừa hát những bài quen thuộc về Trung thu và chú Cuội. Ở chung cư, ban quản lý hoặc ban đại diện cư dân thường tổ chức đêm Trung thu ở sảnh hoặc sân chung. Nếu bạn có con nhỏ, đây là dịp tốt để con làm quen với hàng xóm; nếu không có con, chuẩn bị ít kẹo để tặng các em đi qua cửa nhà cũng là một cử chỉ dễ thương.
Múa lân là tiết mục sôi động nhất. Đội lân gồm người múa đầu lân, người làm đuôi, ông Địa bụng to cầm quạt trêu lân, và đội trống chiêng. Ở nhiều phố, các đội lân của thanh niên trong khu tập luyện cả tháng trước, đêm rằm đi múa chúc ở từng nhà, từng cửa hàng; chủ nhà treo phong bì hoặc mời nước như một lời cảm ơn. Tiếng trống lân kéo dài đến khá khuya, nên nếu bạn sống gần khu phố cổ hoặc khu dân cư đông, hãy chuẩn bị tinh thần.
Mâm cỗ Trung thu truyền thống gồm bánh nướng, bánh dẻo, bưởi, hồng, na, chuối, cốm, bánh kẹo, có khi có con chó bày bằng múi bưởi, ông tiến sĩ giấy bồi. Mâm cỗ được bày đẹp đặt giữa sân hoặc trên bàn, người lớn cùng trẻ em ngắm trăng, rồi đến lúc "phá cỗ" là các em được chia nhau mọi thứ trên mâm. Nhiều nhà vẫn thắp hương mời gia tiên trước khi phá cỗ.
Trung thu ba miền và những nơi đón Trung thu lớn
Ở Hà Nội, phố Hàng Mã trong khu phố cổ là nơi bán đồ Trung thu nổi tiếng nhất, từ đèn ông sao, đèn kéo quân đến mặt nạ, đầu lân. Khoảng hai tuần trước rằm, phố đông nghẹt người đến mua và chụp ảnh, đặc biệt vào buổi tối và cuối tuần. Nếu muốn đi, hãy chọn buổi sáng ngày thường, đi bộ từ xa và giữ đồ cẩn thận.
Ở TP.HCM, khu vực quanh đường Lương Nhữ Học ở Chợ Lớn được gọi là phố lồng đèn, nơi các gia đình làm và bán lồng đèn từ lâu đời. Cộng đồng người Hoa ở Chợ Lớn cũng tổ chức múa lân, múa rồng lớn. Ở miền Trung, phố cổ Hội An vốn nổi tiếng với đèn lồng vải và đêm rằm hằng tháng, đêm Trung thu càng lung linh hơn.
Ở phía Bắc, lễ hội Thành Tuyên của tỉnh Tuyên Quang là một trong những lễ hội Trung thu lớn nhất cả nước, với các mô hình đèn khổng lồ do từng khu phố tự làm, diễu hành qua trung tâm thành phố. Tuyên Quang sau sáp nhập tháng 7/2025 gồm cả địa bàn Hà Giang cũ, nhưng lễ hội vẫn diễn ra ở khu trung tâm Tuyên Quang như trước. Lịch tổ chức cụ thể mỗi năm có thể thay đổi, nên kiểm tra thông báo của địa phương trước khi lên kế hoạch.
Ở nông thôn, Trung thu giản dị hơn: các em rước đèn tự làm quanh xóm, đội lân của thôn đi múa, nhà văn hoá thôn phát quà. Chính vì giản dị mà nhiều người lớn lên ở quê nhớ Trung thu nhất trong năm.
Bánh trung thu: chọn, ăn và bảo quản
Hai loại bánh cơ bản là bánh nướng, vỏ vàng nâu nướng trong lò, và bánh dẻo, vỏ trắng mềm làm từ bột nếp rang. Nhân truyền thống là thập cẩm, gồm hạt sen, hạt dưa, mỡ đường, lạp xưởng, lá chanh, và các loại nhân đậu xanh, hạt sen, khoai môn. Một chiếc bánh truyền thống thường có lòng đỏ trứng muối ở giữa, tượng trưng cho trăng. Mấy năm gần đây có thêm bánh trung thu kiểu mới như nhân trà xanh, socola, nhân chảy, bánh lạnh, bánh ít đường.
Bánh trung thu nhiều đường và chất béo. Một chiếc bánh cỡ phổ biến có lượng năng lượng tương đương một bữa ăn, nên người lớn thường cắt nhỏ chia nhau ăn với trà nóng. Người có bệnh tiểu đường, tim mạch nên hỏi bác sĩ và chọn loại ít đường hoặc chỉ ăn một miếng nhỏ.
Khi mua, chọn bánh có nhãn ghi rõ cơ sở sản xuất, ngày sản xuất và hạn sử dụng. Bánh dẻo và bánh tươi làm thủ công hạn dùng ngắn, thường chỉ vài ngày đến một tuần, dễ mốc trong khí hậu nóng ẩm; bánh nướng công nghiệp có hạn dài hơn. Sau khi mở hộp, giữ bánh nơi khô mát, ăn càng sớm càng tốt. Hằng năm cơ quan quản lý vẫn cảnh báo về bánh không rõ nguồn gốc bán trôi nổi trên mạng và vỉa hè, nên với bánh đi biếu, càng nên cẩn thận.
Biếu bánh Trung thu: phép tắc để món quà trọn vẹn
Ai thường được biếu. Ông bà, cha mẹ, họ hàng gần; thầy cô của con; sếp và đồng nghiệp thân; đối tác, khách hàng. Nhiều công ty có lệ biếu hộp bánh cho nhân viên và đối tác như một phần của văn hoá doanh nghiệp.
Thời điểm biếu. Trong khoảng một đến hai tuần trước rằm tháng Tám. Biếu sau rằm bị coi là trễ, giống như chúc Tết sau tháng Giêng.
Chọn quà vừa mức. Một hộp bánh bốn chiếc với hộp trà nhỏ là món quà phổ biến và lịch sự. Với đối tác, quà quá đắt có thể khiến người nhận khó xử, nhất là cán bộ, công chức vốn chịu quy định về nhận quà. Với thầy cô, nhiều trường khuyến khích quà mang tính tượng trưng.
Cách trao. Trao bằng hai tay, kèm lời chúc ngắn như chúc gia đình Trung thu vui vẻ, đoàn viên. Người nhận thường cảm ơn và để riêng, ít khi mở ngay trước mặt người tặng.
Khi được biếu. Nhận lời cảm ơn, có thể đáp lại bằng một món quà nhỏ cùng dịp nếu quan hệ thân. Không cần đáp lễ ngay bằng giá trị tương đương; một tin nhắn cảm ơn chân thành cũng đủ.
Gợi ý cho gia đình có con nhỏ và người mới đến Việt Nam
Nếu bạn có con nhỏ, cách đón Trung thu đơn giản mà con nhớ lâu là cùng con làm một chiếc đèn ông sao: mua sẵn bộ nan tre và giấy bóng kính ở các phố bán đồ Trung thu, buộc khung, dán giấy, gắn đèn pin nhỏ. Việc này mất một buổi tối và cho con một chiếc đèn của riêng mình để mang đi rước cùng các bạn trong khu. Hỏi trước ban đại diện cư dân hoặc tổ dân phố lịch đêm Trung thu để con được tham gia, nhiều nơi phát quà cho cả trẻ em ở thuê, không phân biệt.
Nếu bạn mới đến Việt Nam và không có con, vẫn có nhiều cách để cảm nhận Trung thu: đi dạo phố đèn lồng một buổi tối ngày thường, xem một đội lân biểu diễn ở khu phố, mua thử một chiếc bánh nướng nhân thập cẩm và một chiếc bánh dẻo đậu xanh để so sánh, uống cùng trà nóng. Mời hàng xóm hay đồng nghiệp người Việt cùng phá cỗ nhỏ ở nhà là cách mở lòng rất được quý, vì Trung thu vốn là ngày của sự đoàn tụ và sẻ chia.
Câu hỏi thường gặp
Tết Trung thu năm nào cũng rơi vào ngày nào dương lịch?
Trung thu luôn là ngày 15 tháng Tám âm lịch, còn ngày dương lịch tương ứng thay đổi mỗi năm, thường trong khoảng từ giữa tháng 9 đến đầu tháng 10. Xem lịch âm của năm đó để biết chính xác.
Trung thu có được nghỉ làm, nghỉ học không?
Không. Trung thu không nằm trong danh sách ngày nghỉ lễ của Bộ luật Lao động. Trường học, cơ quan thường tổ chức vui Trung thu vào buổi chiều tối hoặc lồng vào giờ sinh hoạt, không cho nghỉ cả ngày.
Trung thu ở Việt Nam khác Trung thu của người Hoa chỗ nào?
Cả hai cùng gốc lễ mùa thu, cùng ngắm trăng và ăn bánh. Ở Việt Nam, trẻ em được đặt ở trung tâm với rước đèn ông sao, múa lân, phá cỗ; câu chuyện đi kèm là chú Cuội, chị Hằng. Người Hoa chú trọng hơn đến bữa đoàn viên gia đình.
Nên mua đèn Trung thu loại nào cho trẻ nhỏ?
Với trẻ nhỏ, nên chọn đèn dùng bóng điện hoặc pin thay vì nến để tránh cháy giấy, bỏng tay. Đèn tre giấy truyền thống vẫn dùng được nếu người lớn đi kèm và thay nến bằng đèn điện nhỏ.
Biếu bánh trung thu cho đối tác có cần kèm thiệp không?
Không bắt buộc, nhưng một tấm thiệp viết tay ngắn gọn với lời chúc và tên người gửi giúp món quà có dấu ấn riêng. Với đối tác là cơ quan nhà nước, nên giữ quà ở mức tượng trưng để không gây khó xử.
Đêm Trung thu ở thành phố có ồn không?
Ở khu phố cổ và khu dân cư đông, tiếng trống múa lân có thể kéo dài nhiều tối quanh rằm, đôi khi đến khá khuya. Nếu bạn cần yên tĩnh, chuẩn bị nút tai hoặc hỏi ban quản lý toà nhà về lịch tổ chức đêm Trung thu.